این روزها، کمتر پیش می‌آید که از خواب بیدار شوم و احساس کنم همه‌چیز سر جای خودش است. انگار هر صبح با یک بحران تازه از خواب بلند می‌شوم؛ بحرانی که گاهی بیرونی است، گاهی درونی، و اغلب ترکیبی از هر دو. اما چیزی که این روزها بحران را از هر وقت دیگری سنگین‌تر کرده، این است که دیگر تنها یک بحران نیست؛ یک طوفانِ هم‌زمانِ چندوجهی است که از هر سو به زندگی‌ام هجوم آورده و می‌دانم تنها نیستم و تعداد زیادی از افراد در همین وضعیت هستند.
از یک سو، جنگ در حوالی ما نفس می‌کشد. نه‌تنها در خبرها هر روز با نگرانیِ تازه‌ای از خواب بیدار می‌شویم که مبادا امروز، همان روزی باشد که همه‌چیز دوباره تغییر می‌کند.
از سوی دیگر، قطعی‌های مکررِ اینترنت و برق، نه فقط مزاحمت‌هایی روزمره‌اند، بلکه ستون‌های زندگی مدرن را یکی‌یکی فرو می‌ریزند. نمی‌توانم روی یک تماس کاریِ مهم حساب کنم، نمی‌توانم به یک جلسه‌ی آنلاین متعهد بمانم، و حتی نمی‌توانم مطمئن باشم که فایلی که ساعتها روی آن کار کرده‌ام، در میانِ قطع و وصل‌های ناگهانی، از بین نمی‌رود. زندگیِ دیجیتال، دیگر «زندگی» نیست؛ یک نبردِ لحظه‌به‌لحظه با قطعی‌هاست.
و شرایط اقتصادی، دیگر حتی بهانه‌ای برای گفتن باقی نمی‌گذارد. هر روز که می‌گذرد، ارزشِ پولم کمتر می‌شود، و ارزشِ کارم در مقایسه با هزینه‌ها، انگار بی‌معنا می‌شود. برنامه‌ریزی برای شش ماهِ آینده، دیگر یک خیالِ ساده‌لوحانه است. محدودیت‌های داخلی و خارجی، هر روز یک مرز جدید دور زندگی‌ام می‌کشند؛ مرزی که نه با دیوار، که با تحریم، با نبودِ دسترسی به ساده‌ترین ابزارهایِ یادگیری و کار، با موانعی که هیچ‌کدام را خودم ایجاد نکرده‌ام، کشیده می‌شود. (البته قصد سیاه‌نمایی جرم‌انگارانه شده در ایران را ندارم، صرفا یک درد و دل ساده جوان ایرانی است)
اما شاید از همه اینها، برایم سخت‌تر، تغییرِ پارادایم‌های فناوری است. سال‌ها بر روی تخصصی کار کرده‌ام، ساعتها مطالعه، ماه‌ها تمرین، تجربه‌های جدیدی که از آنها برای خودم یک هویتِ حرفه‌ای ساخته‌ام. یک‌دفعه، هوش مصنوعی، Agentها، و ابزارهای جدید، نه فقط سرعتِ یادگیری را چندبرابر کرده‌اند، که تمامِ بازی را به خصوص برای من که طراح محصول و خدمات که همیشه در مرز بین تحول کسب‌وکار و دیزاین و تکنولوژی کار کرده است عوض کرده‌اند. از آن طرف، شرایطِ ایران به ما نمی‌گذارد که با این سرعت همراه شویم؛ نه زیرساختش را داریم، نه دسترسی بی چالش، نه حتی فرصتِ نفس‌کشیدن برای یادگیریِ دوباره. این احساس رسیدن به تغییرات روز دنیا (که گاها در کشوری که همچنان به مدل‌های سنتی پایبند است کاربرد سریع برای اجرایی کردن آن آموخته‌ها را ندارد) هر روز سنگین‌تر می‌شود.
