
با افزایش دمای جهانی و بیشترشدن دفعات موجهای گرما، مصرف انرژی برای خنککردن ساختمانها به یکی از چالشهای مهم شهرهای مدرن تبدیل شده است. سامانههای تهویه مطبوع اگرچه آسایش حرارتی را فراهم میکنند، اما به مصرف برق قابلتوجهی نیاز دارند و در بسیاری از مناطق، افزایش استفاده از آنها فشار بیشتری بر شبکههای انرژی وارد میکند.
در چنین شرایطی، توجه به روشهای غیرفعال خنکسازی (Passive Cooling) بار دیگر افزایش یافته است؛ روشهایی که بدون اتکا به کمپرسورها و تجهیزات پرمصرف سرمایشی، از ویژگیهای طبیعی مواد و محیط برای کاهش دما استفاده میکنند.
یکی از تازهترین نمونهها، پروژه پژوهشگران دانشگاه فناوری گراتس (TU Graz) در اتریش است. آنها با ترکیب چاپ سهبعدی و سرامیک متخلخل، ساختاری طراحی کردهاند که با تبخیر تدریجی آب، گرمای محیط را جذب میکند و به خنکشدن هوای اطراف کمک میکند.
مبنای عملکرد این فناوری، پدیدهای شناختهشده در فیزیک است: خنکسازی تبخیری (Evaporative Cooling).
هنگامی که آب از حالت مایع به بخار تبدیل میشود، برای انجام این فرایند به انرژی نیاز دارد. این انرژی به شکل گرما از محیط اطراف جذب میشود و در نتیجه، دمای سطح مرطوب و هوای مجاور آن کاهش پیدا میکند.
این اصل قرنهاست که در معماری مناطق گرم و خشک مورد استفاده قرار میگیرد. کوزههای سفالی، آبانبارها و برجهای بادگیر از نمونههایی هستند که به شیوههای مختلف از تبخیر آب برای تعدیل دما بهره میبرند.
برای مثال، دیواره متخلخل یک ظرف سفالی میتواند مقدار کمی آب را به سطح خارجی منتقل کند. تبخیر این آب از سطح ظرف، گرما را جذب میکند و باعث خنکترشدن آب داخل آن میشود.
پژوهشگران دانشگاه گراتس تلاش کردهاند همین اصل را در مقیاسی بزرگتر و با استفاده از ساختارهای مهندسیشده به کار بگیرند. تفاوت اصلی این طرح با روشهای سنتی، امکان کنترل دقیق هندسه و تخلخل ماده از طریق چاپ سهبعدی است.
هسته اصلی این سامانه از مکعبهای سرامیکی ساخته شده که هر ضلع آنها حدود ۲۳ سانتیمتر است.
این قطعات با استفاده از مخلوطی از مواد رسی و به کمک چاپگر سهبعدی تولید میشوند. پس از چاپ، قطعات تحت فرایند پخت قرار میگیرند؛ با این تفاوت که دمای پخت بهگونهای انتخاب میشود تا ساختار نهایی همچنان متخلخل باقی بماند.
این تخلخل اهمیت اساسی دارد. آب باید بتواند وارد ساختار سرامیکی شود، درون آن حرکت کند و به بخشهای مختلف سطح داخلی و خارجی دسترسی داشته باشد.
برای دستیابی به این هدف، پژوهشگران از هندسهای موسوم به سطح کمینه سهبار تناوبی (Triply Periodic Minimal Surface یا TPMS) استفاده کردهاند.
این نوع هندسه در سه جهت فضایی تکرار میشود و میتواند سطح بسیار بزرگی را در حجمی نسبتاً محدود ایجاد کند. به بیان ساده، طراحان میتوانند بدون افزایش چشمگیر مقدار ماده مصرفی، سطح تماس آب با هوا را افزایش دهند.
این ویژگی برای خنکسازی تبخیری بسیار مهم است؛ زیرا هرچه سطح مؤثر تبخیر بیشتر باشد، امکان انتقال گرما از محیط به آب و سپس تبخیر آن افزایش پیدا میکند.
پس از قرارگرفتن آب در ساختار سرامیکی، نیروی موئینگی (Capillary Action) باعث حرکت آن در شبکه منافذ ماده میشود.
این پدیده همان سازوکاری است که در آن آب میتواند در لولههای بسیار باریک یا مواد متخلخل، بدون نیاز به پمپ مکانیکی، جابهجا شود.
در سامانه طراحیشده توسط پژوهشگران گراتس، شبکه منافذ سرامیک به توزیع آب در بخشهای مختلف مکعب کمک میکند. در نتیجه، سطح گستردهتری از ساختار مرطوب باقی میماند و آب میتواند بهتدریج از آن تبخیر شود.
