پژوهشگران مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) با مهندسی یک باکتریوفاژ، ساختاری نانومتری ساختهاند که میتوان آنتیژنهای مختلف تومور را با تراکم کنترلشده روی آن قرار داد. این فناوری در آزمایشهای حیوانی توانسته است پاسخ ایمنی ضدتوموری را تقویت کند و احتمال شکلگیری تومور را در موشها کاهش دهد.

سرطان یک بیماری واحد با یک سازوکار یکسان نیست. حتی تومورهایی که در یک عضو بدن شکل میگیرند، ممکن است از نظر جهشهای ژنتیکی، پروتئینهای سطحی و ویژگیهای مولکولی تفاوتهای مهمی داشته باشند. همین ناهمگونی یکی از دلایلی است که درمان یکسان برای همه بیماران همیشه نتیجه مشابهی به همراه ندارد.
یکی از مسیرهای امیدوارکننده برای مقابله با این مسئله، توسعه واکسنهای درمانی شخصیسازیشده سرطان است. در این رویکرد، بهجای استفاده از یک ترکیب ثابت برای همه افراد، واکسن بر اساس آنتیژنهایی طراحی میشود که در تومور یک بیمار مشخص وجود دارند. هدف آن است که دستگاه ایمنی بتواند سلولهای سرطانی را دقیقتر شناسایی کند و علیه آنها واکنش نشان دهد.
اکنون گروهی از پژوهشگران MIT سکوی نانومتری تازهای برای چنین واکسنهایی توسعه دادهاند. پایه این فناوری، یک ویروس مهندسیشده به نام M13 است که بهطور طبیعی باکتریها را آلوده میکند و برای انسان بیماریزا نیست. پژوهشگران با تغییر ساختار ژنتیکی آن، امکان نمایش آنتیژنهای سرطانی روی سطح این ویروس را فراهم کردهاند؛ آن هم با قابلیت تنظیم دقیق تراکم این مولکولها.
نتایج پژوهش در مجله Advanced Healthcare Materials منتشر شده است.
واکسنهای متداول با هدف آموزش دستگاه ایمنی برای شناسایی یک عامل بیماریزا طراحی میشوند. در واکسنهای سرطان، مسئله کمی متفاوت است: هدف، شناسایی مولکولهایی است که روی سلولهای توموری وجود دارند یا در اثر تغییرات سرطانی در آنها ایجاد شدهاند.
این مولکولها که آنتیژن نامیده میشوند، میتوانند به دستگاه ایمنی کمک کنند تا سلولهای غیرطبیعی را از سلولهای سالم تشخیص دهد. برخی از آنها در انواع خاصی از سرطان مشترکاند، اما گروهی دیگر مختص یک تومور یا حتی یک بیمار هستند.
در سالهای اخیر، توجه زیادی به مفهوم «نئوآنتیژن» جلب شده است. نئوآنتیژنها پروتئینها یا قطعات پروتئینی جدیدی هستند که در نتیجه جهشهای ژنتیکی سلولهای سرطانی به وجود میآیند و معمولاً در سلولهای سالم همان فرد وجود ندارند. همین ویژگی میتواند آنها را به اهداف مناسبی برای واکسنهای شخصیسازیشده تبدیل کند.
بااینحال، انتخاب آنتیژن مناسب تنها بخشی از مسئله است. واکسن باید بتواند این مولکولها را به شکلی مؤثر به دستگاه ایمنی معرفی کند. مقدار آنتیژن، نحوه نمایش آن و توانایی سامانه در تحریک پاسخ ایمنی، همگی میتوانند بر نتیجه نهایی اثر بگذارند.
پژوهش MIT دقیقاً بر یکی از این متغیرها تمرکز دارد: تراکم آنتیژن روی حامل واکسن.
M13 یک باکتریوفاژ است؛ یعنی ویروسی که میزبان طبیعی آن باکتریها هستند. این ویروس از یک رشته DNA تشکیل شده که در پوششی پروتئینی قرار گرفته است. پوشش آن ساختاری کشیده و رشتهمانند دارد و از تعداد زیادی پروتئین ویروسی تشکیل شده است.