همه‌ی اینها، برنامه‌هایِ زندگی من و احتمالا شما را مدام به هم می‌ریزد. منابعم -چه زمان، چه انرژی، چه فرصت‌ها- روزبه‌روز محدودتر می‌شوند و مسیر رشدم دیگر شبیه آن جاده‌ی همواری نیست که سال‌ها پیش تصور می‌کردم. شبیه یک کوره‌راه است؛ پرپیچ‌وخم، با سنگ‌لاخ‌هایی که هر قدم در آن نیاز به تأمل و احتیاط دارد.
اما در همین احتیاط، چیزی را کشف کرده‌ام که شاید مهم‌ترین درس زندگی‌ام بوده:
قدرت واقعی در این نیست که همیشه بتازی، بلکه در این است که بدانی کی باید آهسته‌تر بروی، کی باید بایستی، و کی باید مسیر را عوض کنی. این روزها، که همه‌چیز در بیرون از کنترل من است، این درس، تنها چیزی است که هنوز در دستانم مانده.
سال‌هاست که به فرهنگ و سبک زندگی مردمان شمال اروپا (کشورهای نوردیک و اسکاندیناوی) علاقه‌مندم و از فلسفه‌ی زندگی‌شان چیزهای زیادی جستجوگری کردم و آموخته‌ام. این روزها بیش از هر وقت دیگری به مفهومی فکر میکنم که در فرهنگ فنلاند با نام «سیسو» (Sisu) از آن یاد می‌شود؛ کلمه‌ای کوچک با معنایی عظیم. سیسو یعنی همان نیروی درونی‌ای که در مواجهه با سختی‌های طاقت‌فرسا از خود نشان می‌دهیم؛ یعنی وقتی همه‌چیز بر خلافمان است، باز هم می‌ایستیم، تلاش می‌کنیم، و به جلو حرکت می‌کنیم. اما جالب اینجاست که سیسو فقط یک قدرت خام و سرسختانه نیست؛ می‌تواند مفید باشد یا مضر، سازنده باشد یا ویرانگر.
با نگاه به اطراف، جمع‌بندی مطالعات درباره Sisu از خود فنلاندی‌ها و مرور تجربه‌های خودم، متوجه دو شکل متفاوت از این نیرو شده‌ام:
سیسوی مفید: آن نیرویی که به ما کمک می‌کند از توانایی‌های پنهان‌مان استفاده کنیم، با اراده به سمت اهداف‌مان حرکت کنیم، و حتی از آنچه فکر می‌کردیم توانش را داریم، فراتر برویم. این نوع از سیسو همراه با خودمراقبتی، شناخت محدودیت‌ها، و قدم‌های هوشمندانه است.
سیسوی مضر: آن پافشاری کورکورانه‌ای که ما را وادار می‌کند چالش‌هایی بپذیریم که فراتر از توانمان هستند، بیش از حد از خودمان توقع داشته باشیم، و در جهت اشتباه به حرکت ادامه دهیم. این همان چیزی است که در نهایت به فرسودگی شغلی و ذهنی منجر می‌شود؛ جایی که خودم چندین بار به آن رسیده‌ام.
این روزها، بیشتر از همیشه، سعی میکنم بین این دو نوع سیسو تمایز قائل شوم. دیگر نمی‌خواهم آن‌قدر سخت فشار بیاورم تا فرو بریزم؛ می‌خواهم آن‌قدر هوشمندانه حرکت کنم که بتوانم ادامه دهم. چون در این شرایط، دیگر «فشار بیشتر» جواب نمی‌دهد؛ «حرکتِ آگاهانه‌تر» تنها راه ممکن است.