با ادامه تبخیر، گرمای هوای اطراف جذب میشود و دمای موضعی کاهش پیدا میکند.
بنابراین، عملکرد این فناوری به سه عامل اصلی وابسته است:
تخلخل مناسب برای جذب و انتقال آب؛
هندسهای با سطح تماس زیاد میان آب و هوا؛
امکان تبخیر پیوسته آب در سطح سرامیک.
ترکیب این ویژگیها باعث میشود قطعات نسبتاً کوچک سرامیکی بتوانند نقش یک سطح خنککننده گسترده را ایفا کنند.
پژوهشگران برای بهبود عملکرد سامانه، تنها به طراحی هندسی و ترکیب اولیه خاک رس اکتفا نکردهاند. آنها در آزمایشگاه Shape Lab دانشگاه، رویکردی زیستالهامگرفته را نیز بررسی میکنند.
در این روش، کشت قارچ و خاکاره به ترکیب رسی اضافه میشود. شبکه رشتهای قارچ که میسلیوم (Mycelium) نام دارد، درون ماده رشد میکند و ساختاری ظریف از رشتهها به وجود میآورد.
پس از رشد میسلیوم، ترکیب به شکل موردنظر چاپ سهبعدی و سپس پخته میشود. در جریان پخت، مواد آلی مانند میسلیوم و خاکاره میسوزند و از بین میروند؛ اما شبکهای از منافذ ریز و درشت در ساختار سرامیکی باقی میماند.
این منافذ اضافی میتوانند مسیرهای بیشتری برای حرکت و توزیع آب ایجاد کنند.
هدف از این رویکرد، بهبود انتقال آب درون قطعات و افزایش سطح مؤثر تبخیر است. به این ترتیب، پژوهشگران تلاش میکنند با استفاده از فرایندهای زیستی در مرحله تولید ماده، عملکرد حرارتی محصول نهایی را ارتقا دهند.
برای ارزیابی عملکرد این فناوری، پژوهشگران آزمایشی را در فضای گرم زیرشیروانی یکی از ساختمانهای دانشگاه گراتس انجام دادند.
در این آزمایش، یک قطعه سرامیکی حاوی آب در محیط آزمایش قرار گرفت و تغییرات دما در اطراف آن اندازهگیری شد.
نتایج نشان داد که دمای هوا در مجاورت قطعه، در شرایط آزمایشگاهی کنترلشده، نزدیک به ۷ درجه سانتیگراد کاهش پیدا کرده است.
این نتیجه از نظر عملکرد خنکسازی تبخیری قابلتوجه است، اما باید در تفسیر آن دقت کرد. عدد گزارششده مربوط به ناحیه نزدیک به قطعه سرامیکی است و به معنای کاهش یکسان دمای تمام فضای ساختمان یا جایگزینی کامل سیستم تهویه مطبوع نیست.
با این حال، پژوهشگران میگویند اثر خنککنندگی در فضای اتاق نیز قابلاحساس بوده است.
یکی از اهداف پروژه، استفاده از این قطعات در قالب دیوارهای مستقل یا اجزای معماری ساختمان است.
در این طراحی، مکعبهای سرامیکی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و یک ساختار بزرگتر تشکیل میدهند. آب از طریق سامانه تأمین و توزیع به قطعات میرسد و فرایند تبخیر در سطح گسترده دیوار ادامه پیدا میکند.
پژوهشگران نمونهای نمایشی با ابعاد حدود دو در دو متر در محوطه پردیس Neue Technik دانشگاه گراتس نصب کردهاند. این نمونه به بازدیدکنندگان امکان میدهد عملکرد فناوری را از نزدیک مشاهده کنند.
همچنین نمونهای از این فناوری در موزه ادراک (Museum of Perception) شهر گراتس به نمایش درآمده است.
چنین نمونههایی گامی فراتر از آزمایش یک قطعه منفرد محسوب میشوند؛ زیرا در مقیاس دیوار، عواملی مانند نحوه تأمین آب، یکنواختی توزیع رطوبت، مقاومت مکانیکی و شرایط جریان هوا اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
با وجود مزایای بالقوه، خنکسازی تبخیری محدودیت مهمی دارد: عملکرد آن به رطوبت هوا وابسته است.
در هوای خشک، ظرفیت پذیرش بخار آب بیشتر است و آب با سرعت بالاتری تبخیر میشود. در نتیجه، گرمای بیشتری از محیط جذب خواهد شد.
اما در مناطق مرطوب، هوا از قبل حاوی مقدار زیادی بخار آب است. در چنین شرایطی، سرعت تبخیر کاهش مییابد و اثر خنککنندگی سامانه محدودتر میشود.
به همین دلیل، این فناوری برای اقلیمهای گرم و خشک مناسبتر از مناطق گرم و مرطوب ارزیابی میشود.
