من مریم رضائی حاجیده هستم و به شاهنامه علاقه دارم و آن را خوانده‌ام؛ نه یک‌باره و فقط برای اینکه بگویم «من هم شاهنامه را خوانده‌ام». در کنار خواندن خودِ کتاب، سراغ کتاب‌ها و پژوهش‌هایی دربارهٔ شاهنامه هم رفته‌ام و درس‌گفتارهای زنده‌یاد ابوالفضل خطیبی، شاهنامه‌پژوه و مصحح شاهنامه و از همکاران استاد زنده‌یاد جلال خالقی مطلق، را نیز شنیده‌ام.
هرچه بیشتر در شاهنامه پیش رفتم، بیشتر متوجه شدم که برای من جذاب‌ترین بخش ماجرا الزاماً داستان‌های مشهورش نیستند؛ گاهی یک بیت، یک واکنش کوتاه از یک شخصیت، یک جزئیات روایی یا حتی یک جملهٔ ساده از فردوسی بیشتر از یک داستان کامل ذهنم را درگیر می‌کند.
این نوشته‌ها از همان جنس‌اند.
آنچه هنگام خواندن شاهنامه توجهم را جلب می‌کند را در استوری‌های اینستاگرامم می‌نویسم؛ چیزهایی که برای خودم جالب بوده‌اند، بیت‌هایی که دوست داشته‌ام، شخصیت‌هایی که رفتارشان توجهم را جلب کرده و گاهی نکته‌هایی که در خواندن یا شنیدن دربارهٔ شاهنامه یاد گرفته‌ام.
حالا بخشی از آن‌ها را اینجا، در دو قسمت، کنار هم آورده‌ام.
این نوشته قرار نیست معرفی جامع شاهنامه باشد، خلاصهٔ داستان‌های آن هم نیست و ادعای ارائهٔ یک خوانش پژوهشی از اثر فردوسی را ندارد. بیشتر شبیه یک گشت‌وگذار شخصی در شاهنامه است؛ ایستادن کنار بعضی صحنه‌ها، خواندن دوبارهٔ بعضی ابیات و گفتن اینکه چه چیزی در آن‌ها برای من جالب، عجیب، خنده‌دار یا تأثیرگذار بوده است.
بخش زیادی از این انتخاب‌ها را مدیون خواندن خود شاهنامه و البته درس‌گفتارها و پژوهش‌هایی هستم که در این مسیر شنیده و خوانده‌ام؛ اما آنچه در این دو نوشته می‌بینید، در نهایت انتخاب و برداشت شخصی من از میان این همه داستان و بیت است.
پس بیایید کمی در شاهنامه قدم بزنیم؛ نه لزوماً از ابتدا تا انتها، بلکه هر جا که چیزی توجهمان را جلب کرد، کمی بایستیم.
جمشید، شاه پیشدادیِ اساطیرِ ایران، پسر طهمورت دیوبند بود که بعد از مرگِ پدر، با داشتنِ فرِّ شاهنشاهی پادشاهِ جهان می‌شود:
«منم» گفت «با فرّهِ ایزدی
هَمَم شهریاری و هم موبَدی
بدان را ز بد، دست کوته کنم!
روان را سویِ روشنی‌ره کنم!»
در زمانِ فرمانرواییِ جمشید، ادواتِ جنگی توسعه می‌یابند، تولیدِ البسه از کتان، ابریشم و پنبه رونق می‌گیرد و مردمان در چهار طبقهٔ «موبَدان، ارتشتاران، کشاورزان و صنعتگران» سامان‌دهی می‌شوند.
جمشید همچنین، دیوان را که مهندسی می‌دانستند در ساختنِ بناها و کاخ‌ها به خدمت می‌گیرد. پزشکی را توسعه می‌دهد و با کشتی در آب‌های جهان گذر می‌کند.
جمشید با فرِّ کیانی‌ای که داشت، به دیوان دستور داد تختی برایش بسازند و او را از زمین به آسمان ببرند.
روزی که جمشید با تختِ مزیّن به گوهر خود به آسمان می‌رود، «نوروز» نامیده شد.
