
فکر میکنم کمتر نویسندهای را در ایران پیدا کنیم که به اندازهی هاروکی موراکامی برای مخاطب ایرانی تبدیل به یک انتظار سالانه شده باشد. هر سال که زمان اعلام نوبل ادبیات نزدیک میشود، کافی است نام برنده اعلام شود تا دوباره همان جملهی آشنا در شبکههای اجتماعی بچرخد: حق موراکامی بود.
موراکامی در ایران خواننده کم ندارد. اتفاقاً مخاطب جدی او هم کم نیست؛ مخاطبی که سالهاست کتابهایش را میخواند، دربارهشان حرف میزند و خیلی وقتها برای فرار از ترجمههای دستکاریشده و سانسورشده، سراغ نسخهی انگلیسی آثارش میرود.چون ماجرای سانسور آثار موراکامی در ایران چیز تازهای نیست.
من همیشه دربارهی کافکا در کرانه شوخی تلخی میکنم و میگویم این کتاب در ایران چیزی شبیه اوشین است؛ آنقدر از آن زدهاند و حذف کردهاند که مخاطب جدی موراکامی معمولاً میداند چیزی که در دست دارد، تمام آن چیزی نیست که نویسنده نوشته است.
حالا در چنین شرایطی، کتاب تازهی موراکامی، کاهو، در تیرماه نوشته شده و در مرداد ماه به بازار ایران رسیده؛ در حالی که نسخهی رسمی انگلیسی کتاب هنوز منتشر نشده بود.
و ناگهان، بازار نشر ایران با چند ترجمه از کتابی روبهرو شد که حتی نسخهی انگلیسی رسمیاش هم هنوز در دسترس نبوده است.
قبل از اینکه وارد بحث ترجمه با هوش مصنوعی شوم، یک نکته را روشن کنم. استفاده از آدمهای خارج از فرایند سنتی ترجمه، اتفاق تازهای در نشر ما نیست. قبلاً هم ناشرانی بودهاند که کتاب را به یک بوک بلاگر یا چهرهای شناختهشده سپردهاند تا ترجمه یا بازگردانی کند و حتی نام او را روی جلد آوردهاند؛ اما دستکم در شناسنامه، نام مترجم اصلی یا اطلاعات مربوط به ترجمه پنهان نشده بود.
پس من اساساً با ورود آدمها و تکنولوژیهای جدید به فرایند تولید کتاب در حال حاضر مشکلی ندارم.
اتفاقاً اگر قرار است هوش مصنوعی وارد صنعت نشر شود، بیایید واردش کنیم.از آن استفاده کنید.پرامپتنویسی یاد بگیرید.روش درست استفاده از ابزار را یاد بگیرید.متن تولیدشده را با اصل اثر تطبیق بدهید. ویرایش کنید.بازخوانی کنید.
مسئولیت نتیجهی نهایی را هم بپذیرید.
مشکل از جایی شروع میشود که تکنولوژی تبدیل میشود به راهی برای حذف مسئولیت.
یکی از مترجمان توضیح داده که نسخهی انگلیسی را از سایتها پیدا کرده و چون تواناییاش را داشته، در سیزده روز ترجمهاش کرده است.
من اصلاً دربارهی سرعت ترجمه حرف نمیزنم. شاید یک مترجم حرفهای واقعاً بتواند متنی را در مدت کوتاهی ترجمه کند. مسئلهی من یک مرحله قبلتر است:
آن نسخهی انگلیسی که از سایت پیدا شده، خودش از کجا آمده؟چه کسی آن را ترجمه کرده؟آیا ترجمهی رسمی بوده؟
آیا مترجمش مشخص است؟اصلاً ما دقیقاً داریم ترجمهی چه متنی را به فارسی ترجمه میکنیم؟
وقتی زنجیرهی ترجمه را یک مرحله عقبتر میبری، ناگهان همهچیز مبهم میشود.
اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود.
مترجم دیگری امروز با اعتمادبهنفسی عجیب اعلام کرده که نسخهی ژاپنی کتاب را از آمازون خریده، آن را به دوست خوبش، ChatGPT، داده و هوش مصنوعی برایشان ترجمه کرده است.باز هم تأکید میکنم: استفاده از هوش مصنوعی بهخودیخود برای من مسئله نیست.
اگر مترجمی تصمیم بگیرد از هوش مصنوعی در ترجمه استفاده کند، من به عنوان مخاطب و کسی که سالها در کتابفروشی کار کردهام، مشکلی با اصل این تصمیم ندارم؛ به شرط شفافیت.
روی جلد بنویسید که این کتاب با کمک هوش مصنوعی ترجمه شده.
در شناسنامه توضیح بدهید که فرایند ترجمه چگونه انجام شده.
اگر بخش عمدهی کار را هوش مصنوعی انجام داده، همان را بگویید.
