
امروز در بین چندین روز گذشته، نسبتاً حال بهتری دارم. چون وقتی که صبح چشمهایم را باز کردم، مشکلی با بیداری نداشتم. روزهای قبل، هنگامی که نور اتاق به چشمانم اشاره میکرد که باز شود، انگار یکی از کارگران شهرداری با بیل رویم آسفالت میریخت. و بعد با همان بیل کتکم میزد.
اینکه اصلاً چرا روزی یک غریبه آمد، زد روی شانهام و وقتی برگشتم بهم گفت: «سلام، افسردگی هستم. خیلی از آشنایی شما خوشبختم» را نمیدانم.
اما چیزی که میدانم این است که افسردگی به یکباره از ناکجاآباد جلوی پایمان سبز نمیشود. که بهصورت تصادفی به ما برخورد کند. که بخوریم به هم و وسایلمان روی زمین بریزد.
بسیاری از افرادی که اختلال افسردگی را بهصورت حاد آن تجربه کردند، اینگونه میگویند که قبل از همهٔ این ماجراها، سرنخهایی از وجود افسردگی را در زندگی خود پیدا میکردند. مانند اثر انگشتی یا ردپایی. که افسرده نبودند، ولی انگار افسردگی بیخ گوششان بود.
من هم در گذشتهام چندین بار اثر انگشتش را روی خاطراتم دیدم.
از کودکی، پررنگترین حس وجودم غم بود. درست شبیه شخصیت آبی در انیمیشن درون و بیرون. کوچک و تپل و غمگین.
شاد که بودم، ناگهان ناراحتی از پشت در میآمد، آبنباتهایم را میگرفت و موهایم را میکشید.
و استرس؛ استرس میآمد و با یکدیگر ناخنهایمان را میجویدیم. مسابقهٔ چه کسی زودتر ته مدادش را با دندان گاز میگیرد.
من بزرگ شدم. غم و استرس هم بزرگ شدند. ما همسن بودیم. شاید من یکم بزرگتر.
به یاد دارم یک سالی در مدرسه، وقتی همهٔ زندگیام در نمرهٔ ۲۰ گرفتن خلاصه میشد، صدایی در گوشم گفت: «تو سهشنبهٔ هفتهٔ بعد میمیری.»
حرف صدا را باور کردم. خوشحال شدم و شروع کردم به نوشتن وصیتنامه. نه از مردن میترسیدم و نه ناراحت بودم که چرا قرار است بمیرم. میدانستم آن طرف همهچیز بهتر است.
سهشنبه رسید، ولی فرشتهٔ مرگ به سر قرار نیامد.
رفتم و وصیتنامه را پاره کردم.
هنوز هم نمیدانم چرا آن روز، فرشتهٔ مرگ را ندیدم. بعدها فهمیدم این موضوع که حس کنی قرار است در روز و ساعتی خاص بمیری، یک سرنخ و یکی از تجربیات نسبتاً شایع افرادی است که بعدها دچار افسردگی میشوند.
من باز هم بزرگ شدم. سال دوم دانشگاه، جایی بود که رسماً افسرده به حساب میآمدم. دیگر خبری از اثر انگشت نبود. افسردگی آمده بود با چندین چمدان که بماند.
اقامتش در زندگیام ۶ ماه طول کشید. البته این ۶ ماه، هر روز در فاصلهٔ نیممتری من بود. دستش را انداخته بود به دور گردنم و بهم لبخند میزد. بعد از آن ۶ ماه هنوز هم بود. ولی خیلی کمتر. مثلاً هر چند روز یا هفته در میان، میآمد تا دلتنگش نشوم، خدایی ناکرده.
نکتهٔ بسیار مهمی که وجود دارد این است که افسردگی، قابل بازگشت است. هر بار هم ممکن است در دوز متفاوتی خود را نشان دهد.
باری، از کلاس پنجم ابتدایی دوست داشتم که روانشناس شوم. فکر میکردم بسیار در این حرفه میتوانم خوب عمل کنم. عاشق حفظکردنیها بودم. عاشق اینکه بتوانم با حرفهایم کارهای بزرگ کنم. از همانهایی که مردم حرفهایم را بیندازند دور گردنشان و برای شنیدن آن از من تشکر کنند.
ولی رشتهٔ تجربی را انتخاب کردم. از همانهایی که چون شاگرد درسخوانی هستی، پس باید دکتر بشوی. تجربی میخواندم، ولی حواسم به صحبتهای معلم کلاس بغل بود که روانشناسی و فلسفه را به انسانیهای مدرسه درس میداد.
