
امتحانات آخر سال مصادف شده بود با اواخر بهار و اوج کار کشاورزی. فصل برداشت بود و بچهها علاوه بر اینکه باید برای امتحان آماده میشدند، میبایست دوشادوش خانواده داس به دست میگرفتند.
اکبر کتاب تاریخ سال دوم را گذاشته بود روی گونیِ جو. باد ورق میزد و فردا امتحان داشت. معلم گفته بود هر کس تجدید شود، تا آخر تابستان اسیر مدرسه است و شهریور باید دوباره امتحان بدهد. اما گندمها منتظر شهریور نمیماندند؛ باید به موقع درو میشدند، وگرنه زحمتشان به باد میرفت.
اکبر با پشت دست عرق پیشانیاش را پاک کرد. رو کرد به پدر: «بابا، من فردا امتحان دارم. اصلاً وقت نکردم بخوانم. تجدید بشوم، آبرویم پیش معلم و بچهها میرود.»
پدر خونسرد جواب داد: «امروز خیلی زحمت کشیدی و تماموقت پیش خودم بودی.»
اکبر نالید: «دیدی که لای کتاب را باز نکردم. نمیدانم چه کار کنم.»
پدر با همان لحن آرام گفت: «تو نمرهات را میگیری. ولی اول باید یک قول مردانه به من بدهی.»
اکبر گیج شد: «نمره میگیرم؟ چطوری؟ چه قولی؟ من که سر در نمیآورم.»
پدر گفت: «قول بده بعد از اینکه نمرهات را گرفتی، بنشینی این کتاب را حسابی بخوانی؛ به اندازهی همان نمرهای که توی کارنامه میآید، مطالبش را یاد بگیری.»
اکبر گفت: «بابا، اصلاً دلم نمیخواهد بروی پیش معلم رو بیندازی و برایم نمره بگیری.»
پدر لبخند زد: «اصلاً نیازی به رو زدن نیست.»
اکبر پرید وسط حرفش: «نکند میخواهی تقلب کنم؟»
پدر اخم کوتاهی کرد و نگذاشت حرفش تمام شود: «خودت میدانی تقلب بدترین کارِ یک دانشآموز است. منظورم تقلب نیست. تو فقط قول بده تابستان کتابت را بخوانی، فردا هم برو سر جلسه. بقیهاش را خودت میبینی.»
اکبر میدانست معلمها پدرش را خوب میشناسند و یقین داشت پدرش اهل رو زدن نیست. پیش خودش گفت: «خدا میداند فردا چه نقشهای دارد.»
فردای آن روز، بچهها با فاصلهی منظم سر جلسه نشسته بودند. ورقهها پخش شده بود و معلم با دو مراقب، ناظر جلسه بودند. هنوز تا پایان وقت خیلی مانده بود که پدر اکبر از درِ سالن وارد شد و یکراست رفت طرف معلم. اکبر جا خورد. قولی که دیروز داده بود، حالا داشت برایش کنجکاوی میآورد.
بعد از احوالپرسی، معلم با احترام گفت: «بفرمایید.»
پدر نشست و از معلم خواست چند لحظه کنارش بنشیند. معلم نگاهی به مراقبها انداخت، آمد روی صندلی کناری نشست و گفت: «در خدمتم.»
پدر گفت: «آمدم از وضعیت درس اکبر باخبر شوم.»
معلم بادی به غبغب انداخت: «اکبر پسر خوب و درسخوانی است. مطمئنم از پسِ همهی امتحانات برمیآید. اصلاً نگران نباشید.»
پدر گفت: «همین امروز همهچیز مشخص میشود. من همینجا مینشینم تا امتحان تمام شود. شما هم لطف کنید ورقهی اکبر را همین لحظه، جلوی خودم تصحیح کنید تا خیالم راحت شود.»
