این بخش، ادامه‌ٔ همان گشت‌وگذاری است که در قسمت اول آغاز کردم؛ یعنی نوشتن از چند داستان، شخصیت و بیت از شاهنامه که برای من جالب‌تر بودند و دلم می‌خواست درباره‌شان بنویسم.
در این قسمت هم مثل بخش اول، قرار نیست شاهنامه را به‌صورت جامع بررسی کنم؛ فقط چند ایستگاه دیگر از این گشت‌وگذار را با هم مرور می‌کنیم.
در شاهنامه در توصیفِ مازندران ابیاتِ بسیار زیبا و نغزی آمده است که با خواندنِ آنها هوایِ رفتن به آن دیار در هر سری پرورانده می‌شود:
که «مازندران شاه را یاد باد!
همیشه بر و بومش آباد باد!
که در بوستانش همیشه گل‌ست
به کوه‌اندرون لاله و سنبل‌ست
هوا خوش‌گُوار و زمین پُرنگار
به گرم و به سردش همیشه بهار
نوازنده بلبل به باغ‌اندرون
گُرازنده آهو به راغ‌اندرون
همیشه نیاساید از جفت‌جوی
همه ساله هر جای رنگ‌ست و بوی»
گلاب‌ست گویی به جویش روان
همی شاد گردد ز بویش روان
دَی و بهمن و آذر و فَوردین
همیشه پر از لاله بینی زمین
همه ساله خندان لبِ جویبار
همه ساله بازِ شکاری به کار
سراسر همه کشور آراسته
ز دیبا و دینار و از خواسته
بتانِ پرستنده با تاجِ زر
همه نامداران به زرّین‌کمر»
شاید برایتان جالب باشد که بدانید این توصیفات را چه کسی می‌کند و از آن مهم‌تر اساساً این مازندران کجاست؟
زیرا آنچه معلوم است، این است که با مازندرانِ کنونی در شمال ایران سر و کار نداریم! (در ادامه می‌گویم)
کیقباد نخستین شاه کَیانیِ شاهنامه بود که صد سال یا به گفتهٔ فردوسی «سد سال» پادشاهی کرد و پس از او پسرش کیکاووس بر تختِ شاهی نشست.
در روزی که کاووس در آغازِ پادشاهی‌اش با اطرافیان و پهلوانان به استراحت‌گاه شاهیِ خود رفته و به می‌گساری مشغول بودند، ناگهان دیوی در هیئتِ یک رامشگر، خود را به چنین پرده‌دارِ کاووس معرفی کرده و از او اجازهٔ بار می‌خواهد:
چنین گفت کز شهرِ مازندران
یکی خوش‌نوازم ز رامشگران
اگر دَرخورَم بندگی شاه را
گشاید بر تختِ او راه را
(می‌دانیم که در شاهنامه دیوها موسیقی، خط، گچ‌کاری و مهندسی می‌دانستند.)
رامشگر که در واقع یک دیو بود، اجازهٔ بار یافته و در حضورِ کاووس‌شاه ساز خود را در دست گرفته و «مازندرانی‌سرودی» را اجرا می‌کند و آن ابیاتِ زیبا را در وصفِ مازندران می‌گوید.
شنیدنِ آن ابیاتِ هوش‌ربا همان و افتادنِ اندیشهٔ رفتن به مازندران از سویِ کاووس‌شاه همان!
بزرگان و پهلوانانِ ایران از تصمیمِ کاووس برای رفتن به مازندران نگران شده‌اند، او را انذار می‌دهند چرا که مازندران در واقع سرزمینِ دیوان بوده است.
آنها به شاه می‌گویند جمشید و فریدون هرگز از مازندران یاد نکرده و به آنجا نرفته‌اند، شایسته‌تر این است که تو هم به آنجا نروی!
که جمشید با تاج و انگشتری
به فرمانِ او مرغ و دیو و پری
ز مازندران یاد هرگز نکرد
نجست از دلیرانِ دیوان نبرد
فریدون پردانش پُرفسون
همین را روانش نبُد رهنمون
به طور کلی مازندران از جمله جاهایی است که تعیینِ محلِ دقیقِ آن راحت نیست و استاد مهدی سیدی در کتاب فرهنگِ جغرافیایِ تاریخیِ شاهنامه مکانِ آن را در شرقِ ایران، در مرزِ سه کشورِ افغانستان، پاکستان و هند تشخیص داده‌اند.
زنده‌یاد ابوالفضل خطیبی بر این نظر بود که در اینجا مازندران با یمن تطبیق می‌کند و در شاهنامهٔ ثعالبی، که مأخذِ یکسانی با شاهنامهٔ فردوسی دارد، به جایِ مازندران از یمن یاد شده است.
اما تکلیفِ کاووس و این هوسش چه می‌شود؟
هیچی!
کاووس بی‌توجه به همهٔ این دلسوزی‌ها تصمیم خود را گرفته است و به مازندران لشکرکشی می‌کند.
لشکرکشی کردن همان و اسیر شدنِ او به دستِ دیوِ سپید و فراخواندنِ رستم و ماجراهای هفت‌خان همان.
ای بلاکش رستم!
در شاهنامه و در ذیل داستان جنگ هاماوران چنین آمده است که روزی ابلیس در جمع دیوان می‌گوید یکی از شما که همسخنی با شاهان را می‌داند به نزد کاوس‌شاه برود و او را فریفته نماید و فرّ یزدانی را از وی دور کند.
در آن میان دیوی داوطلب این کار می‌شود و خود را به شکل غلامی درآورده به نزد کاووس می‌رود و به او می‌گوید خوشا به این فرّ زیبای تو!
