
شبکههای اجتماعی در سالهای اخیر به بخشی جدانشدنی از زندگی ما تبدیل شدهاند. صبح که بیدار میشویم، اولین کاری که بسیاری از ما انجام میدهیم این است که گوشیمان را برمیداریم و به سراغ اینستاگرام، تلگرام یا توییتر میرویم. شب هم قبل از خواب، آخرین تصویری که میبینیم صفحه گوشی است.
اما آیا این میزان استفاده از شبکههای اجتماعی بیضرر است؟ تحقیقات مختلف نشان دادهاند که پاسخ این سؤال یک «نه» بزرگ است. شبکههای اجتماعی در عین جذابیت و سرگرمکنندگی، میتوانند روی ذهن، روان و حتی جسم ما اثرات عمیقی بگذارند. یکی از مهمترین این اثرات، افزایش اضطراب و کاهش تمرکز است.
در این مقاله میخواهیم دقیقتر بررسی کنیم که چرا استفاده بیش از حد از شبکههای اجتماعی باعث اضطراب میشود، چطور تمرکز ما را از بین میبرد، و در نهایت چه راهکارهایی وجود دارد تا بتوانیم رابطه سالمتری با این ابزارها داشته باشیم.
یکی از اصلیترین دلایل اضطراب ناشی از شبکههای اجتماعی، مقایسه دائمی خودمان با دیگران است.
ما در اینستاگرام یا تیکتاک زندگی دیگران را میبینیم؛ سفرهای رنگارنگ، لباسهای برند، خانههای لوکس و لبخندهای همیشگی. ناخودآگاه با خودمان فکر میکنیم:
«چرا من اینقدر خوشبخت نیستم؟»
«چرا بقیه همهچیز دارند و من ندارم؟»
این مقایسهها در ذهن ما احساس ناکافی بودن ایجاد میکند و به مرور باعث افزایش اضطراب و کاهش اعتمادبهنفس میشود. در حالی که واقعیت این است که بیشتر آدمها فقط لحظات شاد و موفق خود را به اشتراک میگذارند و کسی روزهای سخت و مشکلاتش را در معرض نمایش نمیگذارد.
حتماً برایتان پیش آمده که وقتی گوشیتان در دسترس نیست، مدام با خود فکر کنید:
«نکند یک خبر مهم را از دست بدهم؟»
«اگر دوستانم جایی رفته باشند و من خبر نداشته باشم چه؟»
این ترس که به آن FOMO (Fear of Missing Out) یا همان «ترس از دست دادن» میگویند، یکی از رایجترین اضطرابهای دنیای امروز است. شبکههای اجتماعی با سیل بیپایان محتوا، این حس را در ما تقویت میکنند که اگر یک لحظه آنلاین نباشیم، از دنیا عقب میمانیم.
هر بار که گوشی را باز میکنیم، حجم عظیمی از عکسها، ویدئوها، اخبار و پستها به سمت ما هجوم میآورد. مغز انسان برای پردازش این همه اطلاعات در زمان کوتاه طراحی نشده است. همین بمباران اطلاعاتی به مرور باعث خستگی ذهنی و افزایش سطح اضطراب میشود.
فرض کنید در حال مطالعه یک مقاله مهم یا انجام کاری ضروری هستید. ناگهان یک نوتیفیکیشن روی گوشیتان ظاهر میشود: «فلان نفر پستی منتشر کرد.» شما ناخودآگاه گوشی را برمیدارید، وارد اپلیکیشن میشوید، کمی اسکرول میکنید و وقتی دوباره برمیگردید سراغ کار اصلی، متوجه میشوید که ذهنتان دیگر در همان حالت تمرکز قبلی نیست.
تحقیقات نشان دادهاند که بازگشت به تمرکز اولیه بعد از یک وقفه کوچک میتواند بین ۷ تا ۲۳ دقیقه طول بکشد! حالا تصور کنید چند بار در روز این اتفاق برایتان میافتد.
شبکههای اجتماعی به ما عادت دادهاند که محتواها را سریع و گذرا مصرف کنیم. ویدئوهای ۱۰ ثانیهای، کپشنهای کوتاه، توییتهای ۲۸۰ کاراکتری… مغز ما کمکم شرطی میشود که فقط به سراغ محتوای سریع و ساده برود. نتیجه این است که دیگر حوصله خواندن یک مقاله طولانی، دیدن یک فیلم بلند یا حتی گوش دادن کامل به یک پادکست را نداریم. این عادت در نهایت توانایی تمرکز طولانیمدت ما را کاهش میدهد.
