
آنتونی گیدنز با نظریهی "ساختاریابی" میخواست بنبست کلاسیک جامعهشناسی را حل کند: دوگانهی ساختار در برابر عاملیت. از نظر او، ساختار هم پیششرط عمل انسانی است و هم پیامد آن، انسانها با اعمال روزمرهی خود، ساختارها را بازتولید میکنند و ساختارها نیز به این اعمال جهت میدهند. موتور این چرخه، "بازاندیشی" (Reflexivity) است، توانایی سوژه برای پایش مداوم اعمال خویش و اصلاح آنها. ظاهری فریبنده و متعادل، اما این تعادل، از همان آغاز، ترکهای عمیقی داشت.
مارگارت آرچر، در چارچوب رئالیسم تحلیلی، اولین ضربهی جدی را وارد کرد. او به گیدنز خرده گرفت که با درهمآمیختگی ساختار و عاملیت، هر دو را در هم حل کرده و امکان تحلیل مستقل هرکدام را از بین برده است. از نظر آرچر، ساختار از پیش موجود بوده است و عاملیت نیز دارای ویژگیهای نوظهور خود است. این دو در بستر دگرشزایی یا مورفوژنزیس (Morphogenesis) و در طول زمان با هم تعامل میکنند، نه آنکه در هر لحظه در هم ذوب شوند.دگرشزایی یا شکلپذیری فرآیندی که در آن ساختارهای اجتماعی در طول زمان تغییر شکل میدهند. کلید این کلمه، "زمان" است. برخلاف گیدنز که فکر میکند تغییر آنی است، آرچر میگوید تغییر ساختار نیاز به زمان دارد. همانند رودخانه که بستر خود را میساید و بستر رودخانه هم مسیر آب را تعیین میکند، اما این فرآیند هزاران سال طول میکشد، نه در یک لحظه.
گیدنز میگوید ساختار و عاملیت در هر لحظه با هم هستند. یعنی همین الان که من دارم تایپ میکنم، هم دارم از ساختار زبان استفاده میکنم و هم دارم آن را بازتولید میکنم.
آرچر میگوید: این حرف قشنگ است، اما از نظر علمی و تحلیلی غیرممکن است. اگر همهچیز در هر لحظه در هم حل شده باشد، ما هرگز نمیتوانیم بگوییم چه چیزی علت بوده و چه چیزی معلول. آرچر برای نجات تحلیل، مفهوم "تأخر زمانی" را وارد میکند.
پیر بوردیو از زاویهای دیگر حمله کرد. او با مفهوم "عادتواره" (Habitus)، دوگانهی عینیت/ذهنیت را اصلاً رد کرد. از نظر بوردیو، عاملیت، محصول "تاریخ بدنمند" ماست، مجموعهای از اعمال که از ما صادر می شود و بدون نیاز به "بازاندیشی آگاهانه" گیدنزی، عمل میکند. ماهیگیر، زاویهی تور را با محاسبه نمیاندازد، بلکه آن را حس میکند. بوردیو بهدرستی پیشبینی کرده بود که وسواس گیدنز بر آگاهی و بازاندیشی، بخش عظیمی از زندگی اجتماعی را که در سطح عادی جریان دارد، نامرئی میکند.
اما نقدها به همینجا ختم نمیشود. برونو لاتور ، میشل کالون و جان لا با نظریهی کنشگر-شبکه (ANT)، ضربه مهلکتری زدند: اگر عاملیت فقط مختص انسان است، پس چگونه تکنولوژیها، اسناد، و اشیاء رفتار ما را شکل میدهند؟ گیدنز، کنش گران غیرانسانیها را از دایره عاملیت بیرون راند و دقیقاً به همین دلیل بود که در مواجهه با عصر دیجیتال، نظریهاش ناقص است.
آنها می گویند: یک درببند خودکار، یک ترموستات، یک الگوریتم، یک صندلی، همه اینها هم "کنشگر" هستند. آنها رفتار ما را شکل میدهند، تصمیمات ما را تغییر میدهند، و جهان را دگرگون میکنند.