زمین برای تو با این فرّ و شکوه کافی نیست و چرا خورشید باید رازش را از تو پنهان کند.
چرا نباید به آسمان روی و ببینی چه کسی بر این جهان حکمرانی می‌کند؟
کاووس با شنیدن این صحبت‌ها فریفته شده و گمان می‌برد که آسمان از برای موافقت با اوست که خلق شده است.
بنابراین از دانایان می‌پرسد که از اینجا تا به آسمان چقدر راه است و چگونه می‌توان به بالا رفت.
اطرافیان کاوس چاره‌گری کرده و به او پیشنهاد می‌کنند تا چند بچه عقاب را از لانه‌شان بردارند و آنها را با مرغ و گوشت بَره پرورش دهند، طوری که هر کدام از عقاب‌ها بسیار قوی شوند.
سپس تختی ساختند و در چهار طرف تخت نیزه‌هایی قرار دادند و بر روی آن نیزه‌ها گوشت بَره گذاشتند. عقاب‌ها را نیز بر تخت بستند.
کاووس بر آن تخت نشست و عقاب‌ها پس از اینکه احساس گرسنگی کردند شروع به بال و پر زدن نمودند و به این ترتیب کاووس با تخت به آسمان رفت.
عقاب‌ها پس از چندی بال و پر زدن بیهوده خسته شدند و با کاهش نیرویشان به زمین فرود آمدند و در محلی به نام بیشهٔ شیرچین در نزدیکی آمل سقوط کردند.
کاووس شاه در این حادثه نمرد، زیرا در تقدیر وی چنین آمده بود که از او سیاوش و سپس کیخسرو زاده شوند تا جهان به دست کیخسرو آباد شود.
از طرفی سپاه ایران نیز که با خیره‌سری‌های کاووس‌شاه آشنا بودند بعد از این سقوط به جستجوی او پرداختند.
گودرز گشوادگان بزرگ خاندان گودرزیان در این میان خسته از اقدامات نسنجیدهٔ کاووس به رستم چنین می‌گوید که به زبان امروزی یعنی تا به حال کسی را در کله‌خری مانند کاووس ندیده‌ام!
به رستم چُنین گفت گودرزِ پیر
که «تا کرد مادر مرا سیر شیر،
همی‌بینم اندر جهان تاج و تخت
کَیان و بزرگانِ بیداربخت
چو کاوس نشنیدم اندر جهان
ندیدم کسی از کِهان و مِهان!»
گودرز اما شکوه‌های خود از کاووس را به خود او نیز اعلام می‌کند. صحنهٔ خنده‌دار و جالبی پدید آمده است.
و گودرز در خلال این سرزنش‌ها به دو افتضاح قبلی کاووس‌شاه یعنی رفتنش به مازندران و بعد جنگ با دیوها و زندانی شدنش توسط شاه هاماوران نیز اشاره می‌کند.
با در نظر گرفتن چنان فضاحتی از سمت کاووس و خشم پهلوانان ایرانی از او، حال گودرز را تصور کنید که اینچنین کاووس‌شاه را مورد عتاب به خود قرار می‌دهد.
رَسیدند پس پَهلَوانان بدوی
نکوهش‌کنان تیز و پَرخاش‌جوی
بدو گفت گودرز: «بیمارْسْتان
تو را جایِ زیباتر از شارستان
به دشمن دِهی هر زمان جای خویش
نگویی به کس بیهده‌رای خویش
سه بارت چُنین رنج و سختی فُتاد
سرت زآزمایش نگشت اوستاد:
کَشیدی سپه را به مازندران
نگر تا چه سختی رَسید اندر آن!
دگرباره، مهمانِ دشمن شدی
صَنم بودی او را، برهمن شدی
به گیتی جز از پاک‌یزدان نماند
که مَنشور شمشیر تو برنخواند!
به جنگِ زمین سر بسر تاختی
کنون بآسْمان نیز پرداختی
نگه کن که تا چند گونه بلا
به پیش آمد و یافتی زو رها
همان کن که بیدار شاهان کنند
ستوده‌تن و نیکخواهان کنند
جز از بندگی پیشِ یزدان مجوی
مزن دست در نیک و بد جز بدوی»!
بیا تا به شادی دِهیم و خوریم
چو گاهِ گذشتن بود بگذریم
چه بندی دل اندر سَرای سِپنج؟!
چه یازی به رنج و چه نازی به گنج؟!
کزان رنج، دیگر کسی برخَورد
جهاندار دشمن چرا پرورد؟!
سیاوش پسر شاه کیکاووس و ولیعهد ایران زمین، بعد از ماجراهایی که با همسر پدرش یعنی سودابه داشت، برای اثبات بی‌گناهی‌اش از آتش می‌گذرد و با وجود این، تصمیم می‌گیرد از ایران دور شود. او به توران می‌رود و افراسیاب از او استقبال می‌کند؛ اما سرنوشت سیاوش در توران هم به آرامش ختم نمی‌شود. زیرا در سرنوشتش مرگ در توران مقدر شده بود.
سیاوش بعد از آنکه در توران پیران ویسه، وزیر افراسیاب، را از راز ایزدی خود که همان کشته‌شدنش است مطلع می‌کند، می‌گوید حال که جهان بدینسان ناپایدار و ظالم است، بهتر است قدر حال را بدانیم. (ابیات بالا را خطاب به پیران می‌گوید.)
