مشکل یک تیم آبی همیشه این نیست که تهدید را نمیبیند؛ گاهی مشکل دقیقاً برعکس است: تهدید را میبیند، آن را دنبال میکند، اما آنقدر درگیر همان تهدید میشود که بخش قابلتوجهی از زمان، انرژی و ظرفیت ذهنی خود را صرف مسئلهای میکند که دیگر ارزش این میزان از تلاش را ندارد. در همین فاصله، ممکن است تهدید دیگری که اهمیت بسیار بیشتری دارد، در پسزمینه باقی بماند و توجه کافی دریافت نکند.
این مسئله در محیطهای Security Operations Center اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ جایی که حجم زیادی از ایوِنت (Event)، آلرت (Alert) و رخداد امنیتی (Incident) و دادهی امنیتی دائماً وارد چرخهی تحلیل میشود و انسان باید در میان آنها تصمیم بگیرد که چه چیزی واقعاً ارزش تعقیب کردن دارد. در چنین محیطی، توانایی تشخیص یک تهدید تنها بخشی از مهارت موردنیاز است؛ توانایی تشخیص ارزش ادامه دادن یک بررسی (Investigation) نیز به همان اندازه اهمیت دارد.
برای توضیح این مسئله، میتوان از استعارهای استفاده کرد که «سندروم پومای ابله» نامیده می شود.
پوما یکی از شکارچیان قدرتمند خانوادهی گربهسانان است؛ حیوانی سریع، چابک و نیرومند که برای تعقیب شکار خود انرژی زیادی مصرف میکند. اما در اینجا چیزی که برای ما جالب است، صرفاً سرعت یا قدرت پوما نیست؛ بلکه مفهوم اقتصاد انرژی در شکار است.
وقتی پوما یک شکار را انتخاب میکند، وارد تعقیب میشود و انرژی قابلتوجهی برای رسیدن به آن مصرف میکند. با این حال، این تعقیب قرار نیست بدون محدودیت ادامه پیدا کند. اندازه و ارزش شکار، احتمال موفقیت و هزینهی ادامهی تعقیب، همگی در نتیجهی نهایی اهمیت دارند. اگر تعقیب بیش از اندازه طولانی شود و انرژی و زمانی که برای گرفتن شکار باید صرف شود دیگر با منفعت احتمالی آن تناسب نداشته باشد، ادامهی تعقیب منطقی نخواهد بود و شکارچی باید بتواند آن را رها کند و فرصت دیگری را دنبال کند.
البته اینجا منظور این نیست که پوما مانند یک انسان آگاهانه در ذهن خود محاسبهی ریاضی هزینه و فایده انجام میدهد. این رفتاری غریزی است و بیشتر یک استعاره است برای توصیف رفتاری که در آن تلاش، احتمال موفقیت و ارزش نتیجه با یکدیگر تناسب دارند.
«سندروم پومای ابله» نقطهی مقابل همین رفتار است. در این حالت، فرد یا تیم بدون ارزیابی مجدد هزینه و منفعت، همچنان به دنبال یک هدف میدود؛ حتی زمانی که شواهد نشان میدهند ادامهی مسیر دیگر توجیه منطقی ندارد. ممکن است فرد به دلیل زمانی که قبلاً صرف کرده، به دلیل اصرار به حل مسئله، به دلیل ترس از پذیرفتن شکست یا حتی به دلیل علاقهی شخصی به یک موضوع، نتواند از آن فاصله بگیرد. مشکل اصلی اینجاست که هزینهای که قبلاً پرداخت شده، دیگر قابل بازگشت نیست؛ اما توجهی که از این لحظه به بعد مصرف میشود هنوز قابل مدیریت است. بنابراین سؤال اصلی این نیست که «چقدر برای این موضوع وقت گذاشتهام؟» بلکه باید پرسید: «با توجه به اطلاعاتی که اکنون دارم، ادامهی این مسیر هنوز ارزش زمانی و انرژیای را که قرار است برای آن صرف کنم دارد؟» همین مفهوم ساده، وقتی وارد دنیای امنیت سایبری میشود، ابعاد بسیار جالبی پیدا میکند.
در SOC، طعمه میتواند یک Alert، یک User، یک Endpoint، یک Process، یک Authentication Event، یک رفتار مشکوک شبکه یا مجموعهای از رویدادهایی باشد که احتمال میدهیم بخشی از یک حمله را تشکیل دهند. تحلیلگر باید تصمیم بگیرد کدام مورد ارزش بررسی بیشتر دارد، کدام مورد را میتوان با اطلاعات موجود بست و کدام مورد باید به سطح بالاتری از تحلیل منتقل شود.
