ویرگول
ورودثبت نام
علی ریحانی
علی ریحانیقران پژوه علم گرا ،گرایشات روانشناسی تحلیلی تحلیل‌های تطبیقی در حوزه‌ی روان‌شناسی تحلیلی (یونگ)،قران،اسطوره
علی ریحانی
علی ریحانی
خواندن ۱۰ دقیقه·۴ ماه پیش

وقتی زن از قدرت بیرونی عبور می‌کند.

تحلیل روانشناسی داستان حضرت سلیمان و بلقیس 
از منظر سفر قهرمانی زنان بر پایه نظریات خانم دکتر مورین مورداک ، روانشناس امریکایی تابع مکتب پروفسور کارل یونگ

مقدمه :

آیا قدرتِ واقعی، در تختِ سلطنت و فرمانروایی بر دیگران است یا در شفافیتِ روانی؟ داستان بلقیس و سلیمان، صرفاً یک روایت تاریخی یا دینی نیست؛ این یک “کدِ روانی” برای زنانی است که در دنیای مدرن، میانِ اقتدارِ مردانه و زنانگیِ گمشده‌شان در نوسان‌اند. در این تحلیل، با نگاهی به نظریات مورین مورداک و کارل یونگ، سفرِ قهرمانیِ بلقیس را بازخوانی می‌کنیم تا ببینیم چگونه یک زن می‌تواند از “پرستشِ خورشیدِ قدرت” به “وحدتِ درونی” برسد.

در این خوانش، داستان بلقیس در قران کریم ، برخلاف سفر قهرمانی مردانه که بیشتر بر فتح جهان بیرون استوار است، به سیر درونی زن برای بازشناسی زنانگی، شفای آنیموس منفی و رسیدن به تعادل میان وجوه زنانه و مردانه روان می پردازد.

یونگ معتقد بود روان انسان فقط از یک قطب تشکیل نشده است. هر زن، در کنار هویت آگاه زنانه خود، از عنصری مردانه در ناخودآگاه نیز برخوردار است که یونگ آن را آنیموس می نامد. همان طور که هر مرد نیز در درون خود وجهی زنانه دارد که آنیما نامیده می شود. مسئله اصلی از نظر یونگ این است که این عناصر ناآگاه، اگر شناخته نشوند، می توانند زندگی انسان را به شکلی پنهان هدایت کنند. اما اگر به آگاهی راه پیدا کنند، در خدمت رشد روان قرار می گیرند.

مورین مورداک با الهام از این مبنا و با استناد به کتاب قهرمان هزار چهره اثر آقای جوزف کمبل، مسیر قهرمانی زن را ترسیم می کند. در این مسیر، زن معمولا ابتدا از زنانگی فاصله می گیرد، برای بقا یا اثبات خود با ارزش های مردانه همانندسازی می کند، در جهان بیرون به موفقیت می رسد، اما در نهایت با نوعی خلا درونی روبرو می شود. این خلا او را وادار می کند به درون بازگردد، زنانگی خود را دوباره بپذیرد، آنیموس مجروح را شفا دهد و به تعادل برسد. از این منظر، سفر قهرمانی زن نه بازگشت به ضعف، بلکه رسیدن به تمامیت روانی است.

بر همین اساس، می توان داستان بلقیس را نه فقط ماجرای تغییر عقیده یک ملکه، بلکه سیر روانی زنی دانست که از اقتدار یک سویه و تکیه بر عقل ابزاری، به سوی شناختی عمیق تر از خویشتن حرکت می کند.

هدهد و آغاز بیداری

آغاز این داستان با هدهد است. در روایت قرآنی، هدهد همان موجودی است که از سرزمین سبا خبر می آورد و سلیمان را متوجه وضعیتی می کند که از آن بی خبر بوده است. در خوانش نمادین، هدهد می تواند صورت کهن الگوی فرزانه یا پیام آور سلف باشد. یعنی همان نیرویی که در آغاز فرایند فردیت، انسان را متوجه چیزی می کند که تا آن زمان از نظرش پنهان مانده بوده است.