پیران ویسه بعد از دیدن سیاوخش‌گرد، شهری که سیاوش آن را ساخته بود، به نزد افراسیاب شاه توران می‌رود و ضمن توصیف آن شهر بهشتی، از سیاوش داماد افراسیاب و برازندگی‌اش تعریف‌ها می‌کند. او می‌گوید حتی سروش که پیک ایزدی است هم به این فرّ و شکوه مانند نیست.
به نظر او با این کامیابی افراسیاب از داشتن چنین دامادی، جای هیچ گله و شکایتی باقی نمی‌ماند و باید خوشحال بود که ایران و توران هم در صلح هستند، افراسیاب با این اطمینان‌خاطری که از جانب وزیرش دریافت می‌کند، دلشاد می‌شود و خرسند است که سیاوش عزیزش اینچنین به بار نشسته است:
گِله کرد باید ز گیتی یَله
تو را چون نباشد ز گیتی گِله!
گر ایدون که آید ز مینو سروش
نباشد بدان فرّ و اَوَرَند و هوش
بدان زیب و آیین که داماد توست!
ز خوبی به کام دلِ شاد توست!
وُ دیگر که دو کِشور از جنگ و جوش
برآسود و چون بیهُش آمد به هوش
بماناد بر ما چُنین جاودان
دلِ هوشمندان و رای ردان!»
ز گفتار او شاد شد شهزیار
که شاخ بَرومندش آمد به بار
کاش می‌تونستم در همین شرایط گل‌وبلبل که افراسیاب واقعاً صادق بود و سیاوش را دوست داشت با یک قلم جادویی دست در داستان ببرم و به شکل هَپی‌اند آن را تمام کنم.
اینطوری دیگه مجالی به سعایت کَرسیوز نمی‌رسید و ما شاهد جنگ‌های طولانی بین ایران و توران نمی‌بودیم.
کی یارای خواندن مبارزهٔ غم‌انگیز بین گودرز و پیران، دو پیر عاقل ایرانی و تورانی و توصیفات چگونگی کشته شدن پیران و جنون گودرز را داره؟
وقتی کَرسیوز برادر افراسیاب به سیاوش حسادت و کینه‌توزی می‌کند و او را از چشم شاه توران می‌اندازد، سخن‌چینی‌هایش بر افراسیاب تأثیر گذاشته و نظر او نسبت به دامادش منفی می‌شود و تصمیم می‌گیرد سیاوش را بکشد.
پیران ویسه وزیر خردمند و دوستدار سیاوش در این زمان به دستور افراسیاب در مأموریت بود و بنابراین نمی‌توانست افراسیاب را از کشتن سیاوش منصرف کند. اما برادری کوچکتر داشت به نام پیلسم که به افراسیاب در مورد کشتن سیاوش هشدار می‌دهد:
ز پیران یَکی بود کهتر به سال
برادر بُد او را و فرّخ‌همال
کجا پیلسَم بود نام جُوان
یَکی پرهنرمردِ روشن‌روان
چنین گفت با نامور پیلسم
که این شاخ را باز دردست و غم
....
پیلسم به افراسیاب می‌گوید لااقل تا آمدن پیران در صبح فردا صبر کند:
همانا که پیران بیاید پَگاه
از او بشنود داستان نیز شاه
مگر خود نیازت نیاید بدین
مگُستر یَکی تا جهان‌ست کین
اما کَرسیوز باز دخالت کرده و افراسیاب را بر تصمیم شومش مصمم می‌کند...
در لحظات آخر زندگی سیاوش، آن زمان که گُروی زره او را از موی سر گرفته و با خفت و خواری به قتلگاه می‌برد، پیلسم در پشت سر سیاوش می‌گرید و ولیعهد ایران ضمن وداع با او و دعای خیر برایش، پیمان پیران مبنی بر حمایت از خود را نیز یادآوری می‌کند:
سیاوُش بدو گفت «پَدرود باش!
زَمین تار و تو جاودان پود باش!
درودی ز من سوی پیران رَسان
بگویش که "گیتی دگر شد به سان!"
به پیران نه زین گونه بودم امید
همه پند او باد و من شاخِ بید!
مرا گفته بود او که "با سدهَزار
زره‌دار و بَرگُسْتَوْان‌ور سُوار،
چو برگرددت روز، یار توام
به گاهِ چَرا مرغزار توام"
کنون پیش کرسیوز اندر دوان
پیاده چُنین خوار و تیره‌رُوان،
نبینم‌همی یار با من کسی
که بخروشدی زار بر من بسی»
...
⚠️⚠️⚠️
هشت بیت شرح‌دهندهٔ سر بریدن سیاوش، در عین دردناکی بسیار زیبا و استوارند و گویی فردوسی نه شعرسرایی که مثل یک کارگردان دوربین‌به‌دست صحنه‌پردازی می‌کند.
(صحنه از جایی آغاز می‌شود که گُروی و دِمور دو پهلوان تورانی، سیاوش را کشان‌کشان از لشگر جدا کرده و به دشت بایری می‌برند و بعد از بریدن سرش ابر سیاهی آسمان را می‌پوشاند و هوا به قدری تاریک می‌شود که خورشید و ماه دیده نمی‌شوند):
⚠️⚠️⚠️
چُن از لشکر و شهر اندرگذشت
کَشانش ببردند هر دو به دشت
ز کَرسیوز آن خنجر آبگون
گُرویِ زَرِه بستَد از بهر خون
پیاده همی‌برد مویش کَشان
چُن آمد بدان جایگاهِ نشان
بیفگند پیلِ ژیان را به خاک
نه شرم آمدش زو بنیز و نه باک
یَکی تشتِ زرین نِهاد از برش
جدا کرد از آن سروِ سیمین سرش
به جایی که فرموده بُد، تشتِ خون
گُروی زَرِه برد و کردش نِگون
یَکی باد با تیره‌گردی سیاه
برآمد، بپوشید خورشید و ماه
کسی یَکدگر را ندیدند روی
گرفتند نَفرین همه بر گُروی
بیت‌هایی که فردوسی طبق معمول در انتهای داستان‌ها می‌آورد و حاوی نصایح اویند، واقعاً قابل تأمل‌اند.
