
گاهی تمام چیزی که بعد از یک روز سخت میخواهیم، چند ساعت خواب آرام است. اما برای بعضی افراد، بهویژه کسانی که شیمیدرمانی را تجربه کردهاند، ماجرا به این سادگی نیست: بدن خسته است، انرژی کمی باقی مانده، اما خوابیدن دشوار شده یا فرد بارها در طول شب بیدار میشود.
این وضعیت میتواند گیجکننده باشد. مگر نه اینکه وقتی بدن خسته است، باید راحتتر بخوابیم؟
واقعیت این است که خستگی و خوابآلودگی همیشه یکسان نیستند. خستگی مرتبط با سرطان و درمان آن ممکن است حتی با استراحت هم کاملاً برطرف نشود. از طرف دیگر، عواملی که در دوران درمان بر بدن و ذهن تأثیر میگذارند، میتوانند خواب شبانه را مختل کنند.
در این مقاله بررسی میکنیم چرا چنین اتفاقی میافتد و چه راهکارهایی ممکن است به بهبود خواب و مدیریت خستگی کمک کنند.
اختلال خواب پس از شیمیدرمانی یک علت واحد ندارد. گاهی چند عامل همزمان در ایجاد آن نقش دارند.
خستگی ناشی از سرطان یا درمان آن با خستگی معمولی پس از یک روز کاری تفاوت دارد. ممکن است فرد احساس کند توان انجام فعالیتهای روزمره را ندارد، اما همین احساس خستگی الزاماً به معنای آمادگی بدن برای خواب نیست.
این خستگی میتواند جسمی، ذهنی یا هر دو باشد و حتی پس از استراحت نیز ادامه پیدا کند.
درد، تهوع، مشکلات گوارشی، گرگرفتگی یا ناراحتیهای جسمی دیگر ممکن است خوابیدن یا در خواب ماندن را دشوار کنند. بعضی داروهای مورد استفاده در دوره درمان نیز میتوانند بر الگوی خواب اثر بگذارند.
برای مثال، برخی داروهای کورتونی که در برنامه درمانی بعضی بیماران استفاده میشوند، ممکن است باعث بیخوابی شوند.
بنابراین اگر مشکل خواب پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده است، بهتر است موضوع با پزشک مطرح شود؛ بدون اینکه خودسرانه مصرف دارو را تغییر دهید.
نگرانی درباره نتیجه درمان، آینده، سلامت خانواده یا تغییرات زندگی میتواند حتی هنگام دراز کشیدن نیز ادامه پیدا کند.
گاهی فرد از نظر جسمی آماده استراحت است، اما ذهنش همچنان درگیر افکار مختلف است. این وضعیت ممکن است به طولانی شدن زمان به خواب رفتن یا بیدار شدنهای مکرر در طول شب منجر شود.
البته نباید همه مشکلات خواب را صرفاً به اضطراب نسبت داد. عوامل جسمی و دارویی نیز باید در نظر گرفته شوند.
هیچ راهکاری برای همه افراد به یک اندازه مؤثر نیست. با این حال، چند تغییر ساده میتواند نقطه شروع مناسبی باشد.
سعی کنید ساعت بیدار شدن در روزهای مختلف خیلی تغییر نکند. داشتن یک برنامه نسبتاً ثابت برای خواب، همراه با یک فعالیت آرامشبخش پیش از خواب، میتواند به تنظیم عادتهای خواب کمک کند.
لازم نیست این برنامه را به شکلی سختگیرانه اجرا کنید. در روزهایی که عوارض درمان شدیدتر است، انعطافپذیری اهمیت دارد.
استراحت در طول روز ممکن است ضروری باشد، بهخصوص زمانی که خستگی شدید است. با این حال، چرتهای طولانی یا خوابیدن در ساعات پایانی روز ممکن است خواب شبانه را دشوارتر کند.
اگر متوجه شدید که پس از چرت طولانی شبها دیرتر به خواب میروید، میتوانید با توجه به شرایط جسمی خود، مدت یا زمان استراحت روزانه را تغییر دهید.