وقتی تمرکز از بین میرود، حافظه کوتاهمدت هم آسیب میبیند. اطلاعاتی که باید در حافظه بمانند و بعداً وارد حافظه بلندمدت شوند، به دلیل حواسپرتیهای پیدرپی ثبت نمیشوند. این همان چیزی است که باعث میشود گاهی وسط مطالعه یا کار، ناگهان فراموش کنیم به چه چیزی فکر میکردیم.
مطالعات زیادی در سالهای اخیر انجام شده که ارتباط مستقیم بین استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی و مشکلات روانی را نشان دادهاند. برای مثال:
تحقیقی در دانشگاه پنسیلوانیا (۲۰۱۸) نشان داد که افرادی که استفاده خود از شبکههای اجتماعی را به ۳۰ دقیقه در روز محدود کردند، کاهش چشمگیری در سطح اضطراب و افسردگیشان مشاهده شد.
مطالعهای دیگر در مجله Journal of Social and Clinical Psychology ثابت کرد که استفاده زیاد از اینستاگرام بهطور مستقیم با افزایش احساس تنهایی و کاهش رضایت از زندگی مرتبط است.
پژوهشگران دانشگاه هاروارد نیز کشف کردهاند که هر بار که در شبکههای اجتماعی «لایک» میگیریم، بخشی از مغز که مربوط به پاداش است فعال میشود. این فرآیند مشابه اعتیاد به مواد عمل میکند و همین اعتیاد باعث میشود نتوانیم گوشی را کنار بگذاریم.
۱. زمان مشخص تعیین کنید
سعی کنید استفاده از شبکههای اجتماعی را محدود به ساعات خاصی از روز کنید. مثلاً صبح قبل از شروع کار و شب قبل از خواب.
نوتیفیکیشنها را خاموش کنید
خاموش کردن اعلانها یکی از سادهترین و مؤثرترین کارهاست. اینطوری خودتان تصمیم میگیرید چه زمانی سراغ شبکهها بروید، نه اینکه آنها شما را صدا کنند.
دیجیتال دیتاکس
هفتهای یک روز یا حتی چند ساعت را کاملاً بدون گوشی و اینترنت بگذرانید. این کار اول سخت است اما بعد از مدتی حس آزادی و آرامش زیادی به شما میدهد.
جایگزینی عادتها
هر وقت وسوسه شدید گوشی را بردارید، یک فعالیت جایگزین انجام دهید؛ مثلاً کتاب بخوانید، پیادهروی کنید یا حتی یک لیوان آب بخورید.
تمرین مایندفولنس و مدیتیشن
تمرینهای ساده مایندفولنس مثل تنفس عمیق یا مدیتیشن روزانه کمک میکند ذهن آرامتر شود و توانایی تمرکزتان بالا برود.
شبکههای اجتماعی مثل یک شمشیر دو لبهاند. از یک طرف فرصتهای فوقالعادهای برای ارتباط، یادگیری و سرگرمی فراهم کردهاند؛ اما از طرف دیگر اگر کنترلشان نکنیم، میتوانند آرامش روانی و تمرکز ما را از بین ببرند.
اضطراب ناشی از مقایسه دائمی، ترس از دست دادن و بمباران اطلاعاتی، و همچنین کاهش تمرکز به خاطر وقفههای مداوم، بخشی از اثرات منفی استفاده زیاد از این ابزارها هستند.
خبر خوب این است که ما میتوانیم با کمی مدیریت و آگاهی، رابطه سالمتری با شبکههای اجتماعی داشته باشیم. یادمان نرود که این ابزارها برای خدمت به ما ساخته شدهاند، نه اینکه ما برده آنها شویم.
پس دفعه بعد که خواستید بیدلیل گوشی را بردارید و چند دقیقه بیهدف اسکرول کنید، یک لحظه مکث کنید و از خودتان بپرسید:
«آیا واقعاً لازم است؟ یا فقط ذهنم دنبال یک پاداش لحظهای است؟»