از جملهٔ آنها ابیاتی هستند که در انتهای «داستان سیاوخش» می‌بینیم.
در این بیت‌ها شاعر ضمن تأکید بر هرج‌ومرج و غیرقابل‌پیش‌بینی بودن جهان، به‌صورت خیام‌واری دعوت به شادی و ناراحت نکردن خود می‌کند. (البته این خیام است که به فردوسی تأسی می‌جوید)
به قول زنده‌یاد خطیبی، فردوسی علی‌رغم مسلمان بودنش، بعد از اشاره به حکم راندن تقدیر به «شادخواری» توصیه می‌کند و این نکتهٔ جالبی است.
چُنین‌ست کَردارِ این گَنده‌پیر
سِتاند ز فرزند پستانِ شیر
چو پَیوسته شد مهر دل بر جهان
به خاک اندرآردهمی ناگهان
ازو تو جز از شادمانی مجوی!
به باغ جهان برگ اندَه مبوی!
اگر تاج داری وُ گر کفّ تنگ
نبینم‌همی روزگار درنگ
مرنجان رُوان کین سَرای تو نیست
جز از تنگ‌تابوت جای تو نیست
یَکی را سرش برکَشد تا به ماه
فرازآورد زان سپس زیر چاه
نِهادن نباید، به خوردن نشین!
بر اومید گنج جهان‌آفرین!
در ایران باستان مرسوم بود که ولیعهد را معمولاً به شهری می‌بردند و تربیت او را به کسی می‌سپردند تا جنگاوری و مملکت‌داری را به او بیاموزد. (مثلاً یزدگرد اول پسرش بهرام گور را به منذر بن نعمان شاه حیره می‌سپرد تا او را تربیت کند)
کیکاووس‌شاه نیز پسرش سیاوش را به خاندان زال و رستم در نیمروز می‌سپرد.
رستم در زمانی که سیاوش کودکی بیش نیست به درگاه کاوس می‌رود و خواهان پروراندن کودک می‌شود:
چُنین تا برآمد بر این روزْگار
تهمتن بیامد بر شهرْیار
بدو گفت ک«ین کودک شیرفَش
مرا پرورانید باید به کَش
چو دارندگان تو را مایه نیست
مر او را به گیتی چو من دایه نیست»
کاوس نیز سیاوش را به او می‌سپرد و خاندان زال عهده‌دار پروراندن ولیعهد ایران از رزم تا بزم می‌شوند:
تهمتن ببردش به زاولستان
نشستنگهش ساخت در گلستان
سُواری و تیر و کمان و کمند،
عِنان و رِکیب و چه و چون و چند،
نِشستنگه مجلس و مَیگسار،
همان باز و شاهین و یوزِ شکار
...
نوع رابطه و مهر و پیوند بین سیاوش و رستم به‌عنوان پروردگارش را در سراسر «داستان سیاوخش» و فراز و فرود آن می‌توان از خلال جملات و کنش‌ها و واکنش‌های این دو دید.
در بخش «کین سیاوخش» در شاهنامه می‌خوانیم که وقتی خبر کشته شدن سیاوش به دستور افراسیاب در توران را به اطلاع کاوس‌شاه می‌رسانند، کاوس پدر سیاوش از شدت غم از تخت به زیر می‌افتد و شیون را می‌آغازد:
چُن این گفته بشنید کاوس‌شاه
سر نامداران نگون شد ز گاه
بر و جامه بدرید و رخ را بکَند
به خاک اندرآمد ز تخت بلند
مویه و سوگواری در بین بزرگان و پهلوانان ایران اوج می‌گیرد:
برفتند با مویه ایرانیان
بر آن سوگ بسته به زاری میان
همه دیده پر خون و رخساره زرد
زُوان از سیاوُش پر از یادکرد
چو طوس و چو گودرز و گیو دِلیر
چو شاپور و بهرام و فرهادِ شیر
همه جامه کرده کبود و سیاه
همه خاک بر سر به جای کلاه
...
و بعد خبر حادثه را به سیستان و رستم می‌رسانند:
پس آگاهی آمد سوی نیمروز
به نزدیکِ سالارِ گیتی‌فُروز،
که «از شهر ایران برآمد خروش
همی خاکِ تیره برآمد به جوش
پراگند کاوس بر تاجْ خاک
همه جامه‌ی خسرَوی کرد چاک
و رستم و زاولیان اینگونه می‌مویند:
تهمتن چو بشنید، ازو رفت هوش
ز زاول برآمد به زاری خروش
به چنگال رخساره بشخود زال
همی‌ریخت خاک از بر شاخ و یال
در سیستان یک هفته عزاداری می‌کنند و سپس رستم با خشم و غم به همراه سپاهش به سمت پایتخت رهسپار می‌شود:
به درگاه کاوس بنهاد روی
دو دیده پر از خون و دل کینه‌جوی
چو نزدیکی شهر ایران رَسید
همه جامه‌ی پهلوی بردرید
رستم خوی بد کاوس و عشقش به سودابه را مقصر آوارگی و کشته شدن سیاوش می‌داند و با زاری و خشم اینگونه شاه ایران را خطاب قرار می‌دهد. او می‌گوید حال باید منتظر جهانی پر از تلاطم بود:
چُن آمد بِرِ تختِ کاوس‌کَی
سرش بود پُر خاک و پُر خاک پی
بدو گفت: «خوی بد ای شهریار
پراگندی و تخمت آمد به بار!