فردوسی در شاهنامه چنین می‌گوید:
[تمام اعراب‌گذاری‌ها از پیرایشِ استاد خالقی (نشر سخن) هستند]
چو خورشیدِ تابان میانِ هوا
نشسته بر او شاهِ فرمانروا
جهان انجمن شد بر تختِ اوی
شِگِفتی فرومانده از بختِ اوی
به جمشید بر گوهر افشاندند
مر آن روز را روزِ نو خواندند
سرِ سالِ نو هُرمَزِ فَوْرَدین
بر آسوده از رنجْ تن، دل ز کین،
بزرگان به شادی بیاراستند
مَی و جام و رامشگران خواستند
چُنین جشنِ فرّخ از آن روزگار
به ما ماند از آن خسرَوْان یادگار
در شاهنامه در بخشِ داستانِ ضحاک می‌خوانیم که او با فریبِ ابلیسِ پلید، وسوسه شده و پدرِ پاک‌دینِ خود «مرداس» را می‌کشد.
فردوسی بعد از روایتِ این داستان، توضیح می‌دهد که چنانچه فرزندِ بد به زورمندیِ شیرِ نر هم باشد، هرگز دست به خونِ پدر نمی‌آلاید. لذا ممکن است حقیقتِ ضحاک چیزِ دیگری باشد و او در واقع فرزندِ پدرش نباشد.
شاعرِ ملیِ ما به رسمِ زبانِ پاکیزهٔ ویژهٔ خود با کم‌ترین کلمات، این ظن را که متوجهِ مادرِ ضحاک است این‌گونه بیان می‌کند که بسیار جالبِ نظر است:
به خونِ پدر گشت هم‌داستان؛
ز دانا شنیده‌ستم این داستان،
که «فرزندِ بد گر شود نرّه‌شیر
به خونِ پدر هم نباشد دلیر،
مگر در نهانش سَخُن دیگرست
پژوهنده را راز با مادرست!»
فریدون پس از شوریدن علیه ضحاک و تصاحبِ تختِ او، دو جا قصدِ کشتنِ او را می‌کند اما سروشِ ایزدی در هر دو بار وی را از کشتنِ ضحاک باز می‌دارد. بنابراین، فریدون ضحاک را به دماوندکوه برده و اسیرش می‌کند.
فردوسی چنانکه در جای‌جایِ داستان‌هایِ شاهنامه مرسوم است، بعد از پایانِ روایتش، ابیاتی را به نصیحت خطاب به خواننده‌اش می‌نویسد.
در پایانِ داستانِ ضحاک هم مخاطب را این‌گونه نصیحت می‌کند که از ابیاتِ بسیار زیبایِ کتابش به حساب می‌آیند:
بیا تا جهان را به بد نسپَریم
به کوششِ همه دستِ نیکی بریم!
نباشد همی نیک و بد پایدار
همان به که نیکی بود یادگار
همان گنجِ دینار و کاخِ بلند
نخواهد بُدَن مر تو را سودمند
سَخُن ماند از تو همی یادگار
سَخُن را چنین خوارمایه مدار!
فریدون فرِّخ فرشته نبود
ز مشک و از عنبر سرشته نبود
به داد و دهش یافت آن نیکُوْی
تو داد و دهش کن فریدون تُوْی!
فریدون ز کاری که کرد ایزدی
نخستین جهان را بشست از بدی
یکی پیشتر بند ضحاک بود
که بیدادگر بود و ناپاک بود
وُ دیگر گیتی ز نابخردان
بپردخت و بستَد ز دست بدان
سه‌دیگر که کین پدر بازخواست
جهان ویژه بر خویشتن کرد راست
...
جهانا چه بد مهر و بد گوهری
که خود پرورانی و خود بشکَری!
نگه کن کجا آفرِیدونِ گُرد
که از تخمِ ضحاک شاهی ببرد،
بِبُد در جهان پنج‌سد سال شاه
به آخر بشد، ماند از او جایگاه،
جهانِ جهان دیگری را سپُرد
بجز درد و اندوه چیزی نبرد!
چُنینیم یَکسر کِه و مِه همه
تو خواهیِ شبان باش، خواهی رمه!