قدم‌های کوچک، نه جهش‌های بزرگ؛ هنر حرکت در فازهای کوچک
یکی از کلیدی‌ترین نکاتی که در این سال‌ها به آن رسیده‌ام این است که تاب‌آوری، یک‌شبه ساخته نمی‌شود. بعد از یک دوره‌ی فرسودگی شدید که بعد از یک سوگ بزرگ و همزمان شکست در استارتاپی که چندسالی برایش زحمت کشیده بودم و مصادف شد با چند رویداد تلخ و قطعی اینترنت در ایران، حتی کارهای ساده‌ای مثل مسواک زدن و ارتباط با افراد و بیرون رفتن برایم غیرممکن به نظر می‌رسید. بهبودی، نه با یک تصمیم بزرگ، بلکه با قدم‌های ریزی شروع شد: حتی تصمیم گرفتم از خانه کار ریموت دیگه نکنم و برم در یک فضای اشتراکی کار کنم.
امروز، این رویکرد را در زندگی‌ام به کار می‌برم. به جای اینکه با تمام توان وسط یک پروژه یا تصمیم جدید بپرم، آن را به فازهای کوچک تقسیم میکنم:
فاز اول: بررسی و سنجش از چند زاویه. پیش از هر اقدامی، از خودم می‌پرسم: «آیا این با منابع فعلی من همخوانی دارد؟ آیا هزینه‌ی انرژی‌اش از سود احتمالی‌اش بیشتر نیست؟»
فاز دوم: حرکت با یک قدم کوچک، نه یک جهش. به جای شروع یک عادت جدید با شدت بالا، با نسخه‌ی حداقلی‌اش شروع میکنم. مثلاً به جای تعهد به ورزش روزانه، با یک پیاده‌روی ۱۰ دقیقه‌ای شروع میکنم. یا بجای همکاری بلند مدت با فرد یا گروهی، تلاش میکنم با در نظر گرفتن یک فاز کوتاه و آزمایشی (چند ماهه) برای شناخت بیشتر افراد، سبک کاری، تعهدات زمانی و مالی آنرا بسنجم و بعد تصمیم بلند مدت‌تری بگیرم.
فاز سوم: مکث و سنجش. بعد از هر قدم، می‌ایستم و نگاه میکنم: این حرکت چطور بود؟ چه سیگنال‌هایی از بدن و ذهنم دریافت میکنم؟ آیا باید ادامه دهم، سرعت را کم کنم، یا جهت را عوض کنم؟
به‌نظرم می‌توانیم برای این رویکرد عنوان «مدیریت انرژی» را در نظر بگیریم؛ یعنی یاد بگیریم چطور انرژی‌مان را نه فقط مصرف، بلکه ذخیره و تنظیم کنیم. چون وقتی انرژی‌ات تمام شود، نه تنها نمی‌توانی به دیگران کمک کنی، بلکه خودت هم به کمک نیاز پیدا می‌کنی.
کینتسوگی و سیسو؛ هنر ترمیم ترک‌ها با طلا
یکی از زیباترین مفاهیمی که این روزها با سیسو پیوندش داده‌ام، مفهوم ژاپنیِ «کینتسوگی» (Kintsugi) است؛ هنر ترمیم مجسمه و ظرف‌های شکسته با طلا. در این هنر، ترک‌ها را پنهان نمی‌کنند؛ برجسته‌شان می‌کنند. باور دارند چیزی که شکسته و دوباره ترمیم شده، از چیزی که هیچ‌وقت نشکسته، ارزشمندتر و زیباتر است.
شکست‌ها و سختی‌ها، اگر درست با آنها مواجه شویم، می‌توانند به بخشی از هویت و قدرت ما تبدیل شوند.
سیسو به من یاد داده که:
شرم شکست را از خود دور کنم؛ شرمی که هرگز به من تعلق نداشت.
ضعف‌ها و آسیب‌پذیری‌هایم را بپذیرم، چون دقیقاً همین آسیب‌پذیری‌ها هستند که مرا به دیگران متصل می‌کنند و از انزوا نجات می‌دهند.