در روانشناسی یونگی، آغاز تحول اغلب با یک تلنگر همراه است؛ با خبری، بحرانی، خوابی، نشانه ای یا مواجهه ای که نظم پیشین روان را به چالش می کشد. حضور هدهد در این داستان نیز چنین نقشی دارد. او خبر از زنی می آورد که در ظاهر صاحب قدرت است، اما این قدرت هنوز به وحدت و تعادل نرسیده است.

بلقیس و مرحله جدایی از زنانگی

قرآن بلقیس را زنی معرفی می کند که بر قومی حکومت می کند و تختی عظیم دارد. در سطح نمادین، بلقیس می تواند نماینده ایگو یا خودآگاهی زنانه باشد؛ خودآگاهی ای که برای تثبیت خود، بر اقتدار، سلطه و نظم بیرونی تکیه کرده است.

تخت عظیم در اینجا فقط نشانه شکوه سیاسی نیست، بلکه می تواند نماد تکیه گاه روانی بلقیس نیز باشد. یعنی جایی که او هویت خود را بر آن بنا کرده است. از منظر مورداک، این وضعیت با مرحله آغازین سفر قهرمانی زنان پیوند دارد: مرحله جدایی از زنانگی. در این مرحله، زن برای آنکه در جهانی مردمحور دوام بیاورد، از بخش هایی از روان زنانه خود فاصله می گیرد و به جای پیوند، مراقبت، شهود و دریافت، بیشتر به سمت کنترل، اقتدار و تسلط می رود.

پرستش خورشید و همانندسازی با مردان

در آیات بعدی، هدهد می گوید که بلقیس و قومش خورشید را می پرستند. در این خوانش، خورشید می تواند نماد آگاهی بیرونی، اقتدار ظاهری و تفکر خطی باشد. یعنی نوعی گرایش به سوی وجهی از قدرت که از درون تغذیه نمی شود، بلکه بر نمایش، سلطه و تمرکز بر بیرون استوار است.

از همین جا می توان مرحله دوم سفر را دید: همانندسازی با مردان. زن در این مرحله می کوشد با ارزش هایی که جامعه به عنوان قدرت به رسمیت می شناسد، خود را تثبیت کند. او از زنانگی فاصله می گیرد و به سمت ساختارهایی می رود که بیشتر با منطق رقابت، پیروزی و تسلط تعریف می شوند. اگر این فرایند ناآگاهانه بماند، آنیموس منفی بر روان زن غلبه می کند و او را از درون خشک، سخت و تک بعدی می سازد.

نامه سلیمان و آغاز جاده آزمون ها

نامه سلیمان، در این تحلیل، فقط یک نامه سیاسی نیست. این نامه را می توان دعوتی از جانب آنیموس مثبت دانست؛ دعوتی به ترک برتری طلبی و حرکت به سوی حقیقتی بزرگ تر. وقتی سلیمان می گوید بر من برتری مجویید و تسلیم شوید، این سخن در سطح نمادین، دعوت ایگو به فروتنی در برابر سلف و حقیقت درونی است.

نکته مهم این است که بلقیس پس از دریافت نامه، به سراغ رجال قوم خود می رود و با آنها مشورت می کند. این رجال، در خوانش روانشناختی، می توانند نماد آنیموس منفی باشند؛ همان صداهای درونی ای که همه چیز را از زاویه قدرت، جنگ، کنترل و برتری می فهمند. پاسخ آنها نیز همین را نشان می دهد: ما نیروی جنگی داریم.

اما بلقیس برخلاف این جهت گیری، تصمیم می گیرد هدیه ای بفرستد. اینجا نقطه مهمی در تحلیل است. او هنوز به وحدت نرسیده، اما دیگر کاملا در اختیار آنیموس منفی هم نیست. به جای جنگ، راهی نرم تر را انتخاب می کند. این تصمیم را می توان آغاز جاده آزمون ها دانست؛ جایی که زن میان الگوهای قدیمی و ندای تازه در نوسان است.