من در سالهای اخیر مطالعهی گستردهای در زمینهی SOC، Security Operations، Incident Response و سایر حوزههای مرتبط داشتهام و دورههای متعددی را نیز در این زمینه گذراندهام. با این حال، متأسفانه به علت موقعیت جغرافیایی فرصت کار حرفهای و روزمره در یک SOC واقعی را نداشتهام و بنابراین نمیخواهم تجربهای را به خودم نسبت بدهم که در محیط عملیاتی به دست نیاوردهام. با وجود این، مطالعهی مداوم این حوزه برای من یک موضوع را کاملاً روشن کرده است: کار در SOC فقط از نظر فنی سخت نیست؛ از نظر ذهنی و روانی نیز میتواند بسیار طاقتفرسا و استرسزا باشد. تحلیلگر (آنالیست) باید برای مدت طولانی در معرض حجم زیادی از اطلاعات، تصمیمهای متوالی، Alertهای تکراری، فشار زمانی و ترس از دست دادن یک تهدید واقعی قرار داشته باشد. به همین دلیل، به اعتقاد من شناخت جنبههای روانشناختی این کار و شناخت وضعیت ذهنی فردی که در این محیط کار میکند، میتواند مستقیماً بر کیفیت تحلیل و تصمیمهای امنیتی او تأثیر بگذارد. در چنین شرایطی، «سندروم پومای ابله» میتواند در هر سه سطح رایج تحلیلی در SOC یعنی Tier 1، Tier 2 و Tier 3 رخ دهد؛ اما شکل آن در هر سطح متفاوت است.
Tier 1 معمولاً اولین نقطهی برخورد با حجم زیادی از Alertهاست. در این سطح، Analyst باید Alertها را Triage کند، اطلاعات اولیه را جمعآوری کند، False Positiveها را تا حد امکان جدا کند، موارد مشکوک را تشخیص دهد و در صورت نیاز Incident را به Tier بالاتر Escalate کند.
در اینجا سندروم پومای ابله میتواند بسیار واضح ظاهر شود. یک تحلیلگر ممکن است روی یک Alert مشکوک تمرکز کند و به جای اینکه پس از جمعآوری شواهد اولیه دربارهی ارزش آن تصمیم بگیرد، بررسی را بیش از حد ادامه دهد. هرچه زمان بیشتری صرف شود، رها کردن آن دشوارتر میشود؛ مخصوصاً اگر تحلیلگر احساس کند که شاید با ادامهی بررسی بتواند «چیز مهمی» پیدا کند.
اما مسئله فقط زمان از دسترفته نیست. Tier 1 معمولاً با Queueای از Alertها مواجه است. بنابراین وقتی تحلیلگر برای مدت طولانی روی یک مورد کمارزش باقی میماند، هزینهی واقعی آن میتواند در قالب Opportunity Cost ظاهر شود؛ یعنی Alert دیگری که شاید اهمیت بیشتری داشته باشد، دیرتر بررسی شود.
ممکن است تصور کنیم این سندروم بیشتر مربوط به Tier 1 است، اما اتفاقاً Tier 2 نیز به شکل دیگری در معرض آن قرار دارد. Tier 2 معمولاً با Incidentهایی سروکار دارد که از مرحلهی Triage اولیه عبور کردهاند و نیازمند بررسی عمیقتر هستند. در این سطح، تحلیلگر ممکن است Timeline بسازد، Authenticationها را بررسی کند، رفتار Endpointها را تحلیل کند، Process Tree را مورد بررسی قرار دهد، Network Activity را Correlate کند و ارتباط میان چند Event را پیدا کند. مشکل اینجاست که عمق بیشتر بررسی همیشه به معنای ارزش بیشتر بررسی نیست.
یک تحلیلگر Tier 2 ممکن است با یک فرضیهی اولیه وارد بررسی شود و سپس ساعتها برای اثبات یا رد کردن همان فرضیه تلاش کند. هرچه اطلاعات بیشتری جمع میکند، ممکن است بیشتر به همان مسیر وابسته شود. در این مرحله، سندروم پومای ابله میتواند در قالب «عمق بیش از حد روی یک مسیر» ظاهر شود. گاهی لازم است تحلیلگر نه فقط بپرسد «آیا میتوانم این بررسی را بیشتر ادامه دهم؟»، بلکه بپرسد: «آیا ادامهی این بررسی، نسبت به سایر کارهایی که اکنون روی میز هستند، بیشترین ارزش امنیتی را ایجاد میکند؟» این تفاوت مهمی است. توانایی فنی برای ادامه دادن یک بررسی با ضرورت ادامه دادن آن یکسان نیست.
