این روزها هوا دیگر فقط سنگین نیست؛ انگار پیر شده است، فرسوده و خسته، و آغشته به اندوهی که سالهاست از خانهای به خانه دیگر میرود و در جان مردم این سرزمین اتراق کرده است. صبحها دیگر از جنس روشنایی نیستند؛ از جنس هجوم فکرها و دلواپسیها هستند. چشم که باز میکنیم، پیش از آنکه سلامی به روز بدهیم، نگرانی کنارمان مینشیند و در گوشمان زمزمه میکند: امروز چه چیز گرانتر خواهد شد؟ چه چیز کمیابتر خواهد شد؟ و فردا چه بر سر مردمی خواهد آمد که سالهاست بیشتر از آنکه زندگی کنند، فقط تاب آوردهاند؟
در آن سوی این رنج ممتد، سیاستمدارانی ایستادهاند که جنگ را نه با صدای آژیر و اضطراب مردم، بلکه با جابهجایی مهرهها میشناسند. برای آنان، قدرت بازی سرد اعداد و نقشههاست، اما برای مردم، نتیجه هر تصمیم، ترک تازهای است بر دیوار نان، بر شانه امنیت و بر استخوان امید. چه اندوه تلخی است وقتی سفرهها بیصدا کوچک میشوند؛ نه با فریاد، نه با اعلان، بلکه آرام و تدریجی، چنانکه انگار چیزی از خانه کم نشده، در حالی که هر روز بخشی از آسودگی، بخشی از کرامت و بخشی از فردا از آن برداشته میشود.
چه درد بزرگی است وقتی پدری مقابل قیمتها میایستد و سکوت میکند؛ نه از آن رو که حرفی ندارد، از آن رو که بعضی دردها وقتی به زبان میآیند، مرد را در چشم خودش میشکنند. وانمود میکند همهچیز هنوز قابل تحمل است، هنوز میشود به خانه برگشت و نگاه فرزند را بیپاسخ نگذاشت، اما خودش خوب میداند که این روزها حتی امید هم قسطی شده است. و مادر، با دستهایی پر از حساب و کتاب، به خانه بازمیگردد؛ با کیسههایی سبکتر از همیشه و دلی سنگینتر از همیشه. او خوب میفهمد که فقر فقط خالی شدن جیب نیست؛ فقر، خالی شدن آرام توان آدمی است برای لبخند زدن، برای آسودن، برای آنکه نگران فردای فرزندش نباشد.
برای همهمان این صحنهها دیگر ناآشنا نیست. آگهیهایی که بر دیوارها و گوشهوکنار شهر دیده میشود؛ آگهی فروش کلیه و اعضای بدن، فقط برای آنکه بخشی از هزینههای زندگی جور شود. دخترانی که در شهرهای دور این مرز و بوم، نه از سر انتخاب، که از سر استیصال، به معامله گذاشته میشوند تا لقمهای نان به خانه برسد. کودکانی که در گرمای نفسگیر تابستان و سرمای استخوانسوز زمستان، کنار خیابان دستفروشی میکنند و کودکیشان را پیش چشم عابران میفروشند. خانوادههایی که یک کار، دو کار، چند کار را با هم به دوش میکشند تا شاید دخل و خرجشان با هم بخواند، و باز هم نمیخواند. باز هم کم میآورند. باز هم شب با حسابی ناتمام و دلی ناآرام سر بر بالش میگذارند.
بیکاری نیز فقط نبودن شغل نیست؛ بیکاری خاموشی تدریجی چراغی است در جان کسی که میخواهد شرافتمندانه بایستد، نان حلال به خانه ببرد و سربار هیچکس نباشد، اما هرچه بیشتر میدود، راه زیر پایش درازتر میشود. تورم هم فقط بالا رفتن عددها نیست؛ تورم تحقیر رؤیاهای کوچک است، کوچک شدن آرزوهایی است که روزی حق طبیعی مردم بود؛ یک خانه، یک آرامش، یک آینده قابل پیشبینی و یک زندگی بیوحشت مدام.