حتی اگر نمیخواهید اسم ChatGPT را بهعنوان مترجم روی جلد بزنید، حداقل نقش واقعی انسان و هوش مصنوعی را برای مخاطب روشن کنید.
مخاطب حق دارد بداند کتابی که میخرد، حاصل کار چه کسی یا چه چیزی است.
شاید یادتان نباشد، یک زمانی به آقای آتشبرآب یک اتهام دزدی ترجمه زده شد و ماجرا آنقدر جدی شد که ناشرها کتابهایش را گذاشتند توی بغلش و گفتند خداحافظ.
حالا سؤال من این است: آن موقع دزدی ترجمه مسئله بود، امروز استفاده از هوش مصنوعی بدون شفافیت مسئله نیست؟ یا ناشرهای ما دیگر مثل قبل نیستند؟
اگر آن زمان مسئله، احترام به حقوق مترجم و مالکیت اثر بود، امروز دقیقاً چه چیزی تغییر کرده؟ فقط اسم تکنولوژی عوض شده یا استانداردهای ما هم تغییر کردهاند؟
اما چیزی که برای من از خود استفاده از ChatGPT عجیبتر بود، پاسخهایی بود که زیر پست مترجم داده شد؛ پاسخهایی که در نهایت این معنا را منتقل میکردند که: من توانستم ترجمه کنم و چاپ کردم؛ شما هم اگر میتوانید، بروید ترجمه کنید.
و اینجا دیگر واقعاً سؤال من دربارهی هوش مصنوعی نیست.
سؤال دربارهی مسئولیت ناشر است.
من صفحهی اول ترجمه را دیدم. در همان خط اول، جایی که باید مفهوم( قرار گذاشتن )منتقل شود، کلمهی (دیت) آمده بود.
دیگر واقعاً لازم نیست برای فهمیدن کیفیت کار تا انتهای کتاب برویم.
اگر قرار است هوش مصنوعی جای مترجم را بگیرد، حداقل باید یک انسان متخصص آن متن را بخواند، ویرایش کند، با متن اصلی تطبیق دهد و مسئولیت نهایی آنچه را منتشر میشود بپذیرد.
اینکه ChatGPT را باز کنیم، فایل را داخلش بگذاریم، خروجی بگیریم و همان را تبدیل به کتاب کنیم، استفاده از تکنولوژی نیست؛ انتقال تمام مسئولیت تولید به یک ابزار است.
اما شاید عجیبترین بخش این ماجرا هنوز همین نباشد.
طبق اطلاعاتی که منتشر شده، تعداد زیادی ناشر برای این کتاب فیپا گرفتهاند و قرار است در ماههای آینده ترجمههای بیشتری از کاهو یا کاحو وارد بازار شود.
یعنی ما احتمالاً تازه اول ماجرا هستیم.
سؤالی که برای من جدیتر از تمام این بحثهاست، این است:
این کتاب دقیقاً چطور و در چه مدت مجوز گرفت؟
یک کتاب معمولی برای رفتن به مرحلهی چاپ و دریافت مجوز، معمولاً بیشتر از دو هفته زمان میخواهد. حالا دربارهی کتاب نویسندهای صحبت میکنیم که سالهاست آثارش در ایران با ممیزی و حذف روبهرو بودهاند و ناشر و مترجم هم طبیعتاً میدانند که متن او ممکن است حساسیتهایی ایجاد کند.
پس این حجم از ترجمههای فوری، فیپاهای متعدد و آماده شدن کتاب برای چاپ در چنین فاصلهی کوتاهی، دقیقاً چگونه اتفاق افتاده است؟
اینها سؤالهایی است که من جوابشان را نمیدانم.
اما چیزی که میدانم این است که ماجرا فقط دربارهی موراکامی نیست.
فقط دربارهی کاهو نیست.
حتی فقط دربارهی ChatGPT و ترجمه با هوش مصنوعی هم نیست.
این ماجرا یک سؤال بزرگتر دربارهی وضعیت نشر ایران ایجاد میکند:
ما دقیقاً داریم به کجا میرویم؟
به جایی که سرعت انتشار از دقت مهمتر شده؟
به جایی که استفاده از هوش مصنوعی باید پنهان شود تا کتاب شبیه یک ترجمهی انسانی به نظر برسد؟
به جایی که نام مترجم مهمتر از مسئولیتی است که واقعاً در قبال متن پذیرفته؟
یا به جایی که فقط کافی است کتاب زودتر از بقیه به بازار برسد؟
من نمیدانم.
فقط میدانم هر بار که فکر میکنم شاید اوضاع نشر دیگر نتواند عجیبتر شود، یک اتفاق تازه میافتد و ثابت میکند که اشتباه کردهام.
و شاید تلخترین قسمت ماجرا همین باشد:
مخاطبی که سالها برای کتاب، برای ترجمه، برای مترجم و برای کیفیت پول داده، حالا باید خودش کارآگاه شود تا بفهمد دقیقاً چه چیزی خریده است.