نوشتهی مهشید آهنگر، روانشناس سلامت
میخواستید فقط یک ریلز ببینید، اما بعد از چند دقیقه نمیدانید کجا هستید و چند ویدیو را رد کردهاید. در سالهای اخیر تیترهایی مثل «پوسیدگی مغز» زیاد دیده میشود. «پوسیدگی مغز» یک اصطلاح پزشکی نیست، اما پژوهشهای جدی هم دربارهی رابطهی ویدیوهای کوتاه با توجه، حافظه و خلقوخو منتشر شده است. در این مقاله، شواهد را بدون ترساندن و بدون سادهانگاری مرور میکنم و در پایان از نگاه روانشناسی توضیح میدهم چه راهکارهایی برای کنترل مصرف وجود دارد.
ویدیوهای کوتاه معمولاً از چند ثانیه تا چند دقیقهاند و الگوریتمهایی آنها را نمایش میدهند که برای بیشینهکردن زمان تعامل طراحی شدهاند. هر ویدیو کوتاه و متنوع است، ویدیوی بعدی همیشه یک کشیدن انگشت فاصله دارد و «پایان طبیعی» وجود ندارد. در نتیجه تصمیم برای توقف باید هر بار از خود شما بیاید، آن هم وقتی محتوا همچنان جذاب است. پس اگر ولکردن برایتان سخت است، لزوماً مشکل از ارادهی شما نیست؛ بخشی از آن نتیجهی طراحی است.
جامعترین شواهد از فراتحلیلی میآید که در سال ۲۰۲۵ در ژورنال Psychological Bulletin (متعلق به انجمن روانشناسی آمریکا) منتشر شد. نویسندگان دادههای ۹۸٬۲۹۹ نفر را در ۷۱ مطالعه ترکیب کردند. نتیجه این بود که مصرف بیشتر ویدیوهای کوتاه با عملکرد شناختی ضعیفتر همراه است (اندازهی اثر متوسط، r = −۰٫۳۴). قویترین رابطهها مربوط به توجه (r = −۰٫۳۸) و کنترل بازدارنده (r = −۰٫۴۱) بود؛ یعنی توانایی مقاومت در برابر حواسپرتی و مهار تکانهها. این رابطه در نوجوانان و بزرگسالان و در پلتفرمهای مختلف دیده شد.
گلوریا مارک، پژوهشگر دانشگاه کالیفرنیا، با ثبت خودکار رفتار افراد نشان داده که میانگین زمان تمرکز روی یک صفحهنمایش پیش از جابهجایی، از حدود ۲٫۵ دقیقه در سال ۲۰۰۴ به ۷۵ ثانیه در ۲۰۱۲ و حدود ۴۷ ثانیه در سالهای اخیر رسیده است. دو نکته را باید در نظر داشت: این عدد مربوط به جابهجایی میان هر نوع صفحهی دیجیتال است و اختصاصاً دربارهی ریلز نیست؛ و «عادت جابهجایی» را نشان میدهد، نه «ظرفیت» توجه. خود مارک هم تأکید میکند که توانایی تمرکز از بین نرفته و شیوهی تمرکز ما تغییر کرده است.
یکی از توضیحهای پیشنهادی، پدیدهای به نام باقیماندهی توجه (attention residue) است: پس از تماشای ویدیو، بخشی از توجه هنوز روی محتوای قبلی میماند و برای کار بعدی کم میآید. در یک آزمایش، شرکتکنندگان بهصورت تصادفی به گروههای استراحت، توییتر، یوتیوب و تیکتاک تقسیم شدند و اثر جابهجایی محتوا بر حافظهی آیندهنگر (یادآوری کارهایی که قرار است بعداً انجام دهیم) بررسی شد. اما نتایج یکدست نیست: در یک آزمایش دیگر روی ۱۰۶ دانشجو، در شرایطی که فقط یک نشانهی حافظه وجود داشت، تفاوت معناداری میان گروه ویدیوی کوتاه و ویدیوی بلند دیده نشد.
