
نهتنها در عصر امروز، بلکه در تمامی دورانها، دستهای از انسانهای مشابه ما بودند که احساس کفایت در آنان خیلی سخت شکل میگرفت. در غیر این صورت، قطعا پیشرفتی که امروزه شاهد و مصرفکننده آن هستیم، حاصل نمیشد.
اما احساس ناکافی بودن کاذب یا به اصطلاح امروزی "کمالگرایی" امری است که به مثابه پیچکی هرز، به روح و روان ما میپیچد. باعث میشود گاهی در احساس شادی زمین بخوریم، و آنگونه که شایستهاش هستیم به دستاوردمان افتخار نکنیم، یا حتی از آن خوشحال نباشیم؛ یعنی احساس کافی بودن نکنیم.
در ادامه مطلب این احساس را عمیقتر بررسی میکنیم و راهکارهایی برای مقابله با آن، و تمرین ارزش قائل شدن برای خودمان ارائه میدهیم.
کمالگرایی یعنی اینکه وقتی چیزی را میخواهیم، تمام آن را بدون قید و شرط بخواهیم. هر چند که ممکن است عواملی همچون تنبلی، ناتوانی، و حتی وضعیت محیطی، مانع از رسیدن به آن کمال شود.
(یک نکته مهم: کلمه "Perfectionism" در معنای لغوی به عبارت "کاملگرایی" نزدیکتر است. اما مفهوم آن بهدلیل ترجمه لفظی اشتباه در کمالگرایی تنیده شد. چراکه کمال سطحی والا از انسانیت است که میتوان تحت شرایطی خاص و خودسازی قوی به آن رسید. اما هیچ چیزی هیچوقت کامل نخواهد بود.)
احساس ناکفایتی نیز مثل بسیاری از مولفهها در زندگی ما، به چاقویی دو لبه میماند. لبهای شکافنده هسته تلاش و خلاقیت است که ثمربخشیاش در موفقیت و درجات بالای اجتماعی-شغلی هویداست. از طرفی میتواند به پدیدهای منجر شود که این روزها نامش را زیاد میشنویم؛ کمالگرایی، یا درجای بیهوده، برای چیزی که هیچگاه به کمالی که در نوک قله چشمانداز و آرزوهای ما سوسو میزند، نخواهد رسید.
اشاره کردیم که گاهی از دستاورد جدیدمان بهاندازه کافی شادمان و مفتخر نمیشویم. چرا؟ چون درست همان وقتی که بعد از مدتها بهرهگیری از چنگودندان برای به دست آوردنش، تلاش دیوانهوار و متمرکز کردن ذهنمان بر رویش، فقط و فقط بر روی آن، میبینیم که حالا دقیقا در بین دستان ما قرار دارد یا روبهروی ما نشسته، هورمونی در مغزمان تراوش میشود که این جمله را در خون ما به جریان میاندازد: خب که چه بشود؟ فقط همین بود؟ کافی نیست. بریم سراغ بعدی.
و ما بهسادگی با انکار فضیلت این موفقیت، پایین آوردن خودمان با تصور اینکه تمام کوشش ممکن را نکردهایم، یا اگر این چیزی که به دست آوردهایم آنقدر حقیر است که ما به دستش آوردهایم، رهایش میکنیم.
این حلقه یک ماشین غولآسای تلاشگر از ما میسازد که دستاوردهای زیادی دارد، اما یک شکست تمام ابهت او را از هم فرو میپاشد و در جایگاهی پست (از نظر خودش) تنزل میدهد؛ چون هیچ حافظهای برای ذخیره دستاوردهای قبلی ندارد.
برای ساخت این حافظه، باید یاد بگیریم که احساس کافی بودن کنیم. نه بهمعنای ماندن در یک سطح، بلکه بهمعنای ارج نهادنِ موفقیتهای گذشته و به خاطر سپاری اینکه در وهله اول بهدلیل انسان بودن با ارزش هستیم، و در وهله دوم بهعلت اینکه تلاش کافی را میکنیم.
ما با توجه به توان خودمان، امکانات دردسترس و شرایط محیطی دست به تلاش برای هدفی زدهایم و به نتیجهای از میانگین همین سه پایه میرسیم. نباید بگذاریم توهم تنبلی باعث شود استراحتی برای بازیابی انرژی نداشته باشیم. یا از موفقیت لذت نبریم. خصوصا در عصر سرعت حاضر، که الگوریتم خاص آن القاء میکند پنج دقیقه فاصله از فضای مجازی ما را پنج سال از کهکشان عقب میاندازد.
لازم است برای تحقق خودباوری و اطمینان از ارزش خود، راهکارهایی را بیان کنیم.
خردسالی که میخواهد راه رفتن را شروع کند، دوی ماراتن را هدف نمیگیرد. در ابتدا با کمک گرفتن از دیوار میایستد و قدم بر میدارد. رفتهرفته این قدرت را به دست میآورد که بدون کمک بایستد و مجدد بر روی زمین بیفتد. بعد از آن چند قدم بر میدارد اما باز هم میافتد. بهقدری قدم بر میدارد و زمین میخورد که روزی به چنین انسانی تبدیل میشود: انسانی که بهسادگی راه میرود، بدون آنکه قدر توانایی گام برداشتن را بداند. انسانی که بهخاطر دو نمره درس فیزیک میگرید، و حتی روزی بهخاطر چند میلیون تومان ضرر نفستنگی میگیرد، علیرغم اینکه چند میلیارد تومان سود به جیب زده است.