تو را مهر سوداوه و بدخُوْی
ز سر برگرفت افسر خسروی
کنون آشکارا ببینی‌همی
که بر موج دریا نشینی همی
از اندیشه‌ی خرد شاه سُتُرگ
نماند روان بی‌زیانِ بزرگ
و به نکوهش سودابه و زن ادامه می‌دهد:
کسی کو بود مهتر انجمن
کفن بهتر او را ز فرمان زن!
سیاوش ز گفتار زن شد به باد
خجسته زنی کو ز مادر نزاد!
و باز غم سیاوش بر سرزنش‌ها پیشی می‌گیرد:
ز شاهان کسی چون سیاوُش نبود
چُن او راد و آزاد و خامش نبود!
دِریغ آن بَر و بازو و یال اوی!
دِریغ آن بر و چنگ و کوپال اوی!
دِریغ آن بَر و برزبالای اوی!
رِکیب و خَمِ خسروی‌پای اوی!
چو بر گاه بودی، بهاران بُدی!
به رزم، افسر نامداران بُدی!
رستم غم و خشم و دریغ‌های خود را در «انتقام» ساماندهی می‌کند. کاوس که مخاطب جهان‌پهلوان است، در برابر این همه فریاد و خشم و زاری او سکوت می‌کند. زیرا از عمق مهر او به سیاوش و ایران آگاه است و جز شرم چیزی برای او ندارد:
کنون من دل و مغز تا زنده‌ام
بر این کینه از آتش آگنده‌ام!
همه جنگ با چشم گریان کنم!
جهان چون دل خویش بریان کنم!
نگه کرد کاوس در چهر اوی
چُنان اشک خونین و آن مهر اوی،
نداد ایچ پاسخ مر او را ز شرم
فروریخت از دیده خونابِ گرم
آخرین مرحله در درگاه شاه و اولین انتقام رستم، کشتن سودابه است، بی‌هیچ حرفی او را از شبستان بیرون آورده و با خنجر به دو نیم می‌کند و این بار هم کاوس چیزی نمی‌گوید:
تهمتن برفت از بر تخت اوی
سوی خان سوداوه بنهاد روی
ز پرده به گیسوش بیرون کَشید
ز تختِ بزرگیش در خون کَشید
به خنجر به دو نیم کردش به راه
نجمبید بر تخت کاوس‌شاه
گودرز از بزرگترین پهلوانان شاهنامه و بزرگِ خاندان کارن یا قارن بود که در زمان قحطی هفت‌سالهٔ ایران (بعد از نخستین کین‌خواهی ایرانیان پس از کشته شدن سیاوش) یک شب در خوابْ سروش، پیک ایزدی، را می‌بیند که به او می‌گوید برای رهایی از قحطی و نیز دشمنی افراسیاب پسرت گیو را به توران بفرست تا کیخسروی «فرّخ‌پی» را به ایران بیاورد.
جهان‌پهلوان گودرز با طلوع خورشید پسرش گیو را فراخوانده و از خواب خود و درخواست سروش با او سخن می‌گوید.
گیو خواستهٔ پدر را اینگونه اجابت می‌کند:
بدو گفت گیو: «ای پدر بنده‌ام
بکوشم به رای تو تا زنده‌ام
خریدارم این را، گر آید به جای
به فرخندگی‌نام، بی رهنِمای»
بنابراین گیو تصمیم می‌گیرد به تنهایی مهیای سفری سخت به توران زمین شود و با بیم و امید از پدر پیر خود جدا شده و قدم به کشور دشمن می‌نهد:
به فرمان بیاراست و آمد برون
پدر دل پر از درد و رخ پر ز خون
پدر پیرسر بود و بُرنا دِلیر
دهان جنگ را باز کرده چو شیر
ندانست کَش بازبیند پُسر
ز رفتن دلش گشت زیر و زَبَر
گیو در ترکستان جستجو برای یافتن کیخسرو را می‌آغازد.
پهلوان بزرگ ایران در سرزمین توران هرکس را که تنها می‌یافت با زبان تورانی نشان کیخسرو را از وی می‌پرسید و چنانچه آن فرد می‌گفت که کیخسرو را نمی‌شناسد گیو در جا او را می‌کشت تا داستان را تا لو ندهد:
همی‌تاخت تا مرز توران رَسید
هر آنکس کَش از راه تنها بدید،
زوان را به ترکی بیاراستی
ز کَیخسرو از او نِشان خواستی
چو گفتی «ندارم ازو آگهی»
تنش را ز جان زود کردی تُهی
گیو هفت سال در جستجوی کیخسرو در توران به سر می‌برد و در این مدت از نظر جسمی و روحی بسیار ناامید و خسته می‌شود، به‌طوری که حتی این اندیشه از خیالش می‌گذرد که این سروش، پیک ایزدی، نبود که بر پدرش در خواب ظاهر شد، بلکه دیوی بود که به خواب گودرز آمد تا بدین وسیله پسرش گیو را به کشتن دهد:
همی‌گفت «مانا که دیوِ پلید
بَر پَهلَوان بود کان خواب دید
ز کَیخسرو ایدر نبینم نِشان
چه دارم‌همی خویشتن را کُشان؟!
...
در این ناامیدی و خستگی گیو رو به مرغزاری می‌کند و ناگهان در آنجا به جوانی بلندقامت می‌خورد که جام می در دست دارد و بر موهای بلند خود دسته‌ای گل زده است.