در Tier 3 وضعیت حتی جالبتر میشود. Tier 3 معمولاً با پیچیدهترین بررسی ها، Threat Hunting، Malware Analysis، Detection Engineering، Root Cause Analysis و مواردی مواجه میشود که نیازمند تخصص عمیقتر هستند. در این سطح، تحلیلگر یا محقق ممکن است ساعتها یا حتی روزها روی یک مسئلهی پیچیده کار کند. اینجا سندروم پومای ابله لزوماً به معنای «بررسی یک Alert ساده برای مدت طولانی» نیست. ممکن است یک موضوع واقعاً پیچیده و فنی باشد و فرد نیز کاملاً منطقی وارد آن شده باشد؛ اما در میانهی مسیر، شواهد جدید نشان دهند که احتمال رسیدن به نتیجهی ارزشمند بسیار پایین است.
گاهی تخصص زیاد حتی میتواند این دام را تقویت کند. فرد متخصص ابزار و دانش لازم برای رفتن به لایههای عمیقتر را دارد و همین توانایی میتواند او را تشویق کند که بررسی را باز هم ادامه دهد. ممکن است بتواند یک Root Cause را با جزئیات بیشتری پیدا کند، یک Artifact دیگر را Reverse Engineer کند یا یک Detection را بیشتر Fine-Tune کند؛ اما سؤال این است که آیا این سطح از دقت در آن لحظه واقعاً ارزش امنیتی متناسب با هزینهی صرفشده ایجاد میکند؟
یک Tier 3 خوب فقط کسی نیست که بتواند عمیقترین بررسی را انجام دهد؛ بلکه کسی است که بتواند تشخیص دهد چه زمانی عمق بیشتر، دیگر ارزش افزودهی قابلتوجهی ایجاد نمیکند.
اگر این مفهوم را از سطح یک Alert فراتر ببریم، میتوانیم آن را در بخشهای مختلف Incident Response Lifecycle نیز مشاهده کنیم. در مرحلهی Detection و Analysis، ممکن است تیم بیش از حد روی یک Signal یا یک فرضیه تمرکز کند، در حالی که شواهد کافی برای ارزشمند بودن آن وجود ندارد. در این مرحله، Triage و Prioritization اهمیت زیادی پیدا میکنند؛ زیرا هدف صرفاً تحلیل کردن همهچیز نیست، بلکه باید مشخص شود کدام رویدادها بیشترین ارزش بررسی را دارند. در مرحلهی بررسی، سندروم میتواند به شکل واضحتری ظاهر شود. تحلیلگر ممکن است یک مسیر خاص را دنبال کند و هرچه جلوتر میرود، به دلیل زمان و انرژی صرفشده، تمایل بیشتری به ادامهی همان مسیر پیدا کند. اینجا Sunk Cost و Confirmation Bias نیز میتوانند تصمیمگیری را تحت تأثیر قرار دهند.
در مرحلهی Containment نیز این مسئله میتواند شکل متفاوتی داشته باشد. فرض کنید تیم روی یک Endpoint خاص تمرکز کرده و تصور میکند آن سیستم نقطهی اصلی Incident است. اگر تیم بیش از حد روی همان Asset متمرکز شود، ممکن است Containment را در سایر بخشهای محیط با تأخیر انجام دهد؛ در حالی که مهاجم شاید همزمان در سیستمها یا حسابهای دیگری نیز حضور داشته باشد. در مرحلهی Eradication نیز امکان گرفتار شدن در جزئیات وجود دارد. تیم ممکن است زمان زیادی را صرف پاکسازی کامل یک Artifact یا یک سیستم کند، در حالی که هنوز مشخص نیست آیا Persistence دیگری در محیط باقی مانده است یا خیر. در چنین شرایطی، تمرکز بیش از حد روی یک بخش میتواند تصویر بزرگتر Incident را از بین ببرد. حتی در مرحلهی Lessons Learned نیز میتوان نمونهای از همین مسئله را دید. ممکن است تیم بعد از Incident ساعتها روی یک جزئیات فرعی تمرکز کند، در حالی که Root Cause یا ضعف اصلی فرآیند هنوز بهدرستی بررسی نشده است. بنابراین، سندروم پومای ابله فقط مسئلهی «یک Analyst که روی یک Alert گیر کرده» نیست. مسئلهی اصلی، از دست دادن تناسب میان میزان تلاش و ارزش امنیتی نتیجه در هر مرحله از چرخهی پاسخ به Incident است.
