
بخشی از کار من بازبینی و ویرایش نامههای اداری پیش از امضای مدیرعامل است. نامههایی با موضوعات مختلف؛ از درخواستهای معمول و مکاتبات قراردادی گرفته تا اعتراضها، تذکرها و پاسخهایی که گاهی پشت هرکدام چندین جلسه و گفتوگو قرار دارد.
در ابتدا، بیشتر به ساختار نامهها توجه میکردم. اینکه منظور نویسنده بهدرستی منتقل شده باشد، جملات ابهام نداشته باشند، لحن متناسب با مخاطب انتخاب شده باشد و متن از نظر نگارشی و اداری ایرادی نداشته باشد.
اما بهتدریج متوجه نکته جالبتری شدم؛ بعضی نامهها، پیش از آنکه درباره موضوع خود اطلاعاتی بدهند، چیزهایی درباره شخصیت سازمان نویسنده آشکار میکنند.
برای مثال، گاهی نامهای که قرار است صرفاً تأخیر در انجام یک تعهد را پیگیری کند، چنان لحنی دارد که گویی هدف اصلی آن، اثبات قدرت فرستنده است. در مقابل، نامههایی هم هستند که با وجود پرداختن به موضوعی کاملاً چالشبرانگیز، دقیق، محترمانه و راهگشا نوشته شدهاند.
گاهی نیز با متنهایی مواجه میشوم که از نظر نگارشی تقریباً بینقصاند، اما پس از خواندنشان نمیتوان بهروشنی تشخیص داد چه کسی، چه کاری را و در چه زمانی باید انجام دهد.
این تجربهها مرا به فکر انداخت که اگر فردی بدون شناخت قبلی از یک سازمان، تنها مکاتبات رسمی آن را مطالعه کند، چه تصویری از فرهنگ آن سازمان در ذهنش شکل خواهد گرفت؟
اغلب سازمانها در معرفی خود از مفاهیمی مانند شفافیت، احترام، مسئولیتپذیری و همکاری سخن میگویند. این مفاهیم معمولاً در اسناد ارزشهای سازمانی، وبسایتها و پیامهای رسمی دیده میشوند.
اما فرهنگ سازمانی تنها آن چیزی نیست که سازمان درباره خودش میگوید؛ بخش مهمی از آن در شیوه مواجهه با مسائل روزمره شکل میگیرد. در نحوه پاسخدادن به یک درخواست، در برخورد با اختلافنظر، در پذیرش مسئولیت و حتی در انتخاب کلماتی که برای مکاتبه با دیگران به کار میبریم.
به همین دلیل، نامههای اداری میتوانند یکی از منابع شناخت فرهنگ ارتباطی سازمان باشند.
فرض کنیم پیمانکاری در انجام بخشی از تعهدات خود تأخیر کرده است. سازمان میتواند نامهای بنویسد که عمدتاً بر قصور پیمانکار و عواقب آن تأکید دارد. یا میتواند ضمن اشاره دقیق به تعهدات انجامنشده، دلایل تأخیر و برنامه جبرانی را مطالبه کند.
البته در برخی شرایط، تأکید بر مسئولیتهای حقوقی و قراردادی ضروری است و نمیتوان آن را به ملاحظات ارتباطی تقلیل داد.
بااینحال، تفاوت مهمی میان قاطعیت حرفهای و لحنی وجود دارد که صرفاً برای نشاندادن اقتدار انتخاب شده است.
به نظرم این تفاوت، یکی از نشانههایی است که میتوان در بررسی مکاتبات یک سازمان به آن توجه کرد.
یکی از عادتهای رایج در مکاتبات اداری، استفاده از عبارتهای طولانی و گاهی غیرضروری است.
جملههایی که با «با عنایت به مراتب فوق» آغاز میشوند و پس از چند سطر به «اقدامات لازم معمول گردد» میرسند، بدون اینکه الزاماً اقدام مورد انتظار را مشخص کنند.
مشکل این نوع نگارش صرفاً طولانیبودن جملهها نیست. مسئله از جایی آغاز میشود که زبان رسمی، مانع انتقال روشن پیام میشود.
گاهی تصور میکنیم هرچه متن پیچیدهتر باشد، اعتبار اداری بیشتری دارد. درحالیکه یک نامه حرفهای باید بتواند بدون ابهام مشخص کند موضوع چیست، چه اقدامی درخواست شده و مسئول پیگیری آن چه کسی است.
البته نمیتوان هر متن مبهمی را نشانه ضعف فرهنگ سازمانی دانست. بخشی از این شیوه نگارش حاصل عادتهای قدیمی و الگوهایی است که سالها در مکاتبات رسمی تکرار شدهاند.
اما اگر ابهام در نامههای یک سازمان به الگویی دائمی تبدیل شود، شاید لازم باشد پرسشهای دیگری مطرح کنیم.
آیا مسئولیتها در آن سازمان روشن است؟ آیا افراد میتوانند مسائل را بهصراحت بیان کنند؟ یا ترجیح میدهند با استفاده از عبارتهای کلی، تا حد امکان از پذیرش مسئولیت مستقیم فاصله بگیرند؟
در زبان رسمی فارسی، تعارف و تشریفات جایگاه مشخصی دارند. بااینحال، تجربه نشان میدهد استفاده فراوان از عبارتهای محترمانه الزاماً به معنای وجود احترام در ارتباط نیست.
ممکن است نامهای با چندین عبارت احترامآمیز آغاز شود، اما در ادامه، لحنی کنایهآمیز یا تحقیرکننده پیدا کند. در مقابل، یک نامه کوتاه و صریح میتواند بدون تعارفهای طولانی، شأن حرفهای مخاطب را حفظ کند.
احترام واقعی بهویژه در موقعیتهای اختلافنظر آشکار میشود.
زمانی که لازم است با درخواستی مخالفت کنیم، از عملکرد طرف مقابل انتقاد کنیم یا انجام تعهدی را مطالبه کنیم، آیا همچنان میتوانیم محترمانه و حرفهای بنویسیم؟
نکته دیگری که در این زمینه اهمیت دارد، رابطه قدرت و زبان مکاتبه است.
طبیعی است که شیوه نگارش نامه خطاب به یک مقام بالادستی با نامهای خطاب به پیمانکار یا یک واحد زیرمجموعه تفاوت داشته باشد. اما آیا این تفاوت صرفاً ناشی از رعایت جایگاه سازمانی است یا میزان احترام نیز متناسب با قدرت مخاطب تغییر میکند؟
به گمانم پاسخ این سؤال، بیش از آنکه درباره مهارت نامهنگاری باشد، درباره نگاه سازمان به