بیشازحد فکر نکنید. هدف کوچک و معقولی را در کوتاهمدت در نظر بگیرید. وقتی به آن رسیدید، میتوانید نتیجهای از میزان کیفیت عملکرد خودتان بگیرید و بفهمید که برای بهتر شدن لازم است چه رویکرد جدیدی را در پیش بگیرید؛ نقاط ضعف و قوت شما کداماند، چه کسانی میتوانند به شما کمک کنند، و از چه منابعی میتوانید برای پیشرفت بهرهبرداری کنید.
خردسالی که گفتیم بعد از سالها کسب تجربه در گام برداشتن و دویدن، تصمیم میگیرد دوی ماراتن را دنبال کند. شما نیز همین کار را کنید. از شکستها و اشتباهاتی که طی فتح اهداف کوچک کسب کردهاید سود ببرید. چون هیچ دوره، آموزشگاه عمومی و خصوصی، هزینهپردازی، کتاب و استادی، نمیتواند جای آزمایش و تجربه بهعلاوه تمرین را بگیرد. مهمترین منبع آموزشی اشتباهاتی هستند که خودتان برای رسیدن به اهدافتان کردهاید.
شما میتوانید اشتباه کنید. نه به این معنا که میدانید کاری اشتباه است و آن را انجام دهید. به این معنا که با سنجیدن همه جوانب و بیشترین میزان تلاش، باز هم میتوانید اشتباه کنید. چراکه کنترل نتیجه نهایی در دستان شما نیست. بسیاری از عوامل هستند که بدون خواسته و حتی اطلاع شما بر روی نتیجه نهایی تاثیر میگذارند.
بدینترتیب این حق شماست که اشتباه کنید. هر چند موظف هستید تمام تلاش خودتان را بکنید تا از شدت ضرر اشتباه بکاهید. ولی باز هم امکان اشتباه و شکست خوردن وجود دارد. طبیعی است که شکست شما را آزردهخاطر کند. اما یک شکست نباید تمام ارزش و موفقیتهای اسبق شما را زیر سوال ببرد.
خیلی از ما فکر میکنیم که استراحت امری ناکارآمد است. اما یک استراحت هر چند کوتاه و مناسب میتواند بهطرز چشمگیری بر کیفیت کار و زندگی ما اثر بگذارد.
این استراحت به کاری که انجام میدهید بستگی دارد. چند دقیقه بیکاری حینی که برای کنکور درس میخوانید، ساعتی فاصله یا وقتگذرانی با همکاران در محل کارتان، مرخصی چند روزه و یک مسافرت، و هر نوع استراحتی که باید خودتان تشخیص دهید آیا حال شما را بهتر میکند یا خیر.
حین استراحت ممکن است عذاب وجدان بگیرید. احساس کنید بیمسئولیت، تنپرور و بیفایده هستید. احساس کنید که از دنیا عقب افتادهاید. اما وقتی این حرفها در جمجمهتان طنینانداز شدند، فقط چند دقیقه بر روی آنها تمرکز کنید. بدانید که این حرفها حقیقت ندارند. با ذهن پرتلاش خودتان صمیمانه صحبت کنید. به او بگویید میدانید تمام قصدش این است که از شما در برابر ضربه سهمگین شکست یا ورشکستگی یا هر اتفاق ناگواری در آینده محافظت کند. اما شما به بازیابی قوای خودتان با این استراحت نیاز دارید. بعد از آن با انرژی بیشتری به تلاش ادامه خواهید داد.
منتظر نمانید که شکست شما را ببلعد. قبل از آن هم موفقیتهای خودتان را با افتخار مرور کنید. این توصیه به خودبرتربینی نیست، به خودباوری است. موفقیتهای کوچک و بزرگتان، همانند لحظههای زیبای زندگی، همهشان سزاوار دیده شدن هستند. چون این موفقیتها فقط توسط شما کسب شدهاند. نه اینکه کسی نتوانسته به جایگاه شما برسد و کسی نیست که از شما موفقتر باشد، خیر. شما با تمام چیزی که بودهاید به این موفقیت رسیدهاید و کسی نبوده که مثل شما به آن برسد، چون در تمام دنیا فقط یک نسخه از خود خود شما وجود دارد.
از دست دادن میزان غمی در حدود سهبرابرِ لذت به دست آوردن دارد. گذاشتن زمان فکر به شکست، برنامهریزی برای آن و آمادگی برای مواجه شدن با آن، تا حد مطلوبی از میزان رنج شما بعد از این رویداد ناخوشایند خواهد خواهد کاست.
باید این نکته را خاطرنشان کنیم که درهرصورت همه ما، خودمان روزی هر چیزی که به دست آوردهایم را از دست خواهیم داد. بعد از آن چیزی که ما را زنده نگه میدارد، نام نیک، یا حداقل بهرهای است که سایرین از زحمات ما میبرند. پس همه چیز را برای خودمان نخواهیم تا پس از پایان، هنوز هم چیزی از ما باقی بماند.
رضایتمندی از زندگی معنایی بسیار متفاوت نسبت به قناعت و ماندن در یک سطح دارد. برای رهایی از کمالگرایی باید بدانید که هر چند گاهی تمام زور خودتان را زدهاید، اما نتیجه به عوامل بسیاری نتیجه دارد که تحتالشعاع قدرت و ذهن شما نیستند.
پس نهایت توان خودتان را به کار بگیرید، اما استراحت کنید. از شکست ناراحت شوید، اما از موفقیت نیز شادمان باشید. اهداف خودتان را مستمر دنبال کنید، اما همیشه جایی در مغزتان را برای فکر به زمانی که موفق نشدید باز کنید.