همه ما با واژه نژادپرستی آشنا هستیم؛ پدیدهای که قرنهاست بشریت رو به بند کشیده و رنجهای بیشماری به بار آورده. اما آیا تا به حال فکر کردید که الگوی ذهنی یک فرد نژادپرست، با کسی که تبعیض جنسیتی قائل میشه یا کسی که حقوق حیوانات رو نادیده میگیره، چه شباهتهایی داره؟
تصویری که در مقابل ماست، به زیبایی و سادگی، یک «الگوی واحد» رو افشا میکنه: الگوی برتریطلبی برای کسب منفعت.
یه نژادپرست میگه: «اونها مثل ما نیستند، پس حقوق برابر ندارند.»
تو این دیدگاه، «شباهت ظاهری» یا «خون مشترک» معیار برخورداری از حق و احترامه. وقتی شباهت رو ملاک قرار میدیم، به راحتی میتونیم هر کسی رو که در دایره «ما» قرار نمیگیره، از حقوق اولیهش محروم کنیم. تاریخ نشون داده که این تفکر چطور به استعمار، بردگی و نسلکشی ختم شده.
در پله دوم، به جنسیتزدگی (Sexism) میرسیم. گزاره اینه: «اونا با ما فرق دارن، پس حقوق برابر ندارند.»
در اینجا، تفاوتهای بیولوژیک یا فیزیکی ابزاری میشن برای ایجاد سلسلهمراتب قدرت. این تفکر تلاش میکنه تا با برجسته کردن تفاوتها، نابرابری در فرصتها، دستمزدها و جایگاههای اجتماعی رو توجیه کنه. در حالی که تفاوت نباید هرگز به معنای نابرابری در ارزش انسانی باشه.
شاید چالشبرانگیزترین بخش این تصویر، مفهوم «گونهپرستی» (Speciesism) باشه. گزاره میگه: «اونها انسان نیستند، پس حقوق برابر ندارند.»
خیلی از ما نژادپرستی و جنسیتزدگی رو محکوم میکنیم، اما وقتی نوبت به حیوانات میرسه، به همون منطقی پناه میبریم که یک نژادپرست به اون معتقده: چون مثل من نیست، پس حق نداره. گونهپرستی یعنی قائل شدن ارزش کمتر برای موجودات دیگه، صرفاً به دلیل اینکه به گونه «انسان خردمند» تعلق ندارند. این تفکر به ما اجازه میده تا به خاطر لذت آنی یا منفعت اقتصادی، رنج عظیمی رو به موجودات زنده و صاحب احساس تحمیل کنیم.
اگه به اعماق این سه نگاه نفوذ کنیم، به یه هسته مرکزی میرسیم: «الگو یکیست!»
تمام این تبعیضها ابزارهایی هستند تا گروهی که قدرت رو در دست داره، برتری خودش رو حفظ کنه و منفعت بیشتری کسب کنه. منطق تبعیض همواره به دنبال یک «تفاوت» میگرده تا اون رو بهانه «ظلم» قرار بده. یک روز این تفاوت رنگ پوسته، روز دیگه جنسیت و روزی دیگه «گونه» زیستی.
برای اینکه بفهمیم گونهپرستی چطور عمل میکنه، باید نگاهی به شناسنامه تبعیضهای دیگهی تاریخ بندازیم. تمام سیستمهای سرکوب، از یک الگوی واحد پیروی میکنند: «تعریف یک مرز فرضی برای برتری.»
قرنها، استعمارگران اروپایی سیاهپوستان رو موجوداتی «ناقصالعقل» و «بیارزش» معرفی میکردند. اونها به تفاوت هوش یا تواناییهای تکنولوژیک چنگ میزدند تا بردهداری رو توجیه کنند. منطق ساده بود: «اونها مثل ما نیستند، پس حقوقی برابر با ما ندارند.»
دقیقاً همین الگو تو تبعیض جنسیتی تکرار شد. زنان برای قرنها «جنس دوم» نامیده شدند. استدلال میشد که چون زنان احساساتیتر هستند یا قدرت تحلیل مردان رو ندارند، نباید حق مالکیت، تحصیل یا رای دادن داشته باشند. در واقع، گروه مسلط (مردان یا سفیدپوستان) همیشه یک «ویژگی» رو بهانه میکردند تا سلطه خودشون رو اخلاقی جلوه بدن.
حالا به قرن بیست و یکم بیایید. ما همون منطق رو علیه حیوانات به کار میبریم. ما میگیم: «حیوانات چون زبان ندارند، چون فرهنگ پیچیده ندارند و چون مثل ما نیستند، پس نادیده گرفتن رنجشون هم مشکلی نداره.» این جوهر گونهپرستیه: ترجیح دادن منافع خودمون، صرفاً به این دلیل که به گونه «انسان» تعلق داریم.