آزمایشگاه آنجلا بلچر در MIT بیش از دو دهه است که روی مهندسی این باکتریوفاژ کار میکند. پژوهشهای پیشین این گروه نشان داده بود که میتوان از توانایی خودآرایی M13 برای ساخت داربستهای نانومقیاس استفاده کرد. این داربستها در گذشته برای توسعه مواد و ساختارهایی در حوزههایی مانند باتری، نیمهرسانا، سلول خورشیدی و کاتالیزور بررسی شدهاند.
در پژوهش جدید، همین قابلیت مهندسیشده در خدمت پزشکی قرار گرفته است.
پژوهشگران یکی از پروتئینهای اصلی پوشش ویروس، موسوم به pVIII، را تغییر دادهاند. با افزودن دستور ژنتیکی مربوط به یک آنتیژن به DNA ویروس، امکان اتصال آن آنتیژن به پروتئینهای پوششی فراهم میشود. در نتیجه، ذرات ویروسی به رشتههایی نانومتری تبدیل میشوند که سطح آنها حامل مولکولهای موردنظر برای تحریک دستگاه ایمنی است.
مزیت این روش آن است که میتوان نوع آنتیژن را تغییر داد، بدون آنکه لازم باشد کل سکوی انتقال از ابتدا طراحی شود. به همین دلیل، پژوهشگران آن را یک سامانه ماژولار میدانند؛ یعنی بستری که اجزای هدفگیری آن قابل تعویض و تنظیم هستند.
یکی از پرسشهای اصلی گروه پژوهشی این بود که چگونه میتوان تعداد آنتیژنهای نمایشدادهشده روی سطح باکتریوفاژ را با دقت کنترل کرد.
تراکم آنتیژن اهمیت دارد، زیرا سلولهای ایمنی باید مولکول هدف را به اندازه کافی دریافت و شناسایی کنند تا پاسخ مؤثری شکل بگیرد. نمایش تعداد بیشتری از آنتیژنها ممکن است شناسایی و جذب ذره واکسن را تقویت کند؛ البته این رابطه لزوماً در همه شرایط خطی نیست و مقدار بهینه میتواند به نوع آنتیژن و سامانه ایمنی وابسته باشد.
پژوهشگران برای افزایش تراکم پروتئینهای اصلاحشده pVIII، یک یا دو اسیدآمینه با بار منفی به توالی پروتئینی اضافه کردند. آنها همچنین با واردکردن یک جهش ژنتیکی که تولید پروتئین آنتیژن را کندتر میکرد، توانستند این تراکم را با دقت بیشتری تنظیم کنند.
به این ترتیب، امکان تولید ذراتی فراهم شد که میزان آنتیژن نمایشدادهشده روی سطح آنها متفاوت بود.
در آزمایشهای این گروه، تراکم یک آنتیژن مدل به نام SIINFEKL از حدود ۶ تا ۷۰ درصد قابل تنظیم بود. این مولکول در پژوهشهای ایمنیشناسی بهعنوان یک آنتیژن شناختهشده برای ارزیابی عملکرد واکسنها استفاده میشود.
یک واکسن مؤثر تنها به حمل آنتیژن نیاز ندارد؛ بلکه باید بتواند دستگاه ایمنی را به اندازه کافی تحریک کند. به همین دلیل، بسیاری از واکسنها علاوه بر آنتیژن، حاوی مادهای به نام «ادجوانت» یا تقویتکننده پاسخ ایمنی هستند.
ادجوانتها به دستگاه ایمنی کمک میکنند تا حضور آنتیژن را جدیتر تلقی کند و واکنش قویتری در برابر آن شکل دهد. هیدروکسید آلومینیوم یکی از نمونههای شناختهشده این مواد است.
نکته جالب در فناوری M13 این است که خود باکتریوفاژ میتواند بخشی از نقش ادجوانت را نیز ایفا کند. DNA تکرشتهای این ویروس قادر است مسیری از سیستم ایمنی ذاتی به نام TLR9 را فعال کند. این مسیر در شناسایی برخی الگوهای مولکولی مرتبط با عوامل میکروبی نقش دارد.
