در تهران، برای دویدن هم باید از موانع متعددی عبور کرد؛ از پیادهروهایی که امکان حرکت ایمن و پیوسته را نمیدهند تا کمبود فضاهای مناسب و رایگان برای فعالیت بدنی. دسترسی به امکانات عمومی، برای همهی شهروندان ساده و برابر نیست؛ بااینحال، بهجای آنکه امکان استفاده از شهر گسترش پیدا کند، محدودیتهای تازهای نیز بر همان فضاهای موجود اعمال میشود. حالا حتی پیست دوومیدانی هم میتواند به فضایی تبدیل شود که زنان برای ورود به آن باید اعتراض کنند.
ماجرای مجموعههای ورزشی شهید کشوری و پاس فقط دربارهی مدیریت دو پیست دومیدانی نیست؛ درباره این است که چه کسی حق دارد از امکانات شهر استفاده کند، چه کسی این حق را تعریف میکند و چرا دسترسی به فضایی عمومی باید تا این اندازه شکننده باشد. وقتی زنان از پیست روباز کنار گذاشته میشوند، به سالن کوچکتری هدایت میشوند یا اساساً از استفاده از یک پیست محروم میمانند، مسئله فقط تغییر محل تمرین نیست. مسئله، محدودکردن حق حضور در فضای عمومی و تحمیل قواعدی است که دسترسی شهروندان را بر اساس جنسیت از یکدیگر جدا میکند.
شهر را نمیتوان با تعداد پارکها، پیستها و ساختمانهای عمومی سنجید؛ باید دید چه کسانی واقعاً میتوانند از آنها استفاده کنند. فضایی که وجود دارد اما استفاده از آن برای همه آزاد و برابر نیست، تا چه اندازه واقعاً عمومی است؟

وقتی دسترسی، به اجازه وابسته است
در مهرماه ۱۴۰۵ اعلام شد که زنان از اول آبان اجازهی استفاده از پیست روباز مجموعهی ورزشی شهید کشوری را نخواهند داشت و باید در سالن سرپوشیده تمرین کنند. این تصمیم با اعتراض دوندگان زن و مرد مواجه شد. بنا بر روایت ورزشکاران حاضر، در سوم آبان تجمع و مقاومت دوندگان زن و مرد باعث شد زنان دوباره اجازهی ورود به پیست روباز را پیدا کنند.
در مقابل، بنا بر اطلاعات موجود، پیست دوومیدانی مجموعهی ورزشی پاس بهطور کامل به روی زنان بسته است. این دو نمونه، دو شکل متفاوت از محدودیت را نشان میدهند: در یک مورد، دسترسی پس از اعتراض جمعی دوباره برقرار شده و در مورد دیگر، زنان از استفاده از پیست محروم مانده اند.
اتفاق کشوری نکتهی مهم دیگری را آشکار میکند: شهروندان دریافتکنندگان منفعل تصمیمهای مدیریتی نیستند. دوندگانی که برای ادامهی تمرین خود تجمع کردند، در عمل از حق استفاده از فضا دفاع کردند. بااینحال، میان بازگشت دسترسی پس از اعتراض و تضمین پایدار آن تفاوت وجود دارد. دسترسی به فضای عمومی نباید به امتیازی بدل شود که کاربران برای حفظ آن ناچار باشند هر بار اعتراض کنند.


جایگزین، همیشه جایگزین نیست
هدایت زنان به سالن سرپوشیده لزوماً به معنای حفظ دسترسی برابر نیست. بنا بر اطلاعات مطرحشده از سوی کاربران، طول پیست سرپوشیدهی کشوری حدود ۲۰۰ متر است؛ فضایی که از نظر شرایط محیطی و امکان اجرای تمرینها الزاماً معادل پیست روباز نیست.
موضوع فقط تفاوت دو فضای ورزشی نیست. محدودیت استفاده از پیست روباز میتواند روابطی را نیز مختل کند که در فضای مشترک شکل گرفتهاند: مربیان مرد و زن ممکن است دسترسی پیشین به شاگردان زن و مرد خود را از دست بدهند و زنان از همتیمیهایشان جدا شوند. اعتراض مردان به این تصمیم نیز نشان میدهد که پیامدهای تفکیک جنسیتی صرفاً به زنانی که مستقیماً از استفاده از پیست منع شدهاند محدود نمیماند.
پیست ورزشی فقط سطحی برای دویدن نیست؛ فضایی برای آموزش، همکاری، تداوم روابط حرفهای و عضویت در یک گروه است. بنابراین، تصمیمی که در ظاهر دربارهی محل تمرین است، میتواند بر شبکهای از روابط اجتماعی نیز اثر بگذارد.
