تصمیمات اخلاقی ما ممکن است تحت تأثیر احساسات و محیط اطراف ما باشند. در ادامه سه روش برای تبدیل شدن به فردی بهتر آورده شده است
نویسنده: مریم کوچکی
۱۳ مارچ ۲۰۲۳، مجله‌یِ نیکی بزرگ‌تر
ترجمه‌یِ گروه علمی حکمت زندگی
تصور کنید که برای انجام یک آزمایش به آزمایشگاه ما در دانشگاه نورث وسترن آمده‌اید. مجموعه‌ای از اعداد در اختیار شما قرار گرفته و از شما خواسته میشود تا دو عددی را که مجموع‌شان دقیقاً معادل ۱۰ است برای هر مجموعه پیدا کرده و به ازاء هر پاسخ صحیح ۵۰ سنت از ما دریافت کنید.
حالا تصور کنید که ما به شما میگوییم که شما میتوانید خودتان به خودتان امتیاز بدهید و بعد برگه‌یِ پاسخهاتان را، که اسم‌تان هم بر روی آن نوشته نشده است، تحویل بدهید. در واقع تنها کاری که شما باید انجام بدهید این است که فیش پرداختی را با نمره‌یِ خودتان تحویل بدهید تا آن مبلغ به شما پرداخت شود.
آیا شما در این شرایط تقلب خواهید کرد؟
هنگامی که این مطالعات را انجام دادیم، دست‌یار پژوهشی‌ام پس از خروجِ شرکت‌کنندگان کاغذهای دریافت‌شده از آنان را بررسی و امتیازهای صحیح هر کس را محاسبه کرد و ما غالباً متوجه شدیم که در این آزمون اساساً همه کمی تقلب کرده و ۲ تا ۳ دلار اضافی دریافت کرده بودند.
دهه‌ها تحقیق راجع به خطاپذیری اخلاقی حکایت از آن دارند که انسانها کامل نیستند و احتمال این که در اخلاقی بودن شکست بخورند بسیار بالا است. افراد همه‌روزه ارزشهای اخلاقیِ خود را، گاهی ناآگاهانه، نقض کرده و راههای متعددی برای دلیل‌تراشی (توجیه کردن و عقلانی جلوه دادن، rationalize) یا نادیده گرفتنِ این رفتار پیدا میکنند. با این کار (دلیل‌تراشی)، تصویر خود از خودشان به عنوان فردی خوب و صادق را حفظ میکنند ـــ آن‌قدر خوب که بر اساس یک پژوهش افراد معمولی فکر میکنند که بیشتر از مادر ترزا احتمالش هست که به بهشت راه یابند.
آیا میتوان در رابطه با این موضوع اقدامی کرد؟ اول از همه، لازم است از تمام راههای ظریفی که میتوانند تصمیمات اخلاقیِ ما را تحت تاثیر قرار دهند آگاه شویم. سپس، میتوانیم تدابیری حفاظتی اتخاذ کنیم که بتوانیم در طول زمان تصمیمهای بهتری بگیریم و به افرادِ بهتری بدل شویم.
تصمیمات اخلاقی صرفاً به انتخاب آگاهانه برای تقلب یا عدم تقلب خلاصه نمیشوند. تحقیقات نشان داده‌اند که برخی چیزها به طور مداوم بر انتخابهای ما تأثیر میگذارند ـــ مثلاً، این که در حال تجربه کردنِ چه احساسی هستیم و یا این که در چه زمانی از شبانه‌روز به سر میبریم.
در یک مطالعه‌یِ دیگر، ما به شرکت‌کنندگان همان تکلیفِ گزینش اعداد را دادیم اما این بار باید در حین گوش دادن به موسیقی اضطراب‌آورِ فیلم سایکو (Psycho) آن را تکمیل میکردند. در چنین شرایطی، بیشتر احتمال داشت که افراد عملکرد خود را بهتر از آن‌چه واقعاً بود اعلام کنند. تبیین این پدیده چیست؟ داده‌های ما حکایت از آن دارند که اضطراب، درک افراد از تهدید را افزایش میدهد و به همین دلیل منجر به رفتار منفعت‌جویانه و غیراخلاقی میشود. در موقعیتهای تهدیدآمیز مغزِ ما به حالتی تغییر میکند که مکانیسمهای دفاعیِ فوری را تسهیل میکند. منابع شناختی ما به طور موقت منحرف میشوند تا بتوانیم به سرعت به آن موقعیت واکنش نشان دهیم و از خود محافظت کنیم. به دلیل این انگیزه‌های محافظت از خود، ما بیشتر به جای توجه به اصول اخلاقی، روی نیازهای اساسی و منافع شخصی خود تمرکز میکنیم.