دربارهی حافظه باید صادق بود. نویسندگان همان فراتحلیل میگویند مطالعات کمی به حوزههایی فراتر از توجه و کنترل بازدارنده، مثل حافظه و استدلال، پرداختهاند. بنابراین جملهی «ریلز حافظه را خراب میکند» هنوز پشتوانهی کافی ندارد. یک آزمایش جالب در سال ۲۰۲۵ نشان داد که در شکلگیری حافظهی بعدی، نقش «شخصیسازی الگوریتمی محتوا» مهم است و فقط کوتاهبودن ویدیو عامل تعیینکننده نیست. یعنی مسئله فقط «چند ثانیه» نیست، بلکه این است که چه چیزی، چگونه و چقدر پشتسرهم به شما نشان داده میشود.
در همان فراتحلیل، مصرف بیشتر با سلامت روان ضعیفتر همراه بود، اما رابطه ضعیفتر بود (r = −۰٫۲۱). قویترین رابطهها با استرس (r = −۰٫۳۴) و اضطراب (r = −۰٫۳۳) دیده شد. نکتهی غیرمنتظره این بود که رابطهای با تصویر بدنی و عزتنفس پیدا نشد؛ برخلاف تصور رایج دربارهی شبکههای اجتماعی.
تصویر یکطرفه هم نیست. یک مرور سیستماتیک (که هنوز پیشچاپ است و داوری همتا نشده) نشان میدهد اثر این ویدیوها به قصد استفاده، نوع محتوا و توان خودتنظیمی کاربر بستگی دارد و محتوای مثبت میتواند در کوتاهمدت خلق را بهتر کند.
هنوز نمیتوان با قطعیت گفت. بیشتر مطالعات همبستگیاند. ممکن است افرادی که از قبل توجه ضعیفتر یا اضطراب بیشتری دارند، بیشتر به ویدیوهای کوتاه جذب شوند. پژوهشگران فراتحلیل نیز اشاره کردهاند که کمتر مطالعهای استفادهی عمومی از شبکههای اجتماعی را کنترل کرده است. یک مطالعهی طولی سهموجی روی حدود ۹۰۰ دانشجو نشان داد مصرف بیشتر ویدیوهای کوتاه موسیقیمحور بعداً با کنترل توجه پایینتر همراه بود، اما اندازهی اثر کوچک بود و نمونه محدود به دانشجویان چینی و یک نوع محتوا بود.
«اعتیاد به ریلز» تشخیص رسمی روانپزشکی نیست. پژوهشگران معمولاً از اصطلاح «استفادهی مسئلهساز» (problematic use) استفاده میکنند، یعنی الگویی از مصرف که کنترل آن سخت است و به کار، تحصیل، خواب یا روابط آسیب میزند. مصرف زیاد بهتنهایی لزوماً مسئلهساز نیست؛ معیار اصلی، پیامدها و از دستدادن کنترل است.
برای ویدیوی کوتاه بهطور اختصاصی، هنوز پروتکل درمانی استاندارد و کارآزماییهای بزرگ وجود ندارد. اما پژوهشهایی دربارهی «استفادهی مسئلهساز از فناوری دیجیتال» (اینترنت، بازی، شبکههای اجتماعی) انجام شده که میتوان از آنها الهام گرفت. خلاصهی شواهد:
رویکردآنچه پژوهش نشان دادهمحدودیتدرمان شناختی–رفتاری (CBT)در یک مرور نظاممند، CBT در کاهش نشانههای استفادهی مسئلهساز از اینترنت، بازی و شبکههای اجتماعی در نوجوانان مؤثر بوده و به مدیریت زمان، کاهش ناراحتی و خودتنظیمی بهتر کمک کرده است.پروتکل استاندارد وجود ندارد؛ مطالعات مخصوص ویدیوی کوتاه کم است.درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) و ذهنآگاهیدر یک مرور نظاممند و فراتحلیل سال ۲۰۲۶، رویکردهای CBT و ACT و تمرینهای ذهنآگاهانه پایدارترین بهبودها را نشان دادند.