گیو فرّه ایزدی را در این جوان بازمی‌شناسد و می‌بیند «بخردی از بالای بلند او هویداست».
بنابراین با خود می‌گوید این شخص کسی جز شاه کیخسرو نیست...
از آن طرف وقتی کیخسرو گیو را می‌بیند گل از گلش می‌شکفد و او نیز با خود می‌گوید که این فرد کسی جز گیو نیست که به دنبال من آمده تا مرا به ایران برده و به شهریاری برساند.
این گیو است که ابتدا لب به سخن می‌گشاید:
بر آنم که پور سیاؤش تُوی
ز تخم کَیانی و باهش تُوْی
و کیخسرو نیز چنین جواب می‌دهد:
چُنین داد پاسخ وُرا شهریار
که «تو گیوِ گودرزی ای نامدار!»
گیو پس از مشاهدهٔ خالی که تمام نسل کیقباد بر بازوی خود داشتند مطمئن می‌شوند که این شخص همان کیخسرویی است که او هفت سال در توران در دنبالش بود.
شادی گیو از دیدن کیخسرو بی‌حدست. او به کیخسرو می‌گوید اگر خدا سراسر بهشت را نیز به من می‌داد و پادشاهی هفت کشور عالم را به من می‌سپرد آن شادی‌ای که از دیدار تو به من دست داده، به من دست نمی‌داد.
گیو و کیخسرو بعد از احوال‌پرسی، تصمیم می‌گیرند که نزد فری‌گیس مادر کیخسرو که در سیاوخش‌گرد است بروند.
آن دو فرّی‌گیس را از تصمیم خود برای بردن کیخسرو به ایران زمین آگاه می‌کنند.
فری‌گیس از پدرش افراسیاب بیمناک است و گیو و کیخسرو را هشدار می‌دهد که جای تعلّل نیست:
فری‌گیس گفت: «ار درنگ آوریم
جهان بر دل خویش تنگ آوریم
از این آگهی یابد افراسیاب
نسازد به خورد و نیازد به خواب
بیاید بکَردارِ دیوِ سَپید
دل از جان شیرین شود ناامید
هم‌بالین سیاوش بعد از این انذار کیخسرو و گیو را راهنمایی می‌کند تا به مرغزاری زیبا روند و در آنجا بهزاد اسب سیاه سیاوش را بیابند.
ابیات مربوط به یافتن بهزاد، یادگار سیاوش، و چگونگی رفتار با او، هدف من از نوشتن این استوری‌ها بود. بسیار زیبا و تأثیرگذار هستند.
فری‌گیس می‌گوید از میان گلهٔ اسبی که خواهید دید، زین و لگامی که به تو می‌دهم را به بهزاد نشان بده تا رام گردد آنگاه به سوی او گام بردار و چهرهٔ خود را به او بنما و اسمش را بخوان و با مهربانی نوازشش کن:
چو خورشید بر تیغِ گنبد شود
درِ خواب راهِ سپهبَد شود
گله هرچه هست اندر آن مرغزار
بدآبشخور آید سوی جویبار
به بهزاد بنمای زین و لِگام
چُن او رام گردد، تو بردار گام،
برو نزد او تنگ و بنمای چهر
بخوان و بر او مال دستت به مهر
درواقع، هنگامی که سیاوش متوجه توطئهٔ تورانیان علیه خود می‌شود از جهان ناامید شده به اسبش بهزاد وصیت می‌کند که دیگر حتی از باد هم فرمان نبرد و تنها منتظر کیخسرو باشد:
سیاوش چو گشت از جهان ناامید
بر او تیره شد رویِ روزِ سَپید،
چُنین گفت شبرنگِ بهزاد را
که «فرمان مبر زین سپس باد را!
همی باش بر کوه و در مرغزار؛
چو کَیخسرو آید تو را خواستار،
وُرا بارگی باش و گیتی بکوب!
ز دشمن به نعلت زَمین را بروب!»
به فرخندگی و خجستگی و شادی آقای کیخسروی سیاوش‌پور کیانیانی موفق شد در رقابتی که با عمویش فریبرز برای فتح دِزی در اردبیل داشت، پیروز شده و شاه ایران شود. (قرار نیست فقط از مظلومیت ایرج و سربریدن سیاوش و نصف شدن سودابه بگیم که!)
این دژ یا دز جایگاه اهریمن بود و فتح آن برای کیخسرو علاوه‌بر آزمونی برای ابراز لیاقت پادشاهی، تقابلی با اهریمن هم هست. به هر حال کیخسرو وجهه‌ای ایزدی هم داشته است.
بعد از نابودی دژ، کیخسرو در همان جایگاه دستور ساخت آتشکده‌ی آذرگشسب را می‌دهد.
بفرمود خُسرَو بدان جایگاه
یَکی گنبدی تا بدابر سیاه
درازا و پهنای او ده کمند
به گرداندرش طاق‌های بلند
ز بیرون، چو نیم از تگِ تازی‌اسپ
برآورد و بنهاد آذرگُشَسب
(تگ تازی‌اسپ یعنی واحد مساحت که اسب دور می‌گیرد)
کیخسرو بعد از نابودی دژ و کشتن اهریمن‌ها، یک سال در آنجا می‌ماند و سپس آتش را باقی گذاشته و برمی‌گردد.