هدف، حذف استراحت نیست؛ بلکه پیدا کردن تعادلی است که هم به بدن فرصت بازیابی بدهد و هم خواب شبانه را مختل نکند.
شاید عجیب به نظر برسد که برای کاهش خستگی، فعالیت بدنی پیشنهاد شود. اما شواهد علمی نشان میدهند که ورزش متناسب با توان فرد میتواند به کاهش خستگی مرتبط با سرطان کمک کند و در برخی افراد با بهبود کیفیت خواب نیز همراه باشد.
پیادهروی آرام، حرکات ملایم یا تمرینهای متناسب با شرایط جسمی میتوانند گزینههایی برای شروع باشند.
البته مقدار و نوع فعالیت باید با وضعیت فرد هماهنگ باشد. اگر ضعف قابلتوجه، سرگیجه، تب، کمخونی یا عوارض دیگری دارید، پیش از شروع یا افزایش فعالیت بدنی با تیم درمان مشورت کنید.
مهم است بدانیم که ورزش یک درمان تضمینی برای بیخوابی نیست؛ بلکه میتواند بخشی از یک برنامه جامع برای مدیریت خستگی و بهبود کیفیت زندگی باشد.
لازم نیست حتماً روش پیچیدهای برای آرامسازی یاد بگیرید. گوش دادن به موسیقی آرام، تنفس آهسته، مطالعه کوتاه یا انجام یک فعالیت دلخواه و کمتنش ممکن است به بعضی افراد کمک کند.
اگر نگرانیها اجازه نمیدهند ذهن شما آرام شود، صحبت با روانشناس یا استفاده از روشهای درمانی مبتنی بر شواهد، مانند درمان شناختیرفتاری، نیز میتواند مفید باشد.
گاهی بهترین راه برای بهتر خوابیدن، صرفاً تغییر عادتهای شبانه نیست؛ بلکه باید مشکلی را که خواب را مختل کرده است شناسایی کرد.
برای مثال، اگر درد، تهوع، اسهال، گرگرفتگی یا عارضه دارویی باعث بیدار شدنهای مکرر میشود، درمان یا کنترل همان مشکل ممکن است اهمیت بیشتری داشته باشد.
اگر بیخوابی ادامهدار شده یا خستگی بهطور جدی فعالیتهای روزمره را محدود کرده است، این موضوع را با پزشک در میان بگذارید. بسته به شرایط، ممکن است بررسی کمخونی، مشکلات تیروئید، اختلالات خواب، وضعیت روانی یا سایر علتهای احتمالی لازم باشد.

خستگی در طول درمان سرطان و پس از آن شایع است، اما نباید هر نوع یا هر شدت از خستگی را بدون بررسی، طبیعی و اجتنابناپذیر دانست.
مدت ادامه خستگی در افراد مختلف متفاوت است. بعضی افراد بهتدریج بهتر میشوند، در حالی که برخی دیگر ممکن است برای ماهها با آن درگیر باشند.
اگر خستگی شدید، رو به افزایش یا همراه با علائم تازهای است، با تیم درمان تماس بگیرید. تب، تنگی نفس جدید، درد قفسه سینه یا ضعف ناگهانی و شدید نیز به ارزیابی فوری نیاز دارند.
درمان و مراقبت مناسب میتواند به مدیریت بسیاری از مشکلات کمک کند؛ بنابراین لازم نیست همه این علائم را بهتنهایی تحمل کنید.
پس از شیمیدرمانی، بازگشت به روال عادی زندگی ممکن است زمانبر باشد. در این مسیر، خواب، استراحت، فعالیت بدنی متناسب و رسیدگی به مشکلات جسمی و روانی میتوانند در کنار هم به بهبود کیفیت زندگی کمک کنند.
اگر خواب شما مختل شده است، به جای سرزنش خود یا تلاش برای اجرای یک برنامه سختگیرانه، سعی کنید علتهای احتمالی را بشناسید و تغییرات کوچک و واقعبینانهای ایجاد کنید.
گاهی قدم اول برای داشتن انرژی بیشتر، تلاش برای انجام کارهای بیشتر نیست؛ بلکه پیدا کردن راهی مناسب برای استراحت و بازیابی بدن است.