فریدون بعد از شکست دادنِ ضحاک و پادشاه شدن، وقتی به پنجاه سالگی می‌رسد، صاحبِ سه پسر می‌شود و هنگامی که پسران به جوانی می‌رسند، تصمیم می‌گیرد سه خواهر را برایشان به زنی بگیرد. لذا جَندَل نامی از اطرافیانِ خود را مأمور می‌کند تا سه خواهر را انتخاب کند.
جندل بعد از گشتن در سراسرِ ایران، دخترانِ سَرو، شاهِ یمن را به فریدون پیشنهاد می‌کند. پس به درگاهِ سرو رفته و پیشنهادِ فریدون را به او می‌گوید.
سرو اما دختران را از چشمانش دوست‌تر دارد و راضی به این وصلت نیست. لذا برای به‌اصطلاح دست به سر کردنِ جندل، به او می‌گوید تا پسرانِ فریدون را بیاورد تا خود آن‌ها را دیده و مردانه با ایشان عهد ببندم! اما تصمیم بر جادوگری دارد تا به هر روی مانعِ این وصلت شود.
هنگامی که پسران آمادهٔ رفتنِ نزدِ سرو می‌شوند، فریدون که افسونِ ایزدی می‌دانست، حیله‌هایِ سرو را پیش‌بینی کرده و پسرانش را راهنمایی می‌کند تا از عهدهٔ آزمون‌هایِ سرو برآیند.
پسرانِ فریدون به یمن رفته و از پس آزمون‌های سرو برمی‌آیند.
بدین ترتیب سرو بعد از اینکه می‌بیند جادوهایش بر پسرانِ فریدون کارگر نمی‌افتد، با چشمانِ گریانِ دختران را به همراهِ سه پسرِ فریدون راهیِ ایران می‌کند.
اما در دل به خود می‌گوید علت اصلی دور شدن دختران از من، نه فریدون بلکه خودِ من بودم که به جای پسر، دختردار شدم.
این واگویه‌هایِ سرو جزء ابیاتی هستند که استاد خالقی در موثق‌بودنشان تردید دارد و آن‌ها این سه بیت هستند:
ز کینه به دل گفت شاهِ یمن
که «بد ز آفریدون نیامد به من
بد از من که هرگز مبادم میان
که ماده شد از نرّه‌تخمِ کَیان
به اختر کسی دادن که دخترش نیست
چو دختر بود، روشن اخترش نیست!»
در پایانِ روایتِ داستان و گویی خطاب به سرو چنین می‌خوانیم:
چو فرزند را باشد آیین و فر
گرامی به دل بر، چه ماده چه نر!
😊
در شاهنامه چنین می‌خوانیم که فریدون برای آزمودنِ سه پسرِ خود، به هیئتِ اژدهایِ دَمانی درآمده و بر سر راهشان ظاهر می‌شود.
هر کدام از پسران، به فراخورِ خویی که دارند در برابرِ اژدها واکنشی نشان می‌دهند و فریدون هم از این واکنش‌هایِ پسران خرسند است و پس از آن است که بر آن‌ها نام می‌نهد و قلمروِ جهان را بینِ آن‌ها تقسیم می‌کند.
پسر بزرگ‌تر را سَلم نامیده و غرب و روم را به او می‌دهد. پسر میانی را تور نام می‌دهد و چین و ترکستان را به او می‌سپرد. و پسر کوچک‌تر را ایرج می‌خواند و ایران و عربستان را تقدیم وی می‌کند.
پس از چندی، دو برادر بزرگ‌تر از این تقسیم‌بندی پدر آشفته شده و به فریدون اعتراض می‌کنند. لذا پیکی به سویش می‌فرستند و او را سرزنش می‌کنند که این چه تقسیم‌کردن است. فریدون پیام دو پسر را دریافت کرده و آن را با ایرج در میان می‌گذارد.
ایرج بسیار ساده‌دل و درست‌کار است، طوری که به پدر می‌گوید جهان به رنجشِ برادرانم نمی‌ارزد و من حاضرم دست از ولی‌عهدیِ ایران بشویم. فریدون اما نورِ چشم هشدار می‌دهد و می‌گوید که چنانچه می‌خواهی پیامِ پرمهرِ خود را به برادرانت برسانی، برسان. اما جان خود را چنین بی‌بها نگیر!
