
والدین گاهی کنار رودخانه میایستند و با حیرتی آمیخته به ملامت، به آب تیره و گلآلود خیره میشوند و میپرسند:
چرا رودخانهای که باید مایهی حیات باشد، اینچنین تلخ و متعفن شده است؟
چرا آبی که روزی زلال بود، اکنون بوی چیزی را میدهد که سالها پیش مرده و کسی جرئت نکرده جسدش را از اعماق آن بیرون بکشد؟
سؤال سادهای است اما در پس آن بیشرمی عجیبی نهفته است؛ زیرا هیچکس به سرچشمه نگاه نمیکند.
همه به رود رسیدهاند اما هیچکس حاضر نیست به جایی بازگردد که نخستین مشت زهر در آب ریخته شد.
رود، خود تصمیم نگرفته بود مسموم شود.
آنچه از سرچشمه گرفته بود، با خود حمل میکرد؛ درست همانگونه که آدمی، خواه ناخواه، بخشی از آنچه در کودکی بر او گذشته است با خود به سالهای بعد میکشاند.
کودکی یک روز صبح از خواب برنمیخیزد و ناگهان تصمیم نمیگیرد سرد، خشمگین، ترسو یا بیاعتماد باشد؟
این صفات، همچون رسوبی نامرئی، سالها در وجودش تهنشین میشوند: یک کلمهی تحقیرآمیز، یک نگاهِ مقایسهگر، یک آغوشِ دریغشده، محبتی که همیشه در گروِ اطاعت بوده، ترسی که به جای امنیت به او آموختهاند و هزاران چیز کوچک و بهظاهر بیاهمیت که در لحظه هیچکس زهر بودنشان را نمیفهمد
گرچه زهر لازم نیست کشنده باشد تا آب را از آب بودن بیندازد؛ کافی است اندکی از آن، پیوسته و بیصدا، وارد چشمه شود.
سالها بعد، همان کودک بزرگ میشود و چیزی از آن زلالی نخستین در او باقی نمیماند.
آنگاه کسانی که روزی آب را آلوده کردهاند، با چهرهای متعجب به او نگاه میکنند و میپرسند: «چرا اینطور شدی؟»
و شاید این مضحکترین قسمت ماجرا باشد؛ کسی که بذر خار در خاک کاشته، از خراشیدن دستش شکایت کند.
کسی که زمستان را در جان دیگری پرورانده، از سردی او برنجد.
همه انتظار دارند رود زلال بماند، بیآنکه به یاد آورند هیچ رودی یکشبه مسموم نمیشود اما شاید این تنها زهر زندگی نباشد.
آدمی گاهی نه به سبب آنچه بر او روا داشتهاند، بلکه از شدتِ دلبستگی به آنچه از او دریغ شده، خویشتن را تباه میکند.
چنان با حرص به نداشتههایش خیره میشود که داشتههایش آهسته در حاشیهی زندگی میپوسند.
برای دستی که هرگز به سویش دراز نشده، عزاداری میکند و دستهایی را که در سختترین روزها کنار او بودهاند نمیبیند.
برای دری که بسته شده، سرش را به دیوار میکوبد و پنجرهای را که سالها باز بوده، فراموش میکند.
آدمیزاد گاهی آنقدر در حسرتِ یک قطره آب میسوزد که دریا را زیر پای خود نمیبیند.
و هنگامی که سرانجام آنچه داشته از دست میرود، تازه درمییابد که شاید تمام عمر به دنبال چیزی بوده که ارزشش کمتر از همان چیزی بوده که بیاعتنا از کنارش گذشته است.
بعضی دریافتها دیرتر از آن میرسند که بتوانند نجاتبخش باشند.
بعضی حقیقتها درست در لحظهای آشکار میشوند که دیگر کاری جز پشیمانی از دست آدم برنمیآید و پشیمانی، شاید چیزی جز دانشی نباشد که بیش از اندازه دیر به دنیا آمده است.
با این همه، بدترین شکلِ این تباهی، نه نداشتن است و نه حتی از دست دادن؛ بلکه زندگی در قفسی است که آدم آن را آزادی پنداشته است.
قفس کوچک دستکم دروغ نمیگوید؟
میلههایش آشکارند و سقفش پیداست.
پرنده میداند زندانی است؛ اگر خود را به دیواره بکوبد و بالهایش خونین شود، دستکم میفهمد این خون از کجا آمده است اما امان از قفس بزرگ، فریبندهتر و از این رو بیرحمتر است.
آنقدر وسعت دارد که پرنده گمان میکند جهان همین است.
میتواند از سویی به سوی دیگر پرواز کند، میتواند فاصلهای را بپیماید و حتی برای لحظهای احساس کند که اختیار دارد اما هر بار که به سوی افق میرود، به دیواری نامرئی برخورد میکند.
نخست حیران میشود، سپس زخمی و سرانجام خسته پس از مدتی دیگر به دیوار فکر نمیکند؛ فقط مسیر پروازش را کوتاهتر میکند.
همینجاست که زندان کامل میشود زیرا زندانیِ واقعی کسی نیست که در را بر او بسته باشند؛ کسی است که آنقدر از جهان بیرون ترسانده شده که حتی درِ باز را نیز به چشم تهدید میبیند.
به او میگویند: «ببین، آزادی؛ هر جا که بخواهی میتوانی بروی.»
و او، پس از سالها شنیدن این جمله، دیگر نمیپرسد چرا هر بار که از محدودهی معین فراتر میرود، چیزی نامرئی راهش را سد میکند.
کمکم به مرزها عادت میکند سپس به محدودیتها و سرانجام به ترس...
بعد برای همهی اینها نامی آبرومند پیدا میکند: مصلحت، عقل، ادب، وظیفه، خانواده، انتخاب.
چه واژههای باشکوهی برای زندانی که از پذیرفتن نام واقعی خود شرم دارد.
بسیاری از آدمها تمام عمر در چنین قفسی زندگی میکنند.کسی زنجیری به پایشان نبسته است اما راه رفتن را به آنها نیاموختهاند؛ کسی گلویشان را نمیفشارد اما از کودکی به آنها گفتهاند کجا نفس بکشند.
در را نبستهاند، فقط آنقدر دربارهی جهان بیرون برایشان داستانهای هولناک گفتهاند که جرئت نزدیک شدن به آستانه را از دست دادهاند.
به آنها گفتهاند «این برای خودت بهتره» و چه بسیار جنایتهایی که زیر همین جملهی ظاهراً مهربان پنهان شدهاند.
ترس را تربیت نامیدهاند، اطاعت را نجابت، سکوت را عقل، محدودیت را مصلحت و قفس را خانه...
و اینگونه، هر نسلی بخشی از شکستها و ترسهای خود را همچون میراثی شوم به نسل بعد میسپارد.
آنچه را خود نتوانسته از آن بگریزد، به دیگری میآموزد و آن را تجربه مینامد.
زخمهایش را منتقل میکند اما از دیدن زخمِ دیگری متعجب میشود.
بعد، وقتی رودخانه تیره و متعفن شد، همه کنار ساحل جمع میشوند و با تأسف سر تکان میدهند و میگویند:
«نمیدانیم چرا اینطوری شده.»
در حالی که حقیقت، درست زیر پاهایشان جاری است.
رود خیانت نکرده بود؛ فقط آنچه را از چشمه گرفته بود، با خود آورده بود.
شاید تنها راه گریز از این چرخه آن باشد که کسی، یکبار، برخلاف عادتِ همیشگی به سرچشمه بازگردد.
دستش را در آب آلوده فرو ببرد، رسوبِ سالها را کنار بزند و با ترسی که دیگر نمیتوان آن را پشت واژههای محترمانه پنهان کرد، بپرسد: «چه کسی این زهر را ریخت؟»
و شاید آنگاه، به جای چهرهی دیگری، صورت خودش را در آب ببیند
زیرا هر چیزی که به نام عشق به ما دادهاند، الزاماً عشق نبوده است؛ همانگونه که هر چیزی که به نام تربیت بر ما تحمیل شده، الزاماً تربیت نیست.
گاهی آنچه نسلها فضیلت نامیدهاند، فقط ترسِ به ارث رسیدهای است که لباس موجه پوشیده و گاهی آنچه آزادی خواندهایم، چیزی جز فضای وسیعتری برای فراموش کردنِ اسارت نبوده است.
شاید برای همین است که بعضی پرندگان هرگز از قفس بیرون نمیروند.
نه به این دلیل که در بسته است بلکه چون دیگر نمیدانند بیرون از آن چه شکلی است.
سالها گذشته، بالها فرسوده شدهاند و آسمان از خاطرهای دور به تصویری نامفهوم بدل شده است.
پرنده پیر میشود، در همان فضای وسیع قدم میزند و هنوز خود را آزاد میپندارد؛ تا آنکه در واپسین لحظه، درست زمانی که دیگر توان پرواز ندارد، حقیقتی ساده و هولناک به سراغش میآید:
آنچه آسمان میپنداشته، سقف بوده است.
آنچه آزادی مینامیده، عادت بوده است.
و آنچه زندگی میدانسته، اقامتی طولانی در زندانی بوده که هیچکس حتی زحمت بستن درش را به خود نداده است.
در آن لحظه دیگر نه رود اهمیتی دارد، نه چشمه، نه حتی پرواز؟
فقط این پرسش باقی میماند که اگر در تمام این سالها در قفس بودهایم، چه کسی به ما گفت که آزادیم؟
و شاید دردناکترین پاسخ این باشد:
هیچکس.
ما خودمان، آنقدر دروغ را تکرار کردیم که سرانجام به حقیقت شبیه شد.
و رود، همچنان به سوی دریا میرود؛ حاملِ تمام زهرهایی که از سرچشمه گرفته است، بیآنکه بداند آیا روزی آب زلالی بوده یا نه.
قفس نیز همچنان پابرجاست و تنها پرنده عوض میشود.