خبر پیروزی کیخسرو به درگاه شاه کاووس می‌رسد و همه از کارِستان او متعجب می‌شوند:
چُن آگاهی آمد به کاوس‌شاه
از آن ایزدی‌فرّ و آن دستگاه
جهانی فرومانده اندر شِگِفت
که کَیخسرو این فرّ و بالا گرفت
بزرگان ایران با هدیه و نثار و شادمانی به استقبال کیخسرو می‌روند و در این بین فریبرز که رقیب کیخسرو در این رقابت نیز بود بدون هیچ کدورتی نزد برادرزاده‌اش می‌رود و کیخسرو نیز از تخت پایین آمده و عمو را می‌بوسد:
همه مهتران یَک‌به‌یَک با نثار
برفتند شادان بِرِ شهرْیار
فریبرز پیش آمدش با گروه
از ایران سپاهی بکَردار کوه
چو دیدش، فرود آمد از تختِ زر
ببوسید رویِ برادرْپدر
اما می‌رسیم به طوس! این «نوذرنژاد دیوانه» از همان بدو ورود کیخسرو به ایران، ساز مخالف زد و معترض شد که شاهی سزاوار فریبرز پسر کیکاوس است نه کیخسرویی که از طرف مادر نژاد تورانی دارد.
گودرز که پسرش گیو را برای جستجوی کیخسرو به توران فرستاده بود و در صدر طرفداران شاهی کیخسرو بود، بر طوس خشم می‌گیرد که:
بدو گفت گودرز ک«ای کم‌خرد
تو را بخرد از مردمان نشمَرَد!
خلاصه اینکه این بحث که می‌رفت جدی شود و به جنگ داخلی بینجامد را دو طرف پیش کیکاوس می‌برند و کاوس قرار را بر فتح دژ اردبیل می‌گذارد تا هر کدام از دو طرف یعنی فریبرز یا کیخسرو که در این راه موفق شوند، به مقام شاهنشاهی ایران برسند.
طوس فرمانده بزرگ سپاه ایران و ملقب به لقب مهم «زرینه‌کفش» بود. (لقبی که در اوستا نیز برایش آمده است).
او حمل‌کننده‌ی «درفش کاویانی» سپاه ایران در جنگ‌ها بود و اینک بعد از پیروزی کیخسرو بر دژ اردبیل، نزد او آمده و می‌خواهد از مقام فرماندهی استعفا داده و درفش و طبل و کفش زرین را هم پس دهد:
همان طوس با کاویانی‌درفش
همی رفت با کوس و زرّینه‌کفش
بیاورد و پیش جهاندار برد
زَمین را ببوسید و او را سپرد
بدو گفت ک«ین کوس و زرّینه‌کفش
به نیک‌اختر این کاویانی‌درفش،
ز لشکر ببین تا سزاوار کیست
یَکی پَهلَوان ازدرِ کار کیست»
او از رفتار بد خود نیز عذرخواهی می‌کند و به یاد نظرات پیشینش از درد به خود می‌پیچد:
ز گفتارها پوزش آورد پیش
ببیچید از آن بیهُده‌رایِ خویش
پاسخ کیخسرو اما دور از انتظار نیست، ضمن اینکه درفش کاویانی و کفش زرین و منصب فرماندهی را به او بازمی‌گرداند، خاطرنشان می‌کند که نیازی به پوزش نیست زیرا تو نمی‌خواستی شخص بیگانه‌ای را به شاهی برسانی (جلزوولز طوس برای پادشاهی فریبرز بود!):
جهاندار پیروز بنواختش
بخندید و بر تخت بنشاختش
بدو گفت که «این کاویانی‌دِرفش
همین پَهلوانی و زرّینه‌کفش،
نبینم سَزای کسی از سپاه
تو را زیبد این نام و این دستگاه
تو را پوزش اکنون نباید به کار
نه بیگانه را خواستی شهرْیار»
استاد زنده‌یاد ابوالفضل خطیبی در یکی از درس‌گفتارهای شاهنامه می‌گفتند که از برتری‌های شاهنامه نسبت به دیگر منظومه‌های حماسی مانند گرشاسب‌نامه و فرامرزنامه ارج نهادن به ویژگی‌های مثبت دشمن است.در دیگر منظومه‌ها فقط بر روی ویژگی‌های مثبت قهرمان خودی تمرکز می‌شود، اما در جای‌جای شاهنامه اگر یک پهلوان تورانی واجد ویژگی مثبتی باشد فردوسی به آن اشاره می‌کند؛ چه پیران ویسه باشد چه افراسیاب چه هومان و بارمان و...
یکی از این توجه‌ها به دشمن که به نظرم با ظرافت بیان شده زمانی است که افراسیاب به ایران حمله می‌کنه (بعد از ماجرای سیاوش و سودابه) و در سه روز جنگ از ایرانیان شکست می‌خورد. او خواب دهشتناکی می‌بیند؛ به‌طوری که در خواب به هذیان گفتن می‌افتد و اطرافیانش وحشت‌زده می‌شوند.
این سر و صدا به گوش کرسیوز برادر شاه توران می‌رسد و او به خوابگاه افراسیاب رفته و برادر را در آغوش می‌گیرد و از او می‌خواهد که این کابوس که آنقدر افراسیاب را ترسانده برایش تعریف کند.
جواب افراسیاب خیلی بامزه است. به برادر می‌گوید فعلاً چیزی نگو و فقط بغلم کن تا آرام بگیرم و بعد خوابم را برایت تعریف خواهم کرد:
چنین داد پاسخ که «پرسش مکن!
مگوی این زمان هیچ با من سخُن،
بدان تا خرد بازیابم یَکی
به بر گیر و سختم بدار اندکی!»