ایرج ساده‌دل مهربان به سوی برادران می‌رود و پیام مهرآمیزش را تکرار می‌کند. اما سخنانش در دل دو برادر کینه‌جوی اثر نگذاشته و در پاسخ، تور برادر میانی با خنجری که می‌کِشد، خون ایرج را به ناروا می‌ریزد...
در شاهنامه صحنهٔ گفتگوی آخر ایرج با برادران قبل از کشته‌شدنش، بسیار نفس‌گیر و غم‌ناک توصیف شده است.
ایرج در واپسین سخنان خود، چنین مظلومانه و دردناک از برادرانش امان‌خواهی می‌کند:
نیایدت گفت ایچ ترس از خدای؟!
نه شرم از پدر، خود همین‌ست رای؟!
مکش مر مرا کَت سرانجامِ کار
بپیچاند از خون من کَردگار!
پسندی و هم‌داستانی کنی
که جان داری و جان‌ستانی کنی؟!
مکُش مورکی را که روزی کَش‌ست
که او نیز جان دارد و جان خَوش‌ست
مکن خویشتن را ز مردم‌کُشان
کزین پس نیابی خود از من نشان!
بسنده کنم زین جهان گوشه‌یی
به کوشش فراز آورم توشه‌ای
به خون برادر چه بندی کمر؟!
چه سوزی دل پیرگشته‌پدر؟!
جهان خواستی، یافتی، خون مریز!
مکن با جهان‌داریزدان ستیز!
چنانچه مثلِ من احیاناً بسیار متأثر شدید، عذر می‌خواهم. علتش یقیناً چیزی جز بیانِ بی‌نظیرِ فردوسی در توصیفِ صحنه‌هایِ کشتنِ پهلوانانِ شاهنامه نیست.
هنگامی که زال، فرزند سام نریمان، با مویِ سپید زاده می‌شود، اهل شبستان تا یک هفته یادی از سام نمی‌کنند و از ترسِ مطلع شدن او از تولدِ این نوزاد، به او چیزی نمی‌گویند تا اینکه دایه‌ای از دایگانِ زال این وظیفه را بر عهده می‌گیرد، ابیاتِ فردوسی در این توصیف بسیار خواندنی هستند:
یکی دایه بودش به کردارِ شیر
بر پهلوان‌اندر آمد دلیر
که بر سام یل روزِ فرخنده باد
دل بدسگالان او کنده باد
پس پرده‌اندر یلِ نامجوی
یکی پاک پور آمد از ماه‌روی
تنش نقرهٔ پاک و رخ چون بهشت
برو بر نبینی یک اندام زشت
از آهو همان کش سپید است موی
چنین بود بخشِ تو ای نامجوی
فردوسی در شاهنامه روایت می‌کند که سام پسر نریمان پس از به دنیا آمدنِ زال، از اینکه می‌بیند فرزندش تنیِ سیاه و مویی سپید دارد، به خدا اعتراض کرده و کودک را در کوه رها می‌کند. اما زال در کوه توسط سیمرغ نجات یافته و پرورده می‌شود.
سام پس از مدتی خوابِ فرزند را دیده و از رها کردنِ فرزندش زال در البرزکوه پشیمان می‌شود. او بعد از مشورت با موبدان تصمیم می‌گیرد به البرزکوه برود و فرزندش را بازگرداند. هنگام بازگرداندن زال، سیمرغ، که پرورندهٔ دستان بود، این‌گونه او را از حمایتِ خویش مطمئن می‌سازد:
چنین داد پاسخ که «گر تخت و گاه
ببینی و رسمِ کیانی کلاه
مگر کاین نشیمت نیاید به کار
یکی آزمایش کن از روزگار
ابا خویشتن بر یکی پرّ من
همیشه همی باش در فرِّ من
که در زیرِ پرت بپرورده‌ام
ابا بچّگانت برآورده‌ام
گرت هیچ سختی به روی آورند
گر از نیک و بد گفت و گوی آورند
بر آتش برافگن یکی پرّ من
ببینی هم اندر زمان فرّ من
همان گه بیایم چو ابرِ سیاه
بی‌آزارت آرم بدین جایگاه»
سام نریمان پس از بازگرداندنِ فرزندِ ازکرده‌اش پشیمان شده و فرزند را بسیار عزیز می‌دارد. بنابراین، زال را به نزدِ منوچهر، شاهنشاهِ ایران می‌برد و شاه با دیدنِ فرِّه پادشاهیِ زال، او را ولیعهدِ سام در حکمرانیِ سیستان می‌کند.