ناهمگونی مطالعات بالا؛ اغلب نمونهها مدرسهای یا دانشجویی؛ مطالعهی کافی دربارهی شبکههای اجتماعی و زمان صفحهنمایش وجود ندارد.برنامههای ذهنآگاهیفراتحلیلی شامل ۱۹ کارآزمایی تصادفی و ۲۰ کارآزمایی غیرتصادفی (۱٬۵۴۹ نفر) کاهش بزرگ در استفادهی مسئلهساز از اینترنت و کاهش متوسط در زمان صفحهنمایش گزارش کرد.کیفیت شواهد پایین ارزیابی شده و تفاوت مطالعات زیاد است؛ نیاز به کارآزماییهای بلندمدت.برنامهی ذهنآگاهی ۱۰ روزهی آنلایندر کارآزمایی روی ۱۴۳ دانشجو، حواسپرتی ناشی از گوشی بهشدت کم شد؛ اما عادتهای تکراری و زمان صرفشده در شبکهی اجتماعی کاهش نیافت.کوتاهمدت، نمونهی دانشجویی.اپلیکیشنهای یادآور (nudge)نتایج مداخلههای مبتنی بر یادآوری برای کاهش مصرف، روی بهزیستی مختلط بوده است.نمونهی کوچک (۷۰ نفر).
گامهای زیر بر اصول CBT استوارند و در کار بالینی با مشکلات استفادهی مسئلهساز رایجاند. توجه داشته باشید که هر کدام بهتنهایی برای ویدیوی کوتاه در کارآزمایی جداگانه آزمون نشدهاند:
خودپایشی: یک هفته زمان و حالتان را قبل و بعد از اسکرول یادداشت کنید (مثلاً: «۲۰ دقیقه، بیحوصله بودم، بعدش خستهتر شدم»).
شناسایی محرکها: ببینید معمولاً چه چیزی شما را سراغ ریلز میبرد؛ بیحوصلگی، اضطراب، فرار از کاری که از آن میترسید یا تنهایی.
کنترل محیط: پخش خودکار را خاموش کنید، اعلانها را قطع کنید، اپلیکیشن را از صفحهی اول گوشی بردارید و شب گوشی را بیرون از تخت بگذارید.
زمانبندی مشخص: بهجای مرور نامحدود، یک پنجرهی مشخص (مثلاً ۱۰ تا ۱۵ دقیقه) تعیین کنید و آلارم بگذارید.
جایگزینسازی: برای لحظهای که میل به اسکرول میآید، یک فعالیت جایگزین ۵ دقیقهای آماده داشته باشید (قدمزدن، یک تماس کوتاه، نوشیدنی، کشش بدن).
برنامهی «اگر–آنگاه»: مثلاً «اگر دستم رفت سمت ریلز، سه نفس عمیق میکشم و از خودم میپرسم الان واقعاً چه میخواهم».
مکث ذهنآگاهانه: قبل از باز کردن اپ، چند ثانیه مکث کنید و میل خود را بدون قضاوت مشاهده کنید. لازم نیست بلافاصله به آن عمل کنید.
بازههای تمرکز: کارهای مهم را در بلوکهای کوتاه (مثلاً ۲۵ دقیقه) بدون گوشی انجام دهید و بعد از اسکرول بلافاصله سراغ کار عمیق نروید.
مراقبت از خواب و خلق: اگر اسکرول جایگزین خواب یا بیرونرفتن از خانه شده، اول روی خواب و فعالیت لذتبخش برنامهریزی کنید.
این مقاله جنبهی آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان حضوری نیست. اگر مصرف شما مشکلساز شده، بهتر است با روانشناس یا متخصص سلامت روان مشورت کنید.
با وجود تلاشهای مکرر نمیتوانید مصرف را کم کنید.
خواب، تمرکز کاری یا تحصیلی و روابط شما آسیب دیده است.
در مصرف خود پنهانکاری میکنید یا هنگام قطع استفاده ناراحتی شدید احساس میکنید.
اضطراب، افسردگی یا استرس شما بدتر شده است.
مصرف بیش از حد کودک یا نوجوان شما را نگران کرده است.