این مسئله در طراحی ساختمان نیز اهمیت دارد. برای مثال، استفاده از چنین دیوارهایی در شهرهای خشک میتواند گزینهای مکمل برای کاهش بار سرمایشی ساختمان باشد، اما در مناطق مرطوب ممکن است عملکرد موردانتظار را ارائه نکند.
از سوی دیگر، تبخیر آب به معنی مصرف آب است. بنابراین، در مناطقی که با کمبود منابع آبی روبهرو هستند، میزان مصرف، امکان بازیافت آب و نحوه مدیریت سامانه باید بهدقت بررسی شود.
یکی دیگر از مسیرهای پژوهشی این گروه، بررسی امکان استفاده از رسوبات طبیعی بهعنوان ماده اولیه ساخت قطعات سرامیکی است.
پژوهشگران به رسوبات دریاچه نویزیدل (Lake Neusiedl) در اتریش توجه کردهاند؛ دریاچهای کمعمق که برای جلوگیری از انباشت بیش از حد رسوبات، به عملیات لایروبی دورهای نیاز دارد.
بخشی از این مواد تاکنون بدون استفاده مجدد دفع شدهاند. پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که آیا میتوان رسوبات استخراجشده را پس از آمادهسازی مناسب، در فرایندهای ساختوساز و تولید قطعات چاپ سهبعدی به کار گرفت یا خیر.
اگر این مسیر موفقیتآمیز باشد، میتوان از یک ماده محلی و کماستفاده برای تولید مصالح ساختمانی بهره برد.
این رویکرد علاوه بر کاهش احتمالی مصرف مواد اولیه جدید، میتواند نمونهای از پیوند میان بازیافت منابع طبیعی، تولید افزایشی و معماری پایدار باشد.
البته استفاده از رسوبات طبیعی در مصالح ساختمانی به بررسی ویژگیهای مکانیکی، ترکیب شیمیایی، دوام و الزامات استانداردسازی نیاز دارد.
پاسخ کوتاه این است که هنوز برای چنین نتیجهگیریای زود است.
مزیت اصلی این سامانه، خنکسازی با استفاده از تبخیر آب و بدون نیاز به چرخه تبرید مکانیکی متداول است. در نتیجه، میتواند در شرایط مناسب، مصرف برق مرتبط با سرمایش را کاهش دهد.
اما یک سامانه خنککننده ساختمانی باید علاوه بر کاهش دما، مجموعهای از الزامات دیگر را نیز برآورده کند؛ از جمله کنترل رطوبت، تأمین هوای تازه، جلوگیری از رشد میکروارگانیسمها، مدیریت مصرف آب و حفظ عملکرد در دورههای طولانی.
همچنین، عملکرد یک قطعه سرامیکی در آزمایش اولیه لزوماً نشاندهنده عملکرد یک دیوار کامل در ساختمان واقعی نیست. برای ارزیابی تجاری این فناوری، آزمایشهای بلندمدت در اقلیمهای مختلف و در مقیاس بزرگتر ضروری خواهد بود.
بنابراین، در مرحله فعلی بهتر است این فناوری را یک راهکار مکمل برای خنکسازی غیرفعال ساختمانها بدانیم، نه جایگزینی آماده برای تمام تجهیزات تهویه مطبوع.
پروژه دانشگاه فناوری گراتس نمونهای جالب از بازگشت به اصول قدیمی معماری با کمک فناوریهای جدید است.
خنکسازی تبخیری پدیدهای تازه نیست و تمدنهای مختلف قرنها از آن برای مقابله با گرما استفاده کردهاند. نوآوری این پروژه در آن است که چاپ سهبعدی امکان ساخت هندسههایی را فراهم کرده که با روشهای سنتی تولید مصالح بهسادگی قابل دستیابی نیستند.
ساختار متخلخل، سطح تماس گسترده و توزیع موئینگی آب، سه ویژگی اصلی این دیوارهای سرامیکی هستند. آزمایشهای اولیه نیز نشان دادهاند که این سامانه میتواند در شرایط مناسب، کاهش دمای موضعی قابلتوجهی ایجاد کند.
با این حال، مسیر تجاریسازی آن همچنان به پاسخگویی به پرسشهایی درباره مصرف آب، دوام، عملکرد در رطوبتهای مختلف و قابلیت استفاده در مقیاس ساختمان وابسته است.
اگر پژوهشگران بتوانند این چالشها را برطرف کنند، دیوارهای سرامیکی چاپ سهبعدیشده میتوانند به یکی از ابزارهای معماری اقلیممحور تبدیل شوند؛ معماریای که بهجای اتکای کامل به تجهیزات پرمصرف، از ویژگیهای مواد و قوانین طبیعی برای سازگاری بهتر ساختمان با محیط استفاده میکند.