منوچهر به سام هم مأموریت می‌دهد تا به گرگسار و مازندران برود.
زال در نبودِ پدر برای سرکشی به سمتِ کابلستان (که تحتِ فرمانروایی خاندانِ سام بود) می‌رود و مهراب، پادشاه کابل که خبرِ آمدنِ زال را می‌شنود، با هدایای بسیار به دیدارِ زال می‌رود.
در این دیدار، زال مبهوتِ هیکلِ برازنده و پهلوانی و عقل و خردِ مهرابِ کابلی می‌شود.
در اینجاست که یکی از بزرگان همراهِ زال به او می‌گوید که مهراب دخترِ بسیار زیبایی در پسِ پرده دارد و سپس به توصیفِ او می‌پردازد. این توصیفات سبب می‌شوند زال بدون دیدنِ رودابه، به او دل ببندد:
خب!
تصمیم گرفتم این ابیاتِ هوش‌ربا و تحریک‌آمیز را ننویسم، چون نسبت به رودابه غیرت دارم 😉
شما هم زال هم نیستید عزیزانم! به شاهنامه مراجعه کنید!
دایه‌ها و پرستنده‌ها در ادبِ فارسی خیلی نقشِ خوبی داشتند از نظرِ رساندنِ عاشق و معشوق و شعله‌ورتر کردنِ آتشِ عشق بینِ این دو. برای مثال این توصیفاتِ زال رو ببینید که پرستندگانِ رودابه به او می‌گویند و واقعاً دل از هر زن و بسا مردی میبرند این توصیفات:
که مردی‌ست برسان سرو سهی
همش زیب و هم فر شاهنشهی
همش رنگ و بوی و همش قد و شاخ
سُواری میان لاغر و بر فراخ
دو چشمش چو دو نرگسِ قیرگون
لبانش چو بُسَّد، رخانش چو خون
کف و ساعدش چو کفِ شیرِ نر
هیون‌ران و موبددل و شاه فر
سراسر سپیدست مویش به رنگ
از آهو همین است و این نیست ننگ
سرِ جَعد آن پهلوانِ جهان
چو سیمین زره بر گل ارغوان
در گیرودارِ آمدوشدها و نامه‌نگاری‌هایِ سرِ وصالِ زال و رودابه در شاهنامه، سام، پدرِ زال و بزرگ‌پهلوانِ دورانِ منوچهرشاه، با سیندختِ مادرِ رودابه و همسرِ مهراب‌شاهِ کابلی، گفتگویی دارد که وقتی می‌خوانیمش، بر ما معلوم می‌شود که چرا این زن، از باتدبیرترین و عاقل‌ترین زنانِ شاهنامه است.
ابیاتِ آغازینِ این گفتگو که جملاتِ سیندخت‌اند، به این شرح‌اند:
چنین گفت سیندخت با پهلوان
که با رایِ تو پیر گردد جوان
بزرگان ز تو دانش آموختند
به تو تیره گیهان بیفروختند
به مهرِ تو شد بسته دستِ بدی
به گرزت گشاده رهِ ایزدی
گنه‌کار اگر بود مهراب، بود
ز خونِ دلش میژه سیراب بود
سرِ بی‌گناهان کاوُل چه کرد
کجا اندرآورد باید به گرد
...
سیندخت راضی نیست که سرِ خشمِ مهراب، بی‌گناهیِ کابل کشته شود و به سام می‌گوید:
کنون آمدم تا هوایِ تو چیست
ز کاول ترا دشمن و دوست کیست
اگر ما گنه‌کار و بدگوهریم
بدین پادشاهی نه اندرخوریم
من اینک به پیشِ توام مستمند
بکش کشتنی را و بندی ببند
دل بی‌گناهانِ کاول مسوز
که بس تیره روز اندر آید به روز