یک دستگیره در: به شما اجازه میدهد وارد شوید یا مانع شما میشود. این یک کنش است!
یک کمربند ایمنی در ماشین: مدام به شما بوق میزند تا شما را مجبور به بستن کند. این هم کنش است!
یک الگوریتم استخدام: رزومهی شما را رد میکند. این هم کنش است!
لاتور میگوید عاملیت یک ویژگی ذاتی و ثابت نیست که فقط در انسان باشد. عاملیت در شبکه توزیع شده است. لذا نمیتوان گفت فقط انسان تصمیم گرفته است.
واینجاست که بحث از یک اختلاف آکادمیک، به یک مسالهی حیاتی امروز تبدیل میشود. میشل فوکو پیشتر نشان داده بود که قدرت مدرن، سوژه را میسازد. اما در عصر داده، این فرآیند بعدی جدید یافته است. آنتوانت ریوروی، با وامگیری از فوکو، مفهوم "حکومتمندی الگوریتمی" (Algorithmic Governmentality) را مطرح کرد: قدرتی که دیگر با سوژه کاری ندارد، بلکه با "ردپای دادهای" او کار میکند. الگوریتم نمیپرسد، چرا این کار را کردی؟، میگوید پروفایل دادهای تو، چنین نشان می داد.
الگوریتم نمیپرسد: آیا این کاربر از ماهیت من آگاه است؟ الگوریتم میگوید: این کاربر در ساعت ۲ شب روی این لینک کلیک کرد، پس این تبلیغ را به او نشان بده یا این کارمند در سه ماه گذشته سرعت تایپش ۱۰٪ کاهش یافته، پس نمره عملکردش را پایین بیاور.
اینجا، کل پروژهی گیدنز فرو میریزد. "بازاندیشی" که موتور محرک ساختاریابی بود، در برابر الگوریتمی که اصلاً به سوژهی بازاندیش کار ندارد، بیدفاع میماند. حکومتمندی الگوریتمی، سوژه را دور میزند، پیشدستی میکند و قبل از آنکه سوژه فرصت تأمل پیدا کند، گزینههایش را محدود می نماید.
امروز، وقتی هوش مصنوعی در سازمانها بهعنوان "تسهیلگر" معرفی میشود، در واقع همان منطق نئولیبرالی را اجرا میکند که گیدنز توصیف کرد، اما با سرعتی هزار برابر و بدون نیاز به "عرق ریختن کارمند. عاملیت گیدنزی، که قرار بود رهاییبخش باشد، توسط ادبیات مدیریت مصادره شده و به برندسازی شخصی، تابآوری در برابر استثمار و سازگاری داوطلبانه تبدیل شده است.
پس چه باید کرد؟ شاید پاسخ در بازگشت به همان منتقدان گیدنز باشد.
از آرچر بیاموزیم که ساختارها واقعیتهای مستقلاند و نمیتوان آنها را به عاملیت فردی تقلیل داد.
از بوردیو بیاموزیم که ریشههای رفتار ما در تاریخ و بدن ماست، نه فقط در محاسبات آگاهانه.
از لاتور، کالون و لا بیاموزیم که عاملیت، شبکهای از انسان و غیرانسان است.
و از ریوروی بیاموزیم که در عصر الگوریتم، مقاومت دیگر "بازاندیشی بیشتر" نیست، بلکه مداخلهی فنی، اقدام جمعی، و بازپسگیری چرایی از دست همبستگیهای آماری است.
عاملیت، در قفس ساختار نمرده است، بلکه در حال بازتولید همان قفس است، این بار با میلههایی از جنس کد و داده. شکستن این قفس، نه با تامل انفرادی، که با شناخت آناتومی قدرت و همبستگی با کسانی که دیگر نمیخواهند در پی امیال "آن دیگری بزرگ" به زعم لاکان باشند، ممکن است.