معلم با اطمینان خندید: «من حاضرم چشمبسته ورقهاش را تصحیح کنم. قول میدهم نمرهی خوبی میگیرد.» بعد به شوخی گفت: «حالا اگر نمرهی خوبی نگرفت، شما چه کار میکنید؟»
پدر لحنش جدی شد. دست گذاشت روی سگک کمربندش: «اگر نمره نیاورد، با همین کمربندم، جلوی شما و تمام بچهها تنبیهاش میکنم.»
معلم از این جواب و لحنِ خشکِ پدر جا خورد. برای آرام کردن او با دستپاچگی گفت: «من حاضرم قسم بخورم اکبر نمرهی خوبی میگیرد.»
پدر گفت: «حالا خواهیم دید.»
اکبر که حواسش به گفتگوی طولانی آنها بود، جوابِ بیشترِ سوالها را نمیدانست. او شاگرد ممتاز بود و معلمها رویش حساب میکردند، اما حالا مطمئن بود ورقهی خالی میدهد. با نگرانی بین چهرهی پدر و معلم چشم میچرخاند. بچهها یکییکی بلند میشدند و ورقهها را میدادند. اکبر هم با شرمساری بلند شد، برگه را داد دست معلم و بدون اینکه توی صورت پدر نگاه کند، با قدمهای تند از سالن زد بیرون.
معلم برگه را گرفت، با خوشحالی رو به پدر کرد و گفت: «این هم آخرین امتحان اکبر. این نمره قطعاً قبولی او را در خرداد ماه اعلام میکند.»
بعد نشست و شروع کرد به تصحیح ورقه. تا نگاهش به جوابها افتاد، رنگ از صورتش پرید و دستانش شروع به لرزیدن کرد.
اکبر چه کرده بود؟ اگر نمرهی واقعی را میداد، این پدرِ عصبانی اکبر را به باد کتک میگرفت و اگر میخواست نمرهی قبولی بدهد، باید روی تمام اصول معلمیاش پا میگذاشت و برگهی نیمهخالی را نادیده میگرفت.
معلم آب دهانش را به سختی قورت داد. زیرچشمی نگاهی به چهرهی مصمم، آفتابسوخته و جدی پدر انداخت. دستِ زبر و پینهبستهی پدر دقیقاً روی سگک کمربند چرمیِ پهنش قرار داشت. سکوت سنگینی بینشان افتاده بود؛ فقط صدای خشخش ورقههای بقیهی بچهها میآمد.
معلم که خودش به پدر اکبر اطمینان داده بود، آرام از جا بلند شد. رو به پدر گفت: «من الان برمیگردم.»
به سمت درِ سالن رفت. اکبر کنار درِ ورودی ایستاده بود. معلم صدایش زد و آرام پرسید: «پسر، چرا جوابها اینقدر ناقص و غلط است؟»
اکبر با شرمندگی، ماجرای این چند روز و کار بیوقفه در مزرعه را برای معلم گفت. معلم حرفی از کمربند و عصبانیت پدر نزد؛ تنها چیزی که گفت این بود: «تابستان در پیش است. باید حتماً این کتاب را با دقت بخوانی. قول میدهی؟»
اکبر سر تکان داد و معلم دست او را به آرامی فشرد.
معلم برگشت. پدر تا او را دید پرسید: «خب، معلوم شد چند گرفت؟»
معلم خودکار قرمز را گذاشت روی میز و با لبخند گفت: «نمرهی خوبی شد؛ همانطور که انتظار داشتم.»
چهرهی پدر با شنیدن این حرف باز شد. از جا بلند شد، از معلم تشکر کرد و بیرون رفت.
چند روز بعد، اکبر کنار بافههای خرمن نشسته بود. باد لای ورقهای کتابش میپیچید و آنها را بر هم میزد. دیگر نه خبری از کمربند بود و نه ترسِ امتحان؛ فقط سنگینیِ قولی بود که به معلم و پدر داده بود. اینک تابستانِ طولانی پیش رو بود و او، مردِ قولش.