زمان کنکور رسید و من همچنان از همانهایی بودم که درسخوانها باید دکتر شوند. از یک جایی به بعد فراموش کردم آرزویم چه بود. من چون درسخوان بودم، محکوم بودم به تلاش برای بهترین رشتههای دانشگاهی علوم تجربی.
من هیچوقت روانشناس نشدم. اما هنوز هم یک جایی از قلبم برای رؤیایی که واقعیت نشد درد میکند. که دلتنگ است و بهانهگیر. که هر روز که از خواب بیدار میشوم، آن کارگر شهرداری در حالی که رویم با بیل، قیر و آسفالت میریزد، با فریاد میگوید: «همهچیز بهتر بود اگر تو اینگونه رفتار نمیکردی.»
و من هر روز یقهٔ خودم را گرفته، با خودم درگیرم. من هم همان حرفها را تکرار میکنم. همهچیز بهتر بود اگر آنگونه رفتار نمیکردی.
نوشتم در ستایش افسردگی، چون افسردگی نفرین نبود. مهمان پرزحمتی بود، ولی عذاب نبود.
افسردگی، سخت بود، ولی بیرحم نبود. افسردگی برای دلیلی آمده بود.
افسردگی... برای... دلیلی... آمده بود.
نوشتم در ستایش افسردگی چون که گاهی افسردگی با چمدان، زنگ خانهمان را میزند که بیاید داخل و کمکم خبر سوگواری بزرگی را بدهد. که بگوید تو در جای اشتباهی هستی. که برای چیزی تلاش میکنی که رؤیای تو نیست. هدفی که برای تو نیست. که میآید در حین چای نوشیدن عصرگاهی بگوید تو نباید اینجا باشی. خودت را حیف نکن.
و چند نفر از ما یک جایی، لابهلای خاطرات گذشته، رؤیایش را جا گذاشته است؟ که چند نفر از ما هنوز دلتنگ رؤیایی هستیم که واقعیت زندگیمان نشد؟ که هیچوقت حتی مطرح نشد؟ که ما نمیدانیم شاید اگر آنگونه رفتار نمیکردیم، همهچیز بهتر بود.
که چند نفر اگر روزی افسردگی روی سرمان دست کشید، آهسته در گوشمان گفت این رؤیای تو نیست. برو دنبال چیزی که قلبت میگوید؟
که چند نفر از ما به خاطر شرایط جامعه، به خاطر صفرهای طولانی دلار، به خاطر محدودیتها، مغزهای پوسیدهای که تلاش داشتند رؤیایمان را بگیرند و پارهاش کنند؛ قید آرزوهایمان را زدیم؟
که چند نفر از ما قربانی سیستم آموزشی ویرانی شدیم که هزاران استعداد زیر مخروبههایش داشت جان میداد؟
که این جایی که هستی حالت خوب است؟ راه را درست آمدی؟ پشیمان نیستی؟
که همهٔ آنهایی که با سنگ، رؤیاهایمان را میزدند، الآن کجا هستند؟ که ما تا زیر گلوهایمان در مسیری هستیم که مال ما نبود.
من یک سر آمدم که بگویم اگر الآن جایی هستی که دوستش نداری. که صبحها وقتی صدای آلارم گوشیات را میشنوی، فکر میکنی قرار است دوباره به زندگی تبعید شوی. اگر تو هم رؤیایی داشتی که یک جایی بیخیالش شدی؛ تنها نیستی.
همهٔ ما قربانی سیستمی بودیم که در آن هیچ جایی برای آرزوهایمان نبود. همهٔ ما قربانی جامعهای بودیم که اگر هم آرزویی برایمان باقی مانده بود، صفرهای دلار تا آخرین تکهاش را میدرید. شاید ما بیگناه بودیم. که واقعاً ما بیگناه بودیم.
به گمانم وقت آن رسیده است که هر کدام از ما یقهٔ خودمان را ول کنیم. انگشت اتهاممان را از روی خودمان برداریم و خودمان را ببخشیم. الآن که اینها را مینویسم، خودم هم یقهام را بعد مدتها رها کردهام. که درست است هیچوقت روانشناس نشدی، ولی بیگناه بودی. که منِ رنجورِ ناامید، بیا یک فرصت دیگر به خودت بده. که شاید یک روزی، حرفهایت حال کسی را خوب کرد. که شاید روزی، تو هم در واقعیتی که یک زمانی رؤیایت بود زندگی کردی. که شاید اینجا آخر کار ما نباشد.
ادامه دارد...