یکی از مهمترین مفاهیم روانشناختی مرتبط با این موضوع Sunk Cost Fallacy است. فرض کنید یک تحلیلگر Tier 2 دو ساعت روی یک Incident کار کرده و در ابتدا تصور میکرده که با یک Account Compromise جدی مواجه است. پس از دو ساعت، شواهد جدید نشان میدهند که احتمالاً موضوع اهمیت چندانی ندارد. از نظر منطقی، اینجا باید تصمیم بر اساس شواهد فعلی گرفته شود اما ذهن انسان ممکن است بگوید: «دو ساعت وقت گذاشتهام؛ حیف است رهایش کنم.»
مشکل این است که آن دو ساعت دیگر برنمیگردد. صرف دو ساعت گذشته نباید باعث شود سه ساعت بعدی نیز به همان مسیر اختصاص پیدا کند. در محیط SOC، یکی از نشانههای بلوغ عملیاتی میتواند همین توانایی باشد که Analyst بتواند بدون احساس شکست، یک مسیر کمارزش را متوقف و منابع را به سمت یک تهدید مهمتر منتقل کند. رها کردن یک بررسی ناموفق، لزوماً شکست نیست؛ گاهی خودش یک تصمیم امنیتی درست است.
Alert Fatigue این مسئله را پیچیدهتر میکند. وقتی یک Analyst ساعتها با Alertهای مختلف مواجه است، ظرفیت توجه او محدود میشود. اگر این فشار برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، خستگی ذهنی میتواند بر سرعت، دقت و کیفیت تصمیمگیری تأثیر بگذارد. در چنین شرایطی، روانشناسی تحلیلگر دیگر یک موضوع حاشیهای نیست.
فردی که دائماً تحت فشار است، ممکن است در یک بررسی بیش از حد درگیر شود، چون میخواهد مسئله را «بالاخره حل کند». ممکن است از طرف دیگر، به دلیل خستگی یک Alert مهم را سریعتر از حد لازم کنار بگذارد. بنابراین کیفیت کار فقط به Knowledge و Skill وابسته نیست؛ شرایطی که ذهن در آن تصمیم میگیرد نیز اهمیت دارد.
به همین دلیل است که من فکر میکنم هنگام طراحی SOC نباید فقط دربارهی SIEM، EDR، SOAR و Detection Rule صحبت کرد. باید دربارهی انسانهایی که قرار است با این سیستمها کار کنند نیز صحبت کرد.
از منظر دفاعی، اگر مهاجم بتواند حجم زیادی از Noise ایجاد کند، ظرفیت توجه تیم دفاعی را تحت فشار قرار میدهد. Alert Flooding، ایجاد رویدادهای کمارزش، افزایش حجم دادههای قابلبررسی و ایجاد رفتارهایی که تحلیلگر را وادار به بررسی های متعدد میکنند، میتوانند Signal-to-Noise Ratio محیط را کاهش دهند.
این الزاماً به این معنا نیست که مهاجم همیشه به شکل مستقیم و آگاهانه قصد دارد تحلیلگر را گرفتار «سندروم پومای ابله» کند. اما از دید یک تیم دفاعی، نتیجه میتواند مشابه باشد: توجه محدود تحلیلگر ها میان تعداد زیادی مسئله تقسیم میشود و احتمال تمرکز ناکافی روی مهمترین تهدیدها افزایش پیدا میکند.
از این زاویه، یکی از اهداف مهم Detection Engineering و SOC باید فقط افزایش تعداد Detectionها نباشد؛ بلکه باید به کیفیت Signal نیز توجه کرد. یک SOC که هزاران Alert تولید میکند اما نمیتواند آنها را بهدرستی Prioritize کند، لزوماً از SOCای که Alertهای کمتری اما با کیفیت و Context بهتر تولید میکند، دفاع مؤثرتری ارائه نمیدهد.
اولین قدم، پذیرفتن این واقعیت است که همهی مسائل ارزش یکسانی ندارند. یک Alert بحرانی روی یک Asset حیاتی، از نظر اولویت با یک Alert کمریسک روی سیستمی با اهمیت پایین یکسان نیست. Severity بهتنهایی کافی نیست و باید Context، Asset Criticality، User Context، Threat Intelligence، Attack Stage و سایر شواهد نیز در تصمیمگیری دخالت داشته باشند.