خیلیها تو جواب میگن: «اما انسان باهوشتره!» اما این استدلال اونقدرث که فکر میکنیم، محکم نیست. اگه هوش معیار حق و حقوق باشه، پس ما باید به انسانهای باهوشتر حقوق بیشتری نسبت به انسانهای کمهوشتر بدهیم.
اگه توانایی حل مسئله یا سخن گفتن ملاکه، تکلیف نوزادان، افراد دارای معلولیت ذهنی شدید یا عزیزانی که دچار آلزایمر پیشرفته شدهان چی میشه؟ آیا ما حق داریم روی نوزادان آزمایشهای دردناک انجام بدیم چون اونها نمیتونند حرف بزنند یا استدلال کنند؟ قطعاً نه.
ما به نوزادان و معلولان ذهنی احترام میذاریم چون اونها «حسمند» هستند؛ یعنی میتونند درد بکشند. پس چطور وقتی به یک خوک یا یک شامپانزه میرسیم که توانایی ادراکش از یک نوزاد انسان بیشتره، ناگهان معیار رو به «انسان بودن» تغییر میدیم؟ اینجاست که میفهمیم «گونه» به خودی خود هیچ اعتبار اخلاقی نداره، درست مثل «نژاد» یا «جنسیت».
جرمی بنتام، فیلسوف بزرگ قرن ۱۸، جملهای دارهکه راهگشای اخلاق مدرنه. اون میگه: «پرسش این نیست که آیا آنها میتوانند استدلال کنند؟ یا اینکه آیا میتوانند حرف بزنند؟ بلکه پرسش این است: آیا میتوانند رنج بکشند؟»
رنج، یک پدیده ذهنی یا سلیقهای نیست. دانش عصبشناسی (نوروساینس) امروز با قاطعیت میگه که پستانداران، پرندگان و حتی بسیاری از بیمهرگان، ساختارهای عصبی مشابه ما برای تجربه درد و ترس دارند. وقتی دم یک خوک تو صنعت دامداری بدون بیهوشی قطع میشه، تکانه عصبی که به مغز اون میرسه، از همون جنسیه که شما موقع یک جراحت عمیق حس میکنید.
وقتی یک گوساله ساعاتی پس از بهدنیا اومدن از مادرش جدا میشه تا شیر مادرش برای انسانها بستهبندی بشه، فریادهای اون ناشی از یک «غم آگاهانه» است. اون زبان نداره که بگه «فرزندم را کجا بردید؟»، اما سیستم لیمبیک مغز اون، همون اندوهی رو پردازش میکنه که یک مادر انسان تو فقدان فرزندش تجربه میکنه.
گونهپرستی تو زندگی ما نهادینه شده. ما گوشت رو تو بستهبندیهای شیک سلفونپیچ شده میبینیم، نه حیوانی که تو یک قفس سیمانیِ تنگ، حتی نمیتونست بدنش رو بچرخونه.
تو آزمایشگاههای لوازم آرایشی، خرگوشهایی رو تصور کنید که پلکهاشون با گیره باز نگه داشته شده تا مواد شیمیایی سوزاننده تو چشمهاشون تست بشه. ممکنه ناخودآگاهِ ما برای فرار از عذاب وجدان بگه: «اونها مثل ما نیستند.» اما درد، درده؛ فرقی نمیکنه تو بدن یک انسان باشد یا یک میمون.
ما امروز به تاریخ بردهداری با حیرت و شرم نگاه میکنیم. بعید نیست که ۲۰۰ سال بعد، نوادگان ما به تاریخ امروز ما نگاه کنند و از حجم خشونتی که ما علیه حیوانات روا داشتیم، شوکه بشن. اونها خواهند گفت: «اونها میدونستند که حیوانات رنج میکشند، علم عصبشناسی هم این رو ثابت کرده بود، اما اونها به خاطر لذتِ یک وعده غذا یا زیباییِ یک محصول آرایشی، به این قتلعام ادامه دادند.»
شاید بزرگترین فاجعه اخلاقی این باشه که وجدان مون به رنج دیگران «عادت» کنه. ما تو ساختاری بزرگ شدیم که به ما آموزش داده حیوان یک کالا یا ابزاره.
تغییر از جایی شروع میشه که ما نام این تبعیض رو صدا بزنیم. هر بار که تو سوپرمارکت یا فروشگاه لوازم آرایشی ایستادیم، میتونیم از خودمون بپرسیم: «آیا لذت چنددقیقهای من، به رنج مادامالعمر یک موجود دیگه میارزه؟»
جهانِ عادلانه، جهانی نیست که فقط برای «ما» (انسانها) امن باشه؛ بلکه جهانیه که در اون هر موجودی که توانایی تجربه درد و لذت رو داره، از حقِ زندگی بدون رنج برخوردار باشه.
- پیتر سینگر، آزادی حیوانات، ترجمه بهنام خداپناه، تهران، نشر ققنوس، 1396.
- Bentham, Jeremy. An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, 1789.