عامل دیگری که اهمیت دارد زمان است. در یک مطالعه نیمی از شرکت‌کنندگانِ ما به طور تصادفی برای انجام یک کار در صبح، از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ بعد از ظهر تعیین شدند و نیمی دیگر بین ساعت ۲ تا ۶ بعد از ظهر این کار را انجام دادند. در این پرونده، در ساعات بعد از ظهر بیشتر شاهد تقلب بودیم. این شاهدی است بر ناتوانی افراد در تنظیم رفتار خود در موقعیتهای وسوسه‌انگیز. تجربه‌یِ صرفِ زندگی روزمره ـــ به عنوان مثال، تصمیم‌گیری یا صَرف انرژی فیزیکی ـــ هم میتواند توانایی ما را برای اعمال کنترل بر خود در طول روز کاهش دهد. هر چه بیشتر خسته میشویم، اخلاقی بودنِ ما هم بیشتر به خطر می‌افتد.
ما همچنین بشدت تحت تأثیر رفتار افراد اطراف‌مان ایم. ما از همکاران، گروهها و رهبران خود یاد میگیریم. محل کار میتواند خواسته یا ناخواسته رفتار غیراخلاقی را عادی کند و این منجر به فساد جمعی میشود. به عنوان مثال، در یک مقاله نشان دادیم که زبانِ مورد استفاده‌یِ شرکتها فرهنگ آنها را انعکاس داده و رفتار کارکنان را شکل میدهد. به طور خاص، متوجه شدیم که شرکتهای فاسد در اساس‌نامه‌ای که ارزشهاشان را بیان میکند از مبهم‌سازی زبانی (زبانی که درک آن دشوار است) استفاده میکنند و این موجب میشود که اعضاء تیم بیشتر تقلب کنند.
تحقیقات دیگری وجود دارند که عوامل بیشتری را تاثیرگذار بر تصمیمات اخلاقی ما میدانند. برای مثال، اگر افراد اهداف جاه‌طلبانه‌ای داشته باشند یا اگر عملکرد آنها تحت فشار باشد بیشتر احتمال دارد که رفتارهای نادرست بروز دهند. این نیروهای ظریفِ موقعیتی میتوانند قطب‌نمای اخلاقیِ ما را تغییر دهند.
نکته‌یِ مهم این است که ما اغلب متوجه تاثیر این عوامل نمیشویم. اگر از شما بپرسم که میزان غیراخلاقی رفتار کردن‌تان در صبح بیشتر است یا بعدازظهر، احتمالاً گمان نمیکنید که زمان بتواند در این مسأله تفاوتی ایجاد کند.
از برخی جهات، مغز ما ممکن است عدم صداقتِ خود را از ما پنهان کند. در یکی دیگر از مطالعاتم، شرکت‌کنندگانی که با در اختیار داشتنِ فرصتِ تقلب کاری را انجام دادند، در مقایسه با کسانی که همان کار را بدون در اختیار داشتنِ فرصتِ تقلب به انجام رساندند، جزئیات کمتری از آن رویداد را در خاطر داشتند؛ مثلاً درباره‌یِ زمان و مکان و احساس‌شان حین انجام آن فعالیت چیزهای زیادی به خاطر نمی‌آوردند. به نظر میرسد این فراموشی یکی از ترفندهای روان‌شناختی‌ای است که ما را قادر میسازد در طول زمان درگیر رفتارهای نادرست شویم.
بر اساس تحقیقات من، در این‌جا چند دستورالعمل وجود دارد که به شما کمک میکند تا تصمیمات اخلاقی بیشتری بگیرید و به عنوان یک فرد اخلاقی به رشد و یادگیری ادامه دهید.