از سوی دیگر، در شهری که امکانات ورزشی رایگان و فضاهای امن برای فعالیت بدنی بهطور برابر در دسترس نیستند، نمیتوان فرض کرد که همهی ورزشکاران بهسادگی امکان رفتن به مجموعهای دیگر را دارند. فضای جایگزین ممکن است دورتر، نامتناسب با نیازهای ورزشی یا مستلزم پرداخت هزینه باشد. دسترسی واقعی فقط داشتن یک گزینه نیست؛ برخورداری از فضایی مناسب، قابلدسترس و قابلاستفاده در شرایطی منصفانه است.
حجاب و سیاست جنسیتی فضا
محدودیت اعلامشده در کشوری در بستر مناقشات مربوط به رعایت موازین شرعی در مجموعههای ورزشی مطرح شد. این زمینه، بررسی ارتباط میان سیاستهای پوشش و محدودکردن حضور زنان در فضاهای ورزشی را ضروری میکند.
پرسش این است که چرا مسئلهای که به پوشش زنان مربوط دانسته میشود، باید به محدودکردن استفادهی آنان از یک فضای روباز منتهی شود؟ آیا مسئله صرفاً تنظیم شرایط بهرهبرداری از مجموعه است، یا نحوهی حضور و دیدهشدن زنان در فضای عمومی نیز در شکلگیری تصمیم نقش دارد؟
بدون اسناد و اظهارات مستقیم نمیتوان دربارهی انگیزههای پنهان تصمیمگیرندگان حکم قطعی داد. اما پیامد فضایی چنین محدودیتهایی روشن است: زنان از فضای مشترک کنار گذاشته میشوند، گزینههایشان محدودتر میشود و روابطی که در آن فضا شکل گرفتهاند تحت تأثیر قرار میگیرند. به این ترتیب، مسئلهی پوشش از موضوعی ظاهراً فردی فراتر میرود و به پرسشی دربارهی حق حضور در شهر تبدیل میشود.
حق به شهر؛ فراتر از وجود امکانات
مفهوم «حق به شهر» ما را دعوت میکند که شهر را فقط مجموعهای از امکانات ساختهشده نبینیم، بلکه آن را بستری برای زندگی روزمره و روابط اجتماعی بدانیم. این حق تنها به ورود به یک مجموعهی ورزشی محدود نیست؛ دسترسی به مسیرهای امن پیادهروی، دوچرخهسواری، امکان دویدن در فضای باز، برخورداری از امکانات عمومی نزدیک محل زندگی و حضور در فضا بدون الزام به پرداخت هزینه را نیز در بر میگیرد.
از این منظر، کیفیت شهر به دو عامل وابسته است: چه امکاناتی فراهم شدهاند و چه کسانی در عمل میتوانند از آنها استفاده کنند. ممکن است فضایی از نظر کالبدی مناسب باشد، اما مقررات بهرهبرداری دسترسی گروهی از شهروندان را محدود کند. به همین ترتیب، وجود پیادهرو در نقشهی شهر لزوماً به معنای امکان حرکت ایمن در آن نیست.
عدالت فضایی فقط به معنای توزیع امکانات میان محلهها نیست؛ به کیفیت آنها، امکان رسیدن به آنها، هزینهی استفاده و شرایطی نیز مربوط است که دسترسی شهروندان را ممکن یا ناممکن میکند. وقتی ورزش رایگان و پیادهروی ایمن از پیش با دشواریهایی روبهروست، محدودشدن استفاده از فضاهای موجود میتواند نابرابری را تشدید کند.
شهری که امکان زندگی را فراهم میکند
ماجرای کشوری و پاس فقط دربارهی محل تمرین دوندگان نیست. این اتفاقها در شهری رخ میدهند که دسترسی به امکانات ورزشی رایگان، مسیرهای امن پیادهروی و فضاهای باز مناسب فعالیت روزمره، خود با موانع متعدد روبهروست. در چنین شرایطی، محدودکردن استفاده از امکانات موجود، مسئلهی دسترسی را پیچیدهتر میکند.
شهروندان نباید برای ورزشکردن ناچار باشند هزینههای خصوصی بیشتری بپردازند، مسافتهای طولانیتری طی کنند یا برای استفاده از فضایی که پیشتر در آن حضور داشتهاند، حق خود را با تجمع و اعتراض مطالبه کنند. مقاومت دوندگان در ورزشگاه کشوری نشان داد که کاربران میتوانند در برابر محدودشدن دسترسی سکوت نکنند؛ اما مسئولیت تضمین این دسترسی همچنان بر عهدهی نهادهای ادارهکنندهی فضاست.
شهر عادلانه شهری نیست که فقط امکانات عمومی در آن ساخته شده باشد؛ شهری است که شهروندان بتوانند بدون تبعیض، با امنیت و بدون هزینههای نامتعارف از آنها استفاده کنند. پرسش نهایی این است: آیا فضای عمومی را بستری برای زندگی و حضور همهی شهروندان میدانیم، یا استفاده از آن را به اجازهها و محدودیتهایی وابسته میکنیم که امکان زندگی روزمره را برای برخی دشوارتر میسازند؟