در داستان رستم و سهراب در شاهنامه، سهراب پس از حمله به ایران و اسیر کردن هُجیر پسر گودرز، از او می‌خواهد پهلوانان ایران و به‌ویژه رستم را به او بشناساند. آن دو بر فراز یک بلندی می‌روند و هجیر همهٔ پهلوانان ایران را با سراپرده و درفش مخصوصی که داشتند به سهراب معرفی می‌کند اما به دلایلی رستم را به سهراب نمی‌شناساند.
سهراب، این تازه‌جوان سرکش تورانی، از اینکه جواب دلخواه خود را که همان دیدن رستم است نمی‌گیرد، خشمگین می‌شود و به سمت سراپردهٔ کیکاووس حمله‌ور شده و به سراپرده آسیب می‌رساند و شاه ایران را تهدید به کشتن می‌کند.
کیکاووس از این حملهٔ سهراب غمگین شده و می‌گوید کسی از پهلوانان ایران هم‌نبرد این تُرک جنگجو نیست مگر رستم و بنابراین طوس را به نزد رستم می‌فرستد تا به او اطلاع دهد که به جنگ با سهراب برود.
رستم با دریافت پیام شاه، ضمن اینکه یادآور می‌شود کاووس‌شاه برخلاف دیگر پادشاهان تنها در هنگام رزم (و نه در بزم و رزم) است که از رستم یاد می‌کند، به سرعت آمادهٔ رفتن به سمت سهراب می‌شود تا با او نبرد کند.
ابیاتی که در توصیف آماده شدن رستم سروده شده‌اند، به طرز هیجان‌آوری فضا را توصیف می‌کنند و بیانگر شلوغی و تشویش به‌وجود آمده در سپاه ایران هستند.
در این ابیات می‌بینیم که هر کدام از پهلوانان نامدار ایران یعنی گرگین، رهّام، طوس، زواره و دیگران مشغول آماده کردن بخشی از ساز و برگ جنگی رستم هستند.
(توصیهٔ برادرانهٔ زواره برادر رستم به او هم جالب است، او مسئول بنه و تدارکات سپاه ایران است و به رستم می‌گوید جلوتر نرو و به حرف من گوش ده!):
بفرمود تا رخش را زین کنند
شواران بُروها پر از چین کنند
ز خَیمه نگه کرد رستم به دشت
ز ره گیو را دید کاندر گذشت،
نِهاد از برِ رخشِ رُخشنده زین
همی گفت گرگین که «بشتاب هین!»،
همی‌بست با لرزه رهّام تنگ
به بَرگُستَوْان درزده طوس چنگ،
همی این بدان، آن بدین گفت: «زودا!»؛
تهمتن چُن از خَیمه آوا شُنود،
به دل گفت کاین رزم آهَرمَن‌ست
نه این رِستْخیز از پَی یَک تن‌ست»!
بزد دست و پوشید ببر بیان
ببست آن کَیانی‌کمر بر میان
نِشست از بر رخش و برداشت راه
زُواره نگهبانِ رخت و سپاه
بدو گفت: «از ایدر مرو پیشتر
به من دار گوش از یلان بیشتر!»
درفشش ببردند با او بهم
همی‌رفت پَرخاش‌جوی و دُژم
نکته:
بفرمود تا رخش را زین کنند
سُواران بُروها پر از چین کنند
معنی این بیت هم جالبه، بُرو یعنی ابرو و رستم به سپاهیانش دستور می‌دهد که چهره‌ای خشمگین به خود بگیرند.
داستان رزم رستم با اشکبوس در بخش «داستان کاموس کشانی» از نبردهای معروف شاهنامه و جلوه‌ای از شاهکار فردوسی در سرودن ابیات حماسی است که از همان بیت اول شورانگیز آغاز می‌شود:
دِلیری کجا نام او اَشْکِبوس
همی‌برخروشید برسان کوس
در ابتدا رُهام از سپاه ایران به جنگ با اشکبوس می‌رود و بعد از پرتاب تیر به سمت او، کم آورده و به سمت سپاه ایران باز می‌گردد.
طوس که پرچمدار ایران در قلب سپاه است برآشفته شده و قصد نبرد با اشکبوس را می‌کند، اما رستم ضمن سرزنش و تحقیر رهام به طوس می‌گوید تو در قلب سپاه بمان تا من پیاده به جنگ با اشکبوس بروم.
و اینک ابیات بسیار زیبا و حماسیِ رجزخوانی رستم و اشکبوس:
(این رجزخوانی با خروشیدن رستم آغاز می‌شود)
خروشید ک«ای مرد جنگ‌آزمای
هماوردت آمد، مشو بازِ جای!»
کُشانی بخندید و خیره بماند
عِنان را گِران کرد و او را بخواند
بدو گفت خندان که «نام تو چیست؟
به بی‌تن سر بر که خواهد گِریست؟»
تهمتن چُنین پاسخ داد که «نام
چه پرسی که هرگز نبینی تو کام
مرا مامِ من نامْ مرگ تو کرد!
زمانه مرا پُتکِ تَرگِ تو کرد!»
کُشانی بدو گفت: «بی بارگی
به کشتن دِهی سر به یَکبارگی»
تهمتن چُنین پاسخ داد بدوی
که «ای بیهُده‌مردِ پَرخاش‌جوی،
پیاده ندیدی که جنگ آورد
سرِ سرکَشان زیرِ سنگ آورد؟!
به شهر تو شیر و پلنگ و نهنگ
سُوار اندرآیند هر سه به جنگ؟!»
هم‌اکنون تو را ای نَبرده‌سُوار
پیاده بیاموزمت کارْزار
پیاده مرا زان فرستاد طوس
که تا اسب بستانم از اَشْکِبوس
...