هر توقف و تغییر مسیر را نه به‌عنوان شکست، بلکه به‌عنوان یک «داده» برای اصلاح مسیر ببینم.
امروز، زندگی‌ام را مثل یک ظرف کینتسوگی می‌بینم. هر پروژه‌ای که به نتیجه نرسیده، هر رابطه‌ای که تمام شده، هر فرصتی که از دست رفته، یک ترک نیست؛ یک خط طلایی است که به شکل زندگی‌ام اضافه شده. این را «سیسوی روزمره» می‌نامم؛ همان قدرت کوچک اما پیوسته‌ای که به من اجازه می‌دهد هر روز، با هر چالش، دوباره از نو شروع کنم.
موفقیت‌های کوچک را جشن بگیر؛ همان تکه‌های طلایی حال خوب
در دنیای امروز، ما بیش از حد روی موفقیت‌های بزرگ و قله‌های دوردست متمرکز شده‌ایم و از ارزش قدم‌های کوچک روزمره غافل می‌شویم. اما حقیقت این است که حال خوب، از همین قدم‌های کوچک ساخته می‌شود:
یک فنجان قهوه با یک دوست خوب.
یک پیاده‌روی کوتاه در طبیعت.
یادگیری یک مفهوم کوچک از یک مبحث بزرگتر.
یک «نه» گفتن به موقع.
یک کار کوچک اما درست که برای خودت انجام می‌دهی.
در یکی از دوره‌های سخت زندگی‌ام، لیستی از اهداف کوچک برای خودم نوشتم: «یک قهوه با دوستم بنوشم یا گفتگوی آنلاین داشته باشم، یک کتاب بخوانم، یک مبحث کوچک از یک موضوع بزرگتر را روزانه یاد بگیرم، یا اصطلاحات و دایره لغات زبان انگلیسی‌ام را هر روز تمرین کنم» همان اهداف ساده، پله‌های بازگشت من به زندگی بودند. در آن زمان، این اهداف به‌قدری ساده به نظر می‌رسیدند که حتی نوشتنشان خجالت‌آور بود. اما همین‌ها بودند که دوباره به زندگی برگرداندند.
امروز، من یاد گرفته‌ام که این موفقیت‌های کوچک را جدی بگیرم حتی این مسیر طی شده را ثبت و ژورنال کنم. هر روزی که یک کار درست برای خودم انجام می‌دهم، یک قدم به جلو برمی‌دارم، یا یک «نه»ی به‌موقع می‌گویم، یک تکه طلای دیگر به ظرف زندگی‌ام اضافه کرده‌ام. این همان «خودمراقبتیِ سیسو»ست؛ یعنی دیدن ارزش در کارهای ساده و روزمره، و جشن گرفتن آنها.
نه گفتن، یکی از سخت‌ترین و ضروری‌ترین شکل‌های سیسو
شاید یکی از مهم‌ترین درس‌هایی که از سیسو گرفته‌ام، این باشد که سیسو فقط یعنی توانایی گفتن «بله» به چالش‌ها نیست؛ بلکه یعنی شجاعت گفتن «نه» به چیزهایی که ما را خالی می‌کنند. من که خودم را آدمی «کمک‌کننده» می‌دانم، سال‌ها به خاطر عادت به «بله» گفتن، انرژی‌ام را به افراد و موقعیت‌های سمی هدر داده‌ام.
به‌عنوان کسی که همدلی زیادی دارم، تمام عمرم طول کشید تا یاد بگیرم چطور با افرادی که از لحاظ عاطفی سمی هستند، مرزهای محکم اما دیپلماتیک تعیین کنم. باید اعتراف می‌کردم که بخشی از دلیل احساس بدی که داشتم، این بود که به برخی افراد اجازه داده بودم به‌صورت استعاری روی من راه بروند.
امروز، هر روز تمرین میکنم که:
پیش از پاسخ دادن به یک درخواست، مکث کنم.