رد هدیه و بیدار شدن از پوچی بیرون

وقتی سلیمان هدیه را رد می کند، در واقع یکی از تکیه گاه های اصلی بلقیس را بی اثر می کند. بلقیس تا اینجا هنوز در منطق جهان بیرون فکر می کند؛ در منطق داد و ستد، قدرت، سیاست و امتیاز. اما سلیمان نشان می دهد که با این زبان نمی توان به قلمرو او وارد شد.

اینجا بلقیس با محدودیت جهان قبلی خود روبرو می شود. این همان جایی است که در الگوی مورداک می توان آن را بیدار شدن از پوچی زرق و برق مادی دانست. زن درمی یابد آنچه تا دیروز مایه اطمینانش بود، دیگر پاسخگو نیست. همین لحظه است که سفر حقیقی آغاز می شود، چون روان می پذیرد که پاسخ نهایی در بیرون نیست.

حرکت به سوی سلیمان و ورود به مرحله درونی تر سفر

پس از این، بلقیس تصمیم می گیرد خود به دیدار سلیمان برود. این تصمیم بسیار مهم است، چون دیگر صرفا واکنش سیاسی نیست، بلکه نوعی حرکت به سوی ناشناخته است. در منطق سفر قهرمانی، این همان عبور از آستانه است؛ لحظه ای که قهرمان نظم قبلی را ترک می کند و وارد قلمروی تازه ای می شود.

در اینجا می توان گفت بلقیس از موقعیت ثابت و شناخته شده خود فاصله می گیرد تا با حقیقتی روبرو شود که هنوز کاملا درکش نکرده است. این بخش از سفر با مرحله پذیرش و نزول الهه در الگوی مورداک همخوانی دارد؛ یعنی لحظه ای که زن آرام آرام از جهان بیرون به سوی درون می چرخد.

تخت بلقیس و کشف گنج درون

یکی از عمیق ترین صحنه های این داستان، ماجرای آوردن تخت بلقیس است. تخت، همان طور که پیش تر هم گفته شد، نماد تکیه گاه روانی و ساختار هویتی اوست. سلیمان از اطرافیان می خواهد آن را پیش از ورود بلقیس حاضر کنند.

در سطح نمادین، این صحنه معنای مهمی دارد: آنچه بلقیس گمان می کرد سرچشمه قدرت اوست و در بیرون قرار دارد، اکنون در قلمرو سلیمان نیز حاضر است. یعنی تکیه گاه اصلی، آن چیزی نیست که او تصور می کرد فقط در جهان بیرون و در جایگاه سلطنتش وجود دارد.

آن کسی که دانشی از کتاب دارد و تخت را حاضر می کند، می تواند نماد سلف یا مرکز عمیق تر روان باشد؛ همان مرکز وحدت بخشی که بی نیاز از تقلاهای افراطی، حقیقت را یکباره حاضر می سازد. از این منظر، این صحنه با مرحله تمایل پیدا کردن به زنانگی پیوند دارد. زیرا زن در این نقطه به جای دویدن در جهان بیرون، کم کم متوجه می شود آنچه در پی اش بوده، در درون خود او نیز ریشه داشته است.

تغییر شکل تخت و شفای زنانگی

وقتی تخت برای بلقیس ناشناس ساخته می شود و از او می پرسند آیا این همان تخت توست، پاسخ او بسیار سنجیده است: گویی همین است. این پاسخ، پاسخ فردی انعطاف پذیر و هوشیار است، نه فردی متصلب و مطلق نگر.