۱. برای چالشهای اخلاقی برنامه‌ریزی کنید. از آن‌جایی که افرادِ دیگر نقش مهمی در اخلاقی بودنِ ما ایفا میکنند، یکی از راههای شروع اخلاق‌مداری این است که یک مربیِ اخلاق پیدا کنید. میتوانید از شخصی در داخل یا خارج از سازمان خود راه‌نمایی بخواهید؛ شخصی قابل اعتماد برای بحث در مورد مسائل اخلاقی.
در مرحله‌یِ بعد، شما همچنین میتوانید انتظارات دیگران از خود را مدیریت کنید ـــ به طور مستقیم یا غیر مستقیم. به عنوان مثال، در یکی از مطالعاتم، شرکت‌کنندگان وقتی از کسی ایمیلی دریافت میکردند که در محل امضای آن یک نقل قول با مضامین اخلاقی داشت (مثلآً، «موفقیت بدون شرافت از شیادی بدتر است») کمتر احتمال داشت که در جواب آن ایمیل از فرستنده درخواست دروغ گفتن داشته باشند. حتی فقط گنجاندن چنین عبارتهایی در امضای ایمیل، یک نوع حفاظت است و در نتیجه‌‌یِ آن کمتر احتمال دارد که از شما خواسته شود عمل مشکوکی از شما سر بزند. به این ترتیب، نشان دادن مَنِشِ خود میتواند به متوقف کردن و حتی جلوگیری از بروز دوراهی‌های اخلاقی کمک کند.
۲. در لحظات درگیری با چالشهای اخلاقی آگاهیِ خود را به صحنه آورید. شواهد زیادی بر پدیده‌یِ «محو شدگی اخلاق» (moral fading) وجود دارد، به این معنا که ما بسادگی پیامدهای اخلاقیِ تصمیماتِ خود را نادیده میگیریم. وقتی دوراهی‌های دشوار اخلاقی پیش می‌آیند باید بوضوح و روشنی به دنبال پیامدها و معانیِ ضمنی اخلاقیِ برآمده از تصمیمات‌مان باشیم و صرفاً روی هزینه‌هایی که این تصمیم ممکن است برای ما داشته باشد تمرکز نکنیم. به عنوان مثال، ممکن است در شرایط انتخاب بین دو محصول، یکی از آنها ارزانتر باشد، اما در عین حال بدانیم که آن شرکت از شیوه‌های کاری غیراخلاقی استفاده میکند. آیا این نکته را در تصمیم نهایی‌تان لحاظ میکنید؟ آیا به آسیبی که با این انتخاب در این زمینه ایجاد کرده‌اید، فکر میکنید؟
راه دیگر، اجتناب از دلیل‌تراشی (توجیه کردن رفتارمان) است. زمانی که منفعت شخصی‌مان در میان باشد ما این توانایی را داریم که در توجیه رفتارهای بحث‌برانگیزمان بسیار خلاقانه عمل کنیم. ممکن است به خودمان بگوییم: «همه این کار را میکنند ... من فقط دستورات را اجرا میکنم ... من این عمل را در راه مصلحت بزرگتری انجام میدهم... تقصیر خودشان است ... آنها سزاوار این کار هستند.» اگر از وجود چنین گرایشاتی در خود آگاه هستید، میتوانید سه آزمون را امتحان کنید تا از دلیل‌تراشیِ خودفریبگر جلوگیری کنید:
• آزمون تبلیغات: اگر روزنامه‌ها فرایند فکری و انتخاب شما را در صفحه‌یِ اول‌شان منتشر کنند چه احساسی خواهید داشت؟
• آزمون تعمیم‌پذیری: نسبت به هر کس دیگری که این‌گونه عمل کند چه احساسی خواهید داشت؟
• آزمون آینه: اگر بعد از تصمیم‌گیری‌تان در آینه نگاه کنید آیا از خودتان راضی خواهید بود؟
در نهایت، عجله نکردن در تصمیم‌گیری مهم است. در یک مطالعه‌یِ کلاسیک، دانش‌جویان دانشکده‌یِ الاهیات دانشگاه پرینستون هنگامی که برای سخن‌رانیِ خود با ضیق وقت مواجه بودند و عجله داشتند تا به کلاس درس برسند کمتر امکان داشت که به غریبه‌ای که در خیابان کمک میخواست یاری برسانند. توصیه‌یِ سنتی برای تصمیم‌گیری این است که روی آن به اندازه‌یِ کافی دقت کنید و وقت بگذارید. این توصیه شما را تشویق میکند تا در مورد تصمیمات‌تان با دقت بیشتری فکر کنید. در صورت امکان، با خواندن کدهای رفتاری یا تماس با خط تلفن، میتوانید در زمینه‌یِ سیاستهای سازمانی به شرکت خود مشورت دهید.
