
برای آنهایی که کف کارگاه، با تاخیر در پرداخت صورتوضعیتها، نوسان قیمت آهن و سیمان، و جنگ اعصاب با سرپرست کارگاه و کارفرما سر و کله میزنند، مدیریت پروژه یعنی «بقا». در این فضا، ابزاری مثل EVM (مدیریت ارزش کسب شده) همان ارزش حاصله، یا باید به کارمان بیاید و تصمیمی را تغییر دهد، یا اینکه فقط یک سری نمودار خوشرنگ برای چسباندن روی دیوار دفتر فنی است که به درد گزارشهای بیخاصیت مدیریتی میخورد.
اگر با برنامهریزی و کنترل پروژه آشنا باشید، احتمالاً فرمولهای PV ، EV و AC را حفظ هستید. اما بیایید تعارف را کنار بگذاریم؛ در پروژههای واقعی ایران (بهخصوص پروژههای سرجمع یا ۴۳۱۱)، این اعداد چطور قرار است جلوی فاجعه را بگیرند؟
ارزش کسبشده (EV)؛ پیشرفت فیزیکی یا پیشرفت ریالی؟
بزرگترین خطای رایج در پروژهها، اشتباه گرفتن «پول خرج شده» یا «پیشرفت فیزیکی روی کاغذ» با ارزش واقعی تولید شده (Earned Value) است.
فرض کنید در یک پروژه احداث ابنیه، پیمانکار کل میلگرد پروژه را در ماه اول خریداری کرده و در کارگاه دپو کرده است. حسابداری پروژه نشان میدهد که هزینهها سر به فلک کشیده ( AC بالا). مدیر پروژه هم در گزارش پیشرفت فیزیکی، وزن خرید آرماتور را حساب کرده و نمودار را بالا کشیده است.
اما واقعیت چیست؟ تا زمانی که این میلگردها در کار مورد استفاده قرار نگیرند، هیچ «ارزشی» که کارفرما بابت آن پول بدهد خلق نشده است.
ارزش کسبشده یعنی کاری که طبق دفترچه پیمان و ساختار شکست کارWBS ، به مرحله تایید و تحویل موقت رسیده باشد. اگر این تمایز را متوجه نشویم، با یک EV بادکنکی روبرو میشویم که در انتهای پروژه، با یک انحراف شدید هزینه(CV منفی بزرگ) ناگهان میترکد. در ادامه هر یک از این شاخص ها را تعریف می کنیم تا درک بهتری از آنچه گفتیم به دست بیاورید.
EV یا BCWP : این همان مبلغی است که قرار بوده برای انجام کارهایی که تا کنون انجام شده اند هزینه کنیم. در واقع این مبلغ همان پولی است که می توانیم در صورتوضعیتها وارد کنیم.
PV یا BCWS: این همان مبلغی است که طبق برنامه زمانبندی لازم است ما تأثیر مختلف را به انجام برسانیم.
AC: یا هزینه واقعی در واقع پولی است که واقعا خرج شده تا آن فعالیت ها انجام شوند.
چرا شاخص CPI پروژههای ما دروغ میگوید؟
تئوریهای مدیریت پروژه میگویند اگر شاخص عملکرد هزینه (CPI=EV/AC) کوچکتر یک باشد، پروژه زیانده است. اما در بازار کار ما با تورمهای دورقمی، چطور این شاخص را تحلیل میکنیم؟
پیمانکاری را در نظر بگیرید که یک قرارداد سرجمع (Lump-sum) بدون تعدیل بسته است. او کار را با سرعت عالی جلو میبرد؛SPI (شاخص زمانبندی) بالای یک است و کارگاه سه شیفت کار میکند. اما به دلیل افزایش ناگهانی قیمت مصالح، هزینههای واقعی (AC) بشدت بالا رفته است. نمودار EVM نشان میدهد که CPI بشدت افت کرده است.
در این شرایط، یک مدیر پروژه سنتی ممکن است ترمز کار را بکشد تا هزینهها را کنترل کند. اما مدیر پروژه باهوش میداند که در شرایط تورمی، تعلل در کار یعنی خرید مصالح باقیمانده با قیمتهای نجومیتر در آینده! اینجا EVM به ما هشدار میدهد که سریعتر کار را تمام کنیم، حتی اگر امروزCPI یک باشد، چون هزینه تاخیر در آینده بسیار سنگینتر از هزینه تسریع کار در امروز است. این یعنی استفاده از EVM برای تصمیمگیری، نه فقط برای ثبت تاریخ!
همپوشانی نقدینگی و زمانبندی؛ کجای EVM نوشته شده؟
روی کاغذ، تاخیرات پروژه را با تفاضل EV و PV (انحراف زمانبندی SV) میسنجند. اما در کارگاه، علت اصلی تاخیرات چیست؟ نقدینگی (Cash Flow).
پروژهای را فرض کنید که در جبهههای کاری مختلف فعال است. خاکبرداری عقب است، اما تیم اجرایی برای اینکه پیشرفت فیزیکی کل را بالا نشان دهد، نیروها را روی نازککاری ساختمانهای فرعی متمرکز کرده است. در نمودارهای MSP یا P6، درصد پیشرفت کل پروژه بالا میرود و به نظر میرسد EV به PV نزدیک به یک است.
اما در عمل، مسیر بحرانی (Critical Path) پروژه به خاطر خاکبرداری قفل شده است!
اینجاست که کنترل پروژه حرفهای نباید فریب اعداد کلی EVM را بخورد. اگر ارزش کسبشده روی فعالیتهای غیربحرانی انباشته شود، ما با یک «توهم پیشرفت» مواجه هستیم. به همین دلیل است که تحلیل EVM حتماً باید در کنار نمودار جریان نقدینگی و تحلیل مسیر بحرانی (CPM) انجام شود، نه به طور مستقل.
لایحه تاخیرات؛ جایی که EVM سند قانونی میشود
اگر کار شما درگیر بخشنامه ۵۰۹۰ یا آنالیز تاخیرات باشد، میدانید که ادعای تاخیرات بدون مدرک یعنی شکست. EVM یکی از بهترین ابزارها برای اثبات تأثیر «عدم پرداخت صورتوضعیتها توسط کارفرما» بر سرعت پروژه است.
با رسم همزمان نمودارهای (برنامه مبنا)، (پیشرفت واقعی) و تاریخهای پرداخت کارفرما، میتوانید به طور مستند نشان دهید که دقیقاً پس از کدام دوره تاخیر در پرداخت، شیب نمودار (نرخ کسب ارزش) افت کرده است. این تحلیل یعنی تبدیل فرمولهای ریاضی به زبان دادخواهی و ادعا (Claim) که کارفرما و مشاور راهی جز پذیرش آن نداشته باشند.
گزارش هشدار بسازید
اگر سیستم EVM شما طوری طراحی شده که خروجی آن یک گزارش ۵۰ صفحهایِ پیدیاف است که دو هفته بعد از اتمام ماه به دست مدیرعامل میرسد، آن را دور بریزید. این سیستم مرده است.
گزارش EVM باید مثل هشدار باشد؛ به محض اینکه یا از محدوده مجاز خارج شد، باید زنگ خطر به صدا درآید و تیم پروژه بدانند کدام جبهه کاری را باید تغییر دهند، کجا باید تزریق مالی انجام شود و کجا باید ادعای جدید (Claim) ثبت شود.
حرف آخر
بیاید با خودمان صادق باشیم؛ ما در کشوری کار میکنیم که تورم و تاخیر در پرداخت صورتوضعیتها، جزئی جدانشدنی از ذات پروژههاست. در این شرایط، EVM قرار نیست یه داشبورد زیبا برای مدیرعامل باشد.
مدیریت ارزش کسبشده (EVM) یک سیستم هشدار زودهنگام است. وقتی SPI کمتر از 1 می شود یا CPI افت میکند، نباید فقط گزارش بدهیم؛باید بررسی کنیم آیا مشکل از همپوشانیِ بدِ فعالیتهاست؟ آیا نقدینگی نرسیده و پیمانکار خلع سلاح شده؟
نرمافزارهای P6 و MSP فقط ماشینحسابهای پیشرفته هستند. این مهندسِ برنامه ریزی و کنترل پروژه است که باید توانایی گره زدن این اعداد را با واقعیتهای کف کارگاه و قوانین قرارداد (مثل بخشنامه ۵۰۹۰) داشته باشد.
ارادتمند شما
بهادری