در این مرحله، بلقیس دیگر آن زن آغاز داستان نیست که همه چیز را از موضع اقتدار تثبیت شده می دید. اکنون نوعی نرمی، درک و انعطاف در او پدید آمده است. اینجا می توان از شفای زنانگی سخن گفت. زیرا زنانگی در معنای کهن الگویی خود، فقط به معنای لطافت ظاهری نیست، بلکه با پذیرندگی، رشد، درک سیال و توانایی ارتباط با لایه های عمیق تر حیات پیوند دارد.

قصر شیشه ای و شفای مرد مجروح

ورود بلقیس به قصر شیشه ای یکی دیگر از لحظات برجسته داستان است. او ابتدا آن را آب می پندارد و واکنشی غریزی نشان می دهد، اما سلیمان روشن می کند که آنچه می بیند شیشه ای صاف است. در خوانش نمادین، آب از دیرباز نماد ناخودآگاه بوده است. بنابراین مواجهه بلقیس با این صحنه را می توان رویارویی با سطحی شفاف از ناخودآگاه دانست؛ ناخودآگاهی که دیگر تیره و آشوبناک نیست، بلکه روشن و یکپارچه شده است.

در این مرحله، سلیمان به عنوان نماد آنیموس مثبت، جایگزین آنیموس منفی و جنگ طلب پیشین می شود. دیگر آن عنصر مردانه در روان بلقیس، او را به خشونت، رقابت و برتری نمی کشاند، بلکه به سوی فهم، نظم، بینش و تعادل هدایت می کند. این همان چیزی است که مورداک از آن با عنوان شفای مرد مجروح یاد می کند.

اقرار بلقیس و ازدواج مقدس

سرانجام بلقیس می گوید: پروردگارا، من بر خود ستم کردم و همراه با سلیمان تسلیم پروردگار جهانیان شدم. این جمله فقط اعترافی دینی نیست، بلکه در این خوانش، نقطه اوج تحول روانی او نیز هست.

ستم به خویش در اینجا می تواند به معنای دور ماندن از حقیقت درونی، تکیه افراطی بر قدرت بیرونی و سرکوب بخشی از روان باشد. اکنون بلقیس به مرحله ای رسیده که دیگر ایگوی او در برابر حقیقتی بزرگ تر مقاومت نمی کند. او تسلیم می شود، اما این تسلیم، شکست نیست؛ رسیدن به وحدت است.

از منظر مورداک، اینجا همان مرحله ازدواج مقدس است؛ یعنی آشتی و پیوند دوباره زنانگی و مردانگی در روان. در این مرحله، زن نه به زنانگی خام و زخمی آغاز راه بازمی گردد و نه در همانندسازی با مردان باقی می ماند، بلکه به تعادلی عمیق تر دست پیدا می کند.

جمع بندی

اگر این داستان را از منظر سفر قهرمانی زنان بخوانیم، بلقیس دیگر فقط یک ملکه تاریخی نیست، بلکه چهره زنی است که از اقتدار یک سویه، از پرستش خورشید بیرونی، از تکیه بر تخت و از مشورت با رجال جنگ طلب عبور می کند و سرانجام به بینشی تازه از خویشتن می رسد.

در این خوانش، سلیمان فقط یک پیامبر یا پادشاه نیست، بلکه نماد آنیموس مثبت و خرد هدایت گر است. هدهد نیز فقط یک پرنده نیست، بلکه پیام آور آگاهی است. تخت، خورشید، هدیه، قصر شیشه ای و اقرار نهایی بلقیس، همگی مراحلی از یک سیر درونی را آشکار می کنند.

به همین دلیل، داستان سلیمان و بلقیس را می توان روایتی فشرده اما عمیق از سفر قهرمانی زن دانست؛ سفری از جدایی تا وحدت، از اقتدار بیرونی تا تمامیت درونی.

سفر قهرمانیزنزنانگیروانشناسیخودشناسی
۰
۰
علی ریحانی
علی ریحانی
قران پژوه علم گرا ،گرایشات روانشناسی تحلیلی تحلیل‌های تطبیقی در حوزه‌ی روان‌شناسی تحلیلی (یونگ)،قران،اسطوره
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید