نویسنده: مهشید آهنگر، پژوهشگر و رواندرمانگر
ساعت یازده شبه. فایلی که باید فردا تحویل بدی هنوز بازه، ولی تو داری ویدیوی یه نفر رو میبینی که یه کارگاه قدیمی رو تعمیر میکنه. ناگهان یادت میافته ظرفها رو نشستی و فکر میکنی «بذار اول یه چایی بخورم.» بعد با خودت میگی: «من چقدر تنبلم.»
اما علت تعلل تقریباً هیچ ربطی به تنبلی نداره. در این مطلب میخونی چرا کارها رو به تعویق میندازیم و چطور میشه این چرخه رو شکست.
روانشناسها تعلل رو اینطوری تعریف میکنن: بهتعویق انداختن داوطلبانهی کاری که قصد انجامش رو داریم، با اینکه میدونیم این تأخیر احتمالاً به ضررمونه.
روی عبارت «میدونیم به ضررمونه» دقت کن. اگه کاری رو عقب بندازی چون واقعاً اولویت مهمتری داری، تعلل نیست، اولویتبندیه. تعلل وقتیه که خودت هم میدونی داری به خودت ضرر میزنی و باز هم انجامش نمیدی.
پژوهشگرهایی مثل تیموتی پایکل و فوشیا سیروآ استدلال کردن که تعلل بیشتر یه مشکل تنظیم هیجان هست تا مشکل مدیریت زمان. ما کاری رو عقب نمیندازیم چون وقت نداریم، بلکه چون اون کار یه حس بد تو ما بیدار میکنه:
ترس از شکست یا ارزیابی شدن
کمالگرایی («اگه عالی نشه، نکنم بهتره»)
خستگی و بیحوصلگی
گیجی («نمیدونم از کجا شروع کنم»)
حس اینکه کار بیمعنیه
مغز ما برای دور شدن از ناراحتی فوری سیمش بسته شده. وقتی به جای اون فایل ویدیو میبینی، آرامش لحظهای میگیری. ولی هزینهش به آینده منتقل میشه و یه لایهی دیگه هم اضافه میشه: احساس گناه و شرم. همین احساس بد باعث میشه دفعهی بعد بیشتر فرار کنی. یه چرخهی بسته.
«برنامهریزی کن»، «زودتر بیدار شو»، «اپلیکیشن مدیریت زمان بگیر»... اگه ریشهی مشکل احساسی باشه، اینها فقط سطح ماجرا رو درمان میکنن. مثل اینه که برای ترس از پرواز، ساعت پرواز رو دقیقتر بنویسی.
قبل از شروع بپرس: «الان دقیقاً چه حسی نسبت به این کار دارم؟» ترس؟ کسالت؟ سردرگمی؟ پژوهشها نشون میدن اسم گذاشتن روی هیجان معمولاً از شدتش کم میکنه.
به جای «مقاله رو بنویس» بگو «فقط پنج دقیقه فایل رو باز کن و یه جمله بنویس.» هدف شکستن مقاومت اولیهست، چون بعد از شروع، ادامه دادن معمولاً راحتتره.
پژوهشها نشون دادن کسانی که بعد از یه تعلل با خودشون مهربونن، دفعهی بعد کمتر دچار تعلل میشن. شرمزده کردن خودت سوخت تعلل رو بیشتر میکنه. به جای «چقدر بدم»، بگو «سخت بود، حالا یه قدم کوچیک برمیدارم.»
گوشی رو یه اتاق دیگه بذار و تبهای اضافی رو ببند. نمیخوای با ارادهت بجنگی، میخوای راه فرار رو سخت کنی.
به جای «فردا شروع میکنم»، بنویس «فردا ساعت ۹ صبح، سر میز، اول فصل دوم.» جزئیات مشخص (زمان، مکان، کار) احتمال انجام رو بالا میبره. روانشناسها بهش میگن «قصد اجرایی».
اگه تعلل تقریباً تو همهی زمینههای زندگیت هست، با بیحالی شدید، ناامیدی یا بیعلاقگی عمومی همراهه، یا تمرکز کردن برات بهطور مداوم سخته، ممکنه پشتش افسردگی، اضطراب یا اختلال نقص توجه باشه. تو این موارد بهتره با یه متخصص صحبت کنی.
تعلل نشونهی تنبلی یا بیمسئولیتی نیست، یه راه ناکارآمد برای مدیریت یه حس ناراحتکنندهست. وقتی این رو بفهمی، دیگه با خودت نمیجنگی. یاد میگیری به اون حس گوش بدی و با وجودش یه قدم کوچیک برداری.
تعلل نشونهی تنبلیه؟
نه. تنبلی بیمیلی به انجام کاره، ولی تعللکنندهها معمولاً میخوان کار رو انجام بدن و از احساس ناخوشایند همراهش فرار میکنن.
چرا با اینکه میدونم باید کار کنم، شروع نمیکنم؟
چون مغز آرامش فوری رو به سود آینده ترجیح میده. فرار از کار، ناراحتی لحظهای رو کم میکنه.
بهترین راه برای ترک تعلل چیه؟
شناختن احساس پشت کار، برداشتن قدمهای خیلی کوچیک و مهربونی با خودت بعد از هر لغزش.
تعلل کِی نیاز به مراجعه به رواندرمانگر داره؟
وقتی در بیشتر زمینههای زندگی دیده میشه یا با بیحالی، ناامیدی یا مشکل مداوم در تمرکز همراهه.
توجه: این مطلب جنبهی آموزشی داره و جایگزین مشاوره یا درمان تخصصی نیست.
دربارهی نویسنده: مهشید آهنگر، پژوهشگر و رواندرمانگر.