ارزیابی کنم که آیا این درخواست با منابع و اولویت‌های من همخوانی دارد یا نه.
اگر جواب منفی است، آن را با احترام اما قاطعانه بیان کنم.
به خودم یادآوری کنم که «نه» گفتن به یک چیز، یعنی «بله» گفتن به چیز مهم‌تری؛ یعنی خودم، سلامت روانم، و مسیر اصلی‌ام.
به نظرم تعیین مرز، نه یک اقدام خودخواهانه، که یک اقدام سیسووار است؛ چون وقتی از خودت مراقبت نمی‌کنی، نمی‌توانی از کس دیگری هم مراقبت کنی. و این دقیقاً همان چیزی است که من آن را «سیسوی مفید و سازنده» می‌نامم.
سیسو و همدلی؛ قدرت اجتماعی شدن در روزهای سخت
به باور من، تاب‌آوری، یک ویژگی فردی نیست؛ یک ویژگی اجتماعی است. هیچ‌کس به تنهایی از بحران‌ها عبور نمی‌کند. تجربه‌ی گروه‌های حمایتی، دوستی‌های عمیق، و حتی آشنایان گمنام در فضای مجازی، هر کدام به نوعی به من کمک کرده‌اند تا دوباره روی پاهایم بایستم.
یکی از زیباترین مفاهیمی که به آن رسیده‌ام، «همدلی سیسو» است؛ یعنی توانایی دیدن جهان از چشم دیگران، و در عین حال، مهربان بودن با خودمان. ما اغلب با خودمان طور صحبت می‌کنیم که هرگز با یک دوست صمیمی صحبت نمی‌کنیم؛ خودمان را تحقیر می‌کنیم، سرزنش می‌کنیم، و از خودمان انتظار داریم که معجزه کنیم. اما سیسوی سالم، یعنی همان مهربانی را که به دیگران نشان می‌دهیم، به خودمان هم نشان دهیم.
و نکته‌ی مهم‌تر: پیدا کردن قبیله‌ی خودت. تنهایی ناشی از نبودن دیگران نیست؛ ناشی از بودن با آدم‌هایی است که در طول موج تو نیستند و تو را درک نمی‌کنند. پیدا کردن آدم‌هایی که ارزش‌های تو را دارند، که به تو انرژی می‌دهند نه اینکه انرژی‌ات را می‌گیرند، یکی از مهم‌ترین کارهای سیسووار است که می‌توانی انجام دهی.
امروز، من بیشتر از قبل روی ارتباطاتم سرمایه‌گذاری میکنم؛ روی آن دسته از دوستانی که با یک پیام ساده حال مرا خوب می‌کنند، که بدون قضاوت گوش می‌دهند، و که خودشان هم مسیرشان را با سیسو طی می‌کنند. این همان «سیسوی اجتماعی» است؛ یعنی دانستن این که ما با هم قوی‌تریم و تنهایی (نه به معنای خلوت)، انتخاب درستی نیست.
فرسودگی شغلی و ذهنی؛ زنگ خطری که باید جدی گرفت
فرسودگی شغلی را خیلی خوب می‌شناسم. بعد از سال‌ها فشار بی‌وقفه، به نقطه‌ای رسید بودم که حتی ساده‌ترین کارها هم برایم غیرممکن شد. تروماهای زیادی که از محیط کاری در ایران داشتم و هنوز هم بخشی از آن همراه من است! فرسودگی، یک فریاد بلند از بدن و ذهن است که معمولاً پس از سال‌ها فشار برای عملکرد فراتر از توانایی‌های فرد رخ می‌دهد. بدن به‌تدریج به بار فزاینده عادت می‌کند، اما دیگر نمی‌تواند به‌خوبی خود را ترمیم کند. این وضعیت منجر به اختلال در سیستم‌های تنظیمی بدن، تغییر در عملکرد سیستم عصبی مرکزی، و دشواری روزافزون در بازسازی خود می‌شود.
نشانه‌های فرسودگی عبارتند از:
خستگی‌ای که با استراحت برطرف نمی‌شود.
تمایل به کناره‌گیری از روابط و حتی پروژه‌های کاری!
مشکلات تمرکز و حافظه.
احساس بی‌معنایی و پوچی.
اما فقط به توصیف مشکل اکتفا نمی‌کنم؛ راه‌حل هم دارم. یکی از مهم‌ترین راه‌حل‌ها، پذیرش آسیب‌پذیری و درخواست کمک است (خودم به شخصه همچنان در این بخش مشکل دارم). سیسوی سالم یعنی شجاعت درخواست کمک کردن را داشته باشی، به جای اینکه سعی کنی همه‌چیز را به تنهایی مدیریت کنی.
و نکته‌ی کلیدی دیگر: درمان (Therapy) و بهره‌گیری از Coaching زندگی و کار حرفه‌ای یک نشانه‌ی ضعف نیست؛ یک اقدام سیسووار است. هدف من این است که از ابزارهای درمانی و کوچینگ به عنوان بخشی از زندگی روزمره‌ام برای نگهداری از سلامت روانم استفاده کنم. درمان به من کمک کرده تا الگوهای کهنم را ببینم، بار شرم را تا حدودی از دوشم بردارم.
همان‌طور که برای درد فیزیکی به پزشک مراجعه میکنم، برای درد روانی و گذر از تروماهای کاری و حرفه‌ای و پیدا کردن راه‌حل هم به دنبال کمک حرفه‌ای می‌روم. و این را پنهان نمی‌کنم؛ چون می‌دانم که این، نشانه‌ی قدرت است، نه ضعف.
ده تمرین برای سیسوی روزمره
در این چند، هفت تمرین عملی برای پرورش سیسو در زندگی روزمره به کار گرفته‌ام که خلاصه‌ای از آنها را اینجا مرور میکنم:
سیسوی ذهن-بدن: مراقبت همزمان از سلامت جسم و روان؛ چون این دو به‌شدت به هم وابسته‌اند. حرکت بدنی، حتی به‌صورت پیاده‌روی کوتاه، می‌تواند ذهن را متحول کند.
سیسوی نگهداری از سلامت روان: صحبت کردن درباره‌ی احساسات و چالش‌ها، مراجعه به درمانگر و کوچ، و برخورد با مسائل حل‌نشده.
سیسوی همدلانه: تلاش برای دیدن جهان از چشم دیگران، و در عین حال، مهربان بودن با خودمان.
سیسوی خودمراقبتی: تغذیه‌ی مناسب، خواب کافی، و یادگیری گفتن «نه».
سیسوی عمل‌گرا: پیش‌بینی موقعیت‌ها و برنامه‌ریزی هوشمندانه برای حفظ انرژی.
مکث سیسو: وقتی اوضاع طاقت‌فرسا می‌شود، مکث کردن، نفس عمیق کشیدن، و سپس تصمیم‌گیری.
مدیریت انرژی سیسو: شناخت منابع انرژی‌مان و تخصیص هوشمندانه‌ی آنها به چیزهایی که واقعاً مهم هستند.
جمع‌بندی
یادمان نرود که زندگی، یک مسیر خطی نیست؛ یک کوره‌راه است با فراز و نشیب‌های بسیار. و تنها راه عبور از آن، نه دویدن دیوانه‌وار، بلکه حرکت هوشمندانه، قدم‌به‌قدم، با احترام به خود است. این روزها، بیشتر از همیشه، به خودم می‌گویم: «سیسو فقط یعنی ادامه دادن؛ اما ادامه‌دادن به روشی که تو را خالی نکند، که تو را بسازد، که به تو یادآوری کند که هر شکافی، جای طلاست.»