و در میانه همه این دردها، دل بیش از همه برای کودکان میسوزد. برای آنها که نه جنگ را میفهمند، نه سیاست را، نه این بدهبستانهای بیرحم قدرت را، اما اضطراب را از لرزش صدای بزرگترها یاد میگیرند؛ از چشمهای پدر، از سکوت مادر، از خبرهایی که در فضای خانه میچرخند و کودکی را پیش از موعد از معصومیت جدا میکنند. این کودکان چه گناهی کردهاند که باید به جای رؤیا، دلشوره به ارث ببرند؟ چه خطایی داشتهاند که سهمشان از آینده، نه افق روشن، که مه غلیظ ابهام باشد؟
من این هراس را غریبه نمیدانم. از نسل حافظه زخمخورده این سرزمینم. سالهای پس از ۵۹ را با تمام رنج نهفته در آن به یاد دارم؛ خاموشیها را، صف ایستادنها را، کوپنها را، انتظارهای فرساینده را و آن خستگی مزمنی را که روی چهره مردم مینشست، بیآنکه کسی فرصتی برای شکایت داشته باشد. آن روزها را نه در کتاب، که در استخوان زیستهایم. ما اضطراب را با پوست و خون فهمیدهایم. ما خوب میدانیم وقتی زندگی از مدار عادی خارج میشود، چگونه آرامآرام روح یک ملت فرسوده میشود.
و چه جانسوز است که پس از بیش از چهل سال، باز بوی همان روزها در کوچهها پیچیده است. انگار تاریخ نه از سر حکمت، که از سر بیرحمی خودش را تکرار میکند. انگار سالها گذشته، نسلها عوض شدهاند، موها سپید شده، کودکان دیروز خود به پدران و مادران امروز بدل شدهاند، اما رنج هنوز همان رنج است، اضطراب هنوز همان اضطراب، و مردم هنوز همان مردمیاند که باید بار اشتباهها، جنگها، خصومتها و بازیهای دیگران را بر شانه بکشند.
آدم میماند با این پرسش تلخ: چرا مردم ایران نباید یکبار به معنای راستین واژه زندگی کنند؟
چرا سهم این مردم نجیب، این مردم صبور، این مردم شریف، همیشه باید تاب آوردن باشد؟ چرا باید اینهمه سال برای زنده ماندن بجنگیم، اما نوبت به زندگی هرگز نرسد؟ مگر مردم ما چه میخواهند؟ نانی بیهراس، خانهای بیاضطراب، فردایی که در آن بچهها به جای آموختن ترس، معنای امید را یاد بگیرند. خواسته بزرگی نیست، اما سالهاست حتی همین حق ساده برای این ملت به آرزویی دور بدل شده است.
با این همه، اگر چیزی هنوز در این تاریکی شایسته نجات دادن باشد، همین دلهای به هم پیوسته ماست. اگر روزگار سختتر شده است، ما نباید از هم سختتر شویم. اگر جهان بر ما تنگ گرفته، ما باید برای هم پناهی فراختر باشیم. در این روزهای تلخ، بیش از هر زمان باید پشت به پشت هم ایستاد، باید هوای همدیگر را داشت، باید از درد هم رو برنگرداند. شاید نتوانیم تمام اندوه این سرزمین را از ریشه برکنیم، اما میتوانیم نگذاریم آدمهای این سرزمین در رنج خود تنها بمانند. شاید در زمانهای که بسیار چیزها از مردم گرفته شده، بزرگترین شکل ایستادگی همین باشد که هنوز دست هم را رها نکنیم، هنوز از انسانیت هم پاسداری کنیم و هنوز، با همه زخمها، برای هم پناه بمانیم.
• جهان کوچک من؛ روایتِ بزرگِ جزئیات.
نویسنده: م.پاپا