آیا تا به حال شده در یک رابطه همه‌چیز خوب پیش برود، اما درست زمانی که احساس می‌کنید به طرف مقابل نزدیک شده‌اید، خودتان شروع به خراب کردن رابطه کنید؟
مثلاً ناگهان سرد شوید، بیشتر ایراد بگیرید، دعوا راه بیندازید، طرف مقابل را امتحان کنید یا حتی خودتان پیشنهاد جدایی بدهید؛ در حالی که ته دلتان نمی‌خواست رابطه تمام شود.
بعد از جدایی هم شاید از خودتان بپرسید:
«چرا این کار را کردم؟»
این الگو در روان‌شناسی می‌تواند با مفهوم خودتخریبی در رابطه (Relationship Self-Sabotage) ارتباط داشته باشد. یعنی فرد، آگاهانه یا ناآگاهانه، رفتارهایی انجام می‌دهد که به رابطه آسیب می‌زنند.
اما نکته جالب اینجاست: گاهی فرد رابطه را خراب نمی‌کند چون نمی‌خواهد در آن بماند؛ بلکه از اینکه ممکن است روزی آن را از دست بدهد، می‌ترسد.
در ظاهر این رفتار عجیب است:
«اگر از ترک شدن می‌ترسم، چرا کاری می‌کنم که احتمال ترک شدن بیشتر شود؟»
یکی از پاسخ‌های احتمالی این است که فرد می‌خواهد کنترل درد احتمالی آینده را به دست بگیرد.
ممکن است ذهن او چنین منطقی داشته باشد:
«بالاخره ترکم می‌کند؛ پس بهتر است قبل از اینکه خیلی وابسته شوم، خودم تمامش کنم.»
در این حالت، تمام کردن رابطه می‌تواند تبدیل به یک مکانیسم دفاعی شود. فرد به جای اینکه منتظر بماند تا شاید طرد شود، خودش تصمیم می‌گیرد رابطه را تمام کند.
این کار ممکن است در لحظه احساس کنترل ایجاد کند، اما در نهایت می‌تواند همان چیزی را رقم بزند که فرد از آن می‌ترسیده است.
خودتخریبی همیشه به شکل یک جدایی ناگهانی اتفاق نمی‌افتد. گاهی رفتارها بسیار ظریف‌اند.
برای مثال:
پیدا کردن ایرادهای کوچک و بزرگ کردن آن‌ها
ایجاد دعوا بر سر مسائل کم‌اهمیت
سرد شدن درست زمانی که رابطه صمیمی‌تر می‌شود
فاصله گرفتن بعد از دریافت محبت
امتحان کردن عشق طرف مقابل
ایجاد حسادت برای سنجیدن واکنش او
تهدید مکرر به جدایی
شک کردن دائمی به احساس طرف مقابل
تفسیر دیر جواب دادن پیام به عنوان «دیگر دوستم ندارد»
مقایسه کردن شریک عاطفی با دیگران
تمام کردن رابطه قبل از اینکه طرف مقابل فرصت تصمیم‌گیری پیدا کند
البته داشتن یکی از این رفتارها به معنی «خودتخریبگر بودن» نیست. چیزی که اهمیت دارد، تکرار یک الگوی مشابه در روابط مختلف است.
یکی از مهم‌ترین عوامل احتمالی، ترس از رها شدن یا طرد شدن است.
فرد ممکن است دائماً نگران باشد که شریک عاطفی‌اش او را ترک کند. در نتیجه رفتارهای او را بیش از حد بررسی می‌کند.
مثلاً:
طرف مقابل چند ساعت جواب پیام نمی‌دهد.
فرد فکر می‌کند:
«حتماً دیگر مثل قبل دوستم ندارد.»
بعد مضطرب می‌شود، سؤال‌های زیادی می‌پرسد، ناراحت می‌شود یا رفتار سردی نشان می‌دهد.
طرف مقابل هم ممکن است از این فشار فاصله بگیرد.
فرد این فاصله را می‌بیند و با خودش می‌گوید:
«دیدی؟ درست حدس زده بودم. قرار بود ترکم کند.»
به این ترتیب، یک چرخه شکل می‌گیرد:
ترس → تفسیر منفی → واکنش هیجانی → فاصله گرفتن طرف مقابل → افزایش ترس
یکی از چارچوب‌های مهم برای فهم این رفتار، نظریه دلبستگی است.
در روابط بزرگسالان، دلبستگی ناایمن می‌تواند به شکل‌های مختلفی دیده شود. برای مثال، فردی که اضطراب دلبستگی بیشتری دارد ممکن است دائماً نگران طرد شدن باشد و به اطمینان گرفتن از شریک عاطفی نیاز داشته باشد.
در مقابل، فردی که گرایش اجتنابی بیشتری دارد ممکن است با افزایش صمیمیت احساس ناراحتی کند و برای حفظ فاصله عاطفی تلاش کند.
گاهی هم این دو الگو در یک فرد با هم دیده می‌شوند:
«خیلی به من نزدیک نشو، ولی لطفاً هیچ‌وقت هم ترکم نکن.»
به همین دلیل، فرد ممکن است هم‌زمان هم از ترک شدن بترسد و هم از صمیمیت زیاد فرار کند.
تا زمانی که رابطه جدی نشده، ممکن است همه‌چیز راحت باشد.
اما وقتی رابطه عمیق‌تر می‌شود، احتمال از دست دادن هم برای فرد واقعی‌تر می‌شود.
اینجاست که ممکن است ذهن شروع کند به پیدا کردن ایراد:
«شاید اصلاً مناسب من نیست.»
«شاید زیادی بهش وابسته شدم.»
«نکنه آخرش ترکم کنه؟»
«بهتره قبل از اینکه آسیب ببینم، فاصله بگیرم.»
گاهی چیزی که فرد به عنوان «دیگر دوستش ندارم» تجربه می‌کند، ممکن است بخشی از واکنش دفاعی در برابر صمیمیت یا ترس از آسیب دیدن باشد؛ البته این موضوع برای همه صدق نمی‌کند.
نه.
تجربه‌های کودکی می‌توانند در شکل‌گیری الگوهای دلبستگی و روابط نقش داشته باشند، اما تنها عامل نیستند.
تجربه خیانت، طرد شدن، جدایی‌های دردناک، روابط ناسالم، عزت‌نفس پایین، اضطراب و تجربه‌های منفی بزرگسالی نیز می‌توانند بر رابطه عاطفی تأثیر بگذارند.
بنابراین نباید با یک تست اینترنتی سریع نتیجه بگیریم که «مشکل من حتماً دلبستگی ناایمن است».
اگر چند مورد از این جملات برایتان آشناست، بهتر است الگوی رابطه‌ای خود را جدی‌تر بررسی کنید:
وقتی رابطه خوب می‌شود، مضطرب می‌شوم.
همیشه منتظرم طرف مقابلم ترکم کند.
رفتارهای کوچک او را نشانه بی‌علاقگی می‌دانم.
وقتی خیلی به کسی نزدیک می‌شوم، ناگهان می‌خواهم فاصله بگیرم.
مرتب دنبال ایراد در رابطه می‌گردم.
طرف مقابلم را امتحان می‌کنم تا مطمئن شوم دوستم دارد.
بعد از جدایی تازه متوجه می‌شوم چقدر به او وابسته بوده‌ام.
چند رابطه داشته‌ام که تقریباً با یک الگوی مشابه تمام شده‌اند.
این موارد تشخیص روان‌شناختی نیستند؛ اما اگر به صورت مداوم تکرار شوند، ارزش بررسی دارند.
ببینید معمولاً چه چیزی باعث تغییر رفتار شما می‌شود.
آیا دیر جواب دادن پیام است؟ صحبت درباره آینده؟ نزدیک شدن بیش از حد؟ یا ترس از اینکه طرف مقابل علاقه‌اش را از دست داده باشد؟
مثلاً:
واقعیت: «امروز چند ساعت جواب پیامم را نداده.»
برداشت: «دیگر دوستم ندارد.»
این دو یکی نیستند.
قبل از واکنش از خودتان بپرسید:
«آیا واقعاً برای این برداشت، شواهد کافی دارم؟»
به جای اینکه طرف مقابل را امتحان کنید، نیازتان را بگویید.
مثلاً به جای:
«تو اصلاً برات مهم نیستم.»
بگویید:
«وقتی مدت زیادی ازت خبر ندارم، مضطرب می‌شم و ذهنم سریع می‌ره سمت اینکه شاید ازم فاصله گرفتی.»
اگر هنگام عصبانیت مدام می‌گویید «پس جدا شیم»، برای خودتان قانونی بگذارید:
در اوج خشم یا ترس درباره آینده رابطه تصمیم نمی‌گیرم.
ابتدا آرام شوید، سپس درباره مشکل تصمیم بگیرید.
بله. شناختن الگو اولین قدم است.
اگر متوجه شده‌اید در چند رابطه مختلف رفتار مشابهی داشته‌اید، بهتر است به جای تمرکز صرف بر «آدم اشتباه»، چرخه‌ای را که در روابطتان تکرار می‌شود بررسی کنید:
چه اتفاقی افتاد؟
من چه فکری کردم؟
چه احساسی پیدا کردم؟
چطور واکنش نشان دادم؟
رفتار من چه واکنشی از طرف مقابل ایجاد کرد؟
گاهی کمک گرفتن از یک روانشناس حرفه‌ای می‌تواند این چرخه را دقیق‌تر مشخص کند و به فرد کمک کند روش‌های سالم‌تری برای مدیریت ترس، صمیمیت، تعارض و نیازهای عاطفی یاد بگیرد.
اگر بارها از خودتان پرسیده‌اید:
«چرا قبل از اینکه ترکم کنند، خودم رابطه را خراب می‌کنم؟»
ممکن است مسئله این نباشد که واقعاً نمی‌خواهید رابطه را حفظ کنید.
گاهی ترس از ترک شدن، ترس از صمیمیت، تجربه‌های قبلی یا الگوهای ناایمن رابطه باعث می‌شوند فرد برای محافظت از خودش رفتاری انجام دهد که در نهایت به همان رابطه آسیب می‌زند.
شاید سؤال مهم‌تر از «چرا رابطه را خراب کردم؟» این باشد:
«در لحظه‌ای که خواستم رابطه را خراب کنم، دقیقاً از چه چیزی می‌ترسیدم؟»
پاسخ این سؤال می‌تواند سرنخ مهمی برای شناخت الگوی عاطفی شما باشد.