پژوهشگران با تغییر توالی ژنتیکی ویروس، تلاش کردهاند این ویژگی را نیز کنترل کنند. در نتیجه، بخشی از اطلاعات مربوط به نوع و مقدار آنتیژن و همچنین ویژگیهای تحریککننده پاسخ ایمنی، در ساختار ژنتیکی خود سامانه قابل تنظیم است.
این قابلیت میتواند طراحی واکسن را انعطافپذیرتر کند؛ زیرا بهجای افزودن جداگانه اجزای مختلف، بخشی از عملکردهای موردنیاز در همان حامل مهندسیشده ترکیب میشوند.
پژوهشگران برای ارزیابی عملکرد این فناوری، دو نسخه از واکسن حاوی آنتیژن SIINFEKL را در موشها آزمایش کردند. در یکی از آنها تراکم آنتیژن حدود ۶ درصد و در دیگری حدود ۳۵ درصد بود.
نتیجه نشان داد واکسن با تراکم ۳۵ درصد عملکرد محافظتی بهتری دارد. موشهایی که این نسخه را دریافت کرده بودند، پس از مواجهه با سلولهای ملانومایی حامل آنتیژن SIINFEKL، با احتمال کمتری دچار تشکیل تومور شدند.
همچنین در بدن این حیوانات تعداد بیشتری از سلولهای T اختصاصی علیه آنتیژن موردنظر تولید شد. سلولهای T از اجزای مهم سیستم ایمنی تطبیقی هستند و برخی از آنها میتوانند سلولهای آلوده یا سرطانی را شناسایی و از بین ببرند.
پژوهشگران همچنین مشاهده کردند سلولهای دندریتیک، که نقش مهمی در پردازش و ارائه آنتیژن به سلولهای T دارند، ذرات واکسن با تراکم آنتیژن بالاتر را با احتمال بیشتری جذب میکنند. این موضوع میتواند بخشی از توضیح افزایش پاسخ ایمنی در گروه دریافتکننده واکسن متراکمتر باشد.
البته این نتیجه به معنای آن نیست که هرچه تراکم آنتیژن بیشتر شود، واکسن همیشه مؤثرتر خواهد بود. آزمایشهای انجامشده تنها نشان میدهند که در شرایط بررسیشده، نسخه ۳۵ درصدی نسبت به نسخه ۶ درصدی عملکرد بهتری داشته است.
گروه پژوهشی در مرحله دیگری از آزمایشها، بهجای آنتیژن مدل SIINFEKL از یک نئوآنتیژن به نام ADPGK استفاده کرد. این پروتئین در مدل موشی سرطان روده بیان میشود و بهعنوان هدفی مرتبط با سلولهای توموری مورد بررسی قرار گرفت.
در این آزمایش نیز واکسن با تراکم بالاتر آنتیژن عملکرد محافظتی بهتری نشان داد. موشهایی که این نسخه را دریافت کردند، در مقایسه با گروههای مورد مقایسه، با احتمال کمتری به تومور روده مبتلا شدند.
این بخش از پژوهش اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد فناوری تنها به یک آنتیژن آزمایشگاهی محدود نیست و میتوان آن را برای نمایش یک هدف مولکولی مرتبط با تومور نیز به کار گرفت.
بااینحال، باید میان پیشگیری از شکلگیری تومور در مدل حیوانی و درمان سرطان تثبیتشده تفاوت قائل شد. آزمایش اصلی این مطالعه عمدتاً بر کاهش احتمال ایجاد تومور متمرکز بوده است. پژوهشگران به کار قبلی خود نیز اشاره میکنند که در آن از این بستر برای درمان تومورهای رودهایِ از پیش شکلگرفته در موش استفاده شده بود.
ویژگی اصلی پلتفرم M13، قابلیت تعویض آنتیژنهاست. اگر بتوان آنتیژنهای مختص تومور هر بیمار را شناسایی کرد، از نظر مفهومی میتوان نسخهای از واکسن را طراحی کرد که همان اهداف مولکولی را روی سطح حامل نمایش دهد.
برای مثال، در یک بیمار ممکن است نئوآنتیژنهای مشخصی در تومور شناسایی شوند؛ درحالیکه تومور بیمار دیگر مجموعه متفاوتی از جهشها و پروتئینهای غیرطبیعی داشته باشد. یک سکوی ماژولار میتواند امکان جایگزینی این اهداف را بدون طراحی مجدد کامل سامانه انتقال فراهم کند.
البته شخصیسازی واکسن فقط به تعویض آنتیژن محدود نمیشود. شناسایی اهداف مناسب، بررسی توانایی آنها برای تحریک سلولهای T، تعیین تراکم بهینه، ساخت واکسن و کنترل کیفیت هر نسخه، همگی مراحل پیچیدهای هستند که باید در فرایند توسعه بالینی حل شوند.
در نتیجه، انعطافپذیری پلتفرم M13 یک مزیت بالقوه است، اما بهتنهایی تضمین نمیکند که تولید واکسن اختصاصی برای هر بیمار سریع، ارزان یا از نظر بالینی موفق باشد.
با وجود نتایج امیدوارکننده، این فناوری هنوز در مرحله پیشبالینی قرار دارد. آزمایش روی موشها نمیتواند بهتنهایی ایمنی، اثربخشی یا امکان استفاده از واکسن در انسان را اثبات کند.
چند مسئله مهم باید در مراحل بعدی بررسی شوند:
اثر بر تومورهای تثبیتشده: آیا این واکسن میتواند توموری را که از قبل شکل گرفته است کوچک کند یا رشد آن را متوقف سازد؟
ایمنی درازمدت: آیا استفاده از باکتریوفاژ مهندسیشده در بدن انسان واکنشهای ناخواسته ایجاد میکند؟
تعیین تراکم بهینه: آیا تراکم مناسب آنتیژن برای انواع مختلف سرطان یکسان است یا باید برای هر هدف مولکولی جداگانه تعیین شود؟
عملکرد در برابر تومورهای متنوع: آیا میتوان چندین آنتیژن را همزمان روی یک حامل نمایش داد و همچنان پاسخ ایمنی مؤثری به دست آورد؟
تولید و کنترل کیفیت: آیا میتوان این ذرات را با کیفیت یکنواخت و در مقیاس موردنیاز برای کاربرد پزشکی تولید کرد؟
یکی از پرسشهای کلیدی، توانایی این سامانه در مقابله با تومورهایی است که از چندین جمعیت سلولی متفاوت تشکیل شدهاند. اگر تنها بخشی از سلولهای تومور یک آنتیژن مشخص را بیان کنند، هدفگیری همان آنتیژن ممکن است برای کنترل کل تومور کافی نباشد. بنابراین، استفاده از مجموعهای از آنتیژنها میتواند در آینده اهمیت پیدا کند؛ موضوعی که خود نیازمند بررسیهای بیشتر است.
پژوهش MIT نمونهای از همگرایی مهندسی ژنتیک، نانوفناوری و ایمنیشناسی است. در این روش، یک باکتریوفاژ به داربستی نانومتری تبدیل میشود که میتوان نوع و تراکم آنتیژنهای آن را تنظیم کرد و بخشی از ویژگیهای تحریککننده پاسخ ایمنی را نیز در ساختار ژنتیکی آن گنجاند.
نتایج آزمایش روی موشها نشان دادهاند که تغییر تراکم آنتیژن میتواند بر جذب واکسن توسط سلولهای دندریتیک، تولید سلولهای T اختصاصی و میزان محافظت در برابر شکلگیری تومور اثر بگذارد.
اگر این نتایج در مطالعات گستردهتر تأیید شوند، پلتفرم M13 ممکن است به یکی از ابزارهای طراحی واکسنهای سرطان متناسب با ویژگیهای مولکولی تومور هر بیمار تبدیل شود.
بااینحال، مسیر رسیدن از یک فناوری موفق در موشها به درمان قابل استفاده برای انسان طولانی است. در حال حاضر، دستاورد اصلی پژوهش نه ارائه یک واکسن آماده درمان سرطان، بلکه توسعه بستری انعطافپذیر برای طراحی و تنظیم واکسنهای ضدتوموری است.