دومین قدم، Timeboxing و ایجاد نقاط بازبینی در بررسی است. هدف این نیست که برای هر Incident یک زمان مصنوعی تعیین کنیم و پس از پایان آن به بررسی پایان دهیم؛ بلکه باید در نقاط مشخص دوباره ارزش مسیر انتخابشده را ارزیابی کنیم. ممکن است بررسی همچنان ارزش ادامه دادن داشته باشد، اما ممکن است شواهد جدید نشان دهند که باید مسیر را تغییر داد.
سومین موضوع، داشتن Stop Criteria است. Analyst باید بداند چه شرایطی میتواند باعث شود بررسی متوقف، Downgrade یا به مسیر دیگری منتقل شود. این موضوع بهخصوص برای Tier 2 و Tier 3 اهمیت دارد؛ زیرا بررسی های این سطوح میتوانند بسیار عمیق و زمانبر شوند.
چهارمین موضوع Opportunity Cost است. هر دقیقهای که یک تحلیلگر روی یک Case صرف میکند، دقیقهای است که نمیتواند همان لحظه روی Case دیگری صرف کند. بنابراین سؤال مهمی که باید در ذهن تحلیلگر باقی بماند این است:
«اگر یک ساعت دیگر روی این موضوع کار کنم، در این مدت چه چیزی را ممکن است از دست بدهم؟»
پنجمین موضوع، Automation و Enrichment است. هرچه سیستم بتواند Context بیشتری را پیش از رسیدن Alert به تحلیلگر فراهم کند، تصمیمگیری سریعتر و دقیقتر خواهد شد. Automation نباید فقط برای کاهش زمان کار طراحی شود؛ باید برای کاهش Cognitive Load نیز استفاده شود.
و در نهایت، باید خود تحلیلگر را نیز بهعنوان بخشی از معماری امنیت در نظر گرفت. خستگی، فشار کاری، شیفتهای طولانی، Alert Fatigue و Burnout فقط مشکلات منابع انسانی نیستند. اگر کیفیت تصمیم یک تحلیلگر مستقیماً بر تشخیص و پاسخ به Incident تأثیر دارد، وضعیت ذهنی او نیز بخشی از وضعیت امنیتی سازمان است.
پرواضح است که کار در SOC و عملیات امنیتی فقط یک مسئلهی فنی نیست. پشت تمام SIEMها، EDRها، Detectionها و Playbookها، انسانهایی قرار دارند که باید در شرایط فشار، ابهام، خستگی و محدودیت زمانی تصمیم بگیرند. به همین دلیل، به نظرم یکی از مهارتهای مهم یک تحلیلگر این نیست که همیشه بتواند یک بررسی را تا عمیقترین نقطهی ممکن ادامه دهد. مهارت مهمتر این است که بتواند ارزش ادامه دادن آن بررسی را در هر لحظه دوباره ارزیابی کند. Tier 1 باید بداند چه چیزی را Escalate کند و چه چیزی را بیش از حد دنبال نکند. Tier 2 باید بداند چه زمانی بررسی عمیق ارزش ادامه دارد و چه زمانی باید مسیر را تغییر دهد. Tier 3 نیز باید بتواند میان عمق فنی و ارزش عملیاتی تعادل برقرار کند. در تمام این سطوح، مسئله یکی است: توجه یک منبع محدود است. همین مسئله در Incident Response نیز وجود دارد. Detection، Analysis، Containment، Eradication و Lessons Learned هرکدام میتوانند تحلیلگر یا تیم را وارد مسیرهایی کنند که ادامهی آنها در یک مقطع خاص دیگر بیشترین ارزش را ایجاد نمیکند.
شاید بنابراین یکی از نشانههای بلوغ یک تیم امنیتی این نباشد که بتواند همهچیز را تا انتها دنبال کند؛ بلکه این باشد که بداند چه چیزی را، چه زمانی و چرا باید رها کند. پومای خوب الزاماً شکار بیشتری را تعقیب نمیکند، او میداند کدام شکار ارزش تعقیب کردن دارد. در SOC نیز هر Alert ارزش بررسی دارد، اما هر Alert ارزش یکسانی از زمان، انرژی و توجه ما ندارد. پس شاید قبل از اینکه خودمان را کاملاً درگیر یک Alert، یک Incident، یک Vulnerability یا یک بررسی کنیم، بهتر باشد از خودمان بپرسیم: «چیزی که قرار است به دست بیاورم، واقعاً ارزش زمانی و انرژیای را که قرار است برای آن صرف کنم دارد؟» و شاید سؤال مهمتر این باشد: «اگر همچنان به تعقیب این هدف ادامه بدهم، چه هدف مهمتری را ممکن است از دست بدهم؟» هر تهدیدی شایستهی توجه است؛ اما هر تهدیدی شایستهی توجه یکسان نیست.