۳. از طریق تامل کردن، برای درس گرفتن از چالشهای اخلاقی استفاده کنید. اخلاقی بودن به این معنا نیست که همیشه بدون نقص باشید، بلکه به این معنا است که خودتان را وقف یادگیری کنید. وقتی مرتکب اشتباه میشوید میتوانید فکر کنید تا در آینده یاد بگیرید و بهتر عمل کنید. برای اتخاذ یک روش یادگیری اخلاقی، از خود بپرسید: «چه کاری می توانم انجام دهم تا فرد بهتری باشم؟»
گاهی اوقات، مشکل این است که ما با کار به عنوان یک قلم‌روِ کاملاً مجزا از زندگی برخورد میکنیم. تحقیقات من نشان میدهد که گرایش ما به جدا کردنِ زندگیِ شخصی و حرفه‌ای ـــ چیزی که «تقطیع هویت» (identity segmentation) نامیده میشود ـــ ما را به رفتارهای ناصحیح سوق میدهد، زیرا از کدهای رفتاری متفاوتی در محل کار و خانه استفاده میکنیم. هنگامی که افراد در زندگی حرفه‌ای و شخصی خود هویت یکپارچه‌ای داشته باشند، احساس اصالت بیشتری دارند و تصمیمات‌شان اخلاقیتر میشود.
همچنین میتوانید با جست‌وجوی بازخورد بیشتر و دریافت نظرات دیگران، در مورد تصمیمات اخلاقی خود بیاموزید. این امر به این دلیل مهم است که به طور معمول در محل کار مدیران در مورد اشتباهات عملکردی بازخورد بسیار بیشتری نسبت به اشتباهات اخلاقی میدهند و کمتر احتمال دارد که ما به خاطر اخلاق‌مان در محل کار بازخورد بگیریم.
در نهایت، ممکن است مجبور شویم ارزیابی کنیم که آیا کارمان با ما در تناسب اخلاقی قرار دارد یا خیر. آیا این همان سازمان یا شغلی است که برای شما مناسب است؟ آیا این همان صنعتی است که میخواهید بخشی از آن باشید؟
من دوست دارم به کار به عنوان نوعی «آزمایشگاه اخلاق» فکر کنم. کار به بهترین شکلِ ممکن این فرصت را در اختیار ما قرار میدهد که یاد بگیریم و رشد کنیم و به خودِ بهترمان بدل شویم.
درباره‌یِ نویسنده‌یِ این مقاله:
دکتر مریم کوچکی، استاد مدیریت و سازمان در دانشکده‌یِ مدیریت دانشگاه نورث‌وسترن کلاگ است. او یک روانشناس سازمانی است که به دنبال کمک های نظری و عملی در تلاقی مدیریت و روانشناسی است. تحقیقات او حول چهار مضمونِ مفهومی سازمان‌دهی شده است که شامل است بر فهمِ ۱) ماهیت پویای تصمیم‌گیریِ اخلاقی؛ ۲) نحوه‌یِ تجربه‌یِ روان‌شناختیِ افراد در برخوردهای اخلاقی روزمره؛ ۳) دهش خیریه (رایگان‌بخشی) و دریافت کمکهای خیریه، با علاقه به این که چگونه دریافت کمکهای خیریه روی گیرندگان تأثیر میگذارد؛ و ۴) پیچیدگیها و چالشهای مدیریت تنوع قومیتی و جنسیتی در سازمانها. او به افرادی کمک میکند که تلاش دارند شغل خود را معنادار کنند و به بهترین خودِ اخلاقی‌شان بدل شوند، و میخواهند از طریق کارِ خود به بهتر شدنِ جهان کمک کنند.
منبع:
https://greatergood.berkeley.edu/article/item/are_you_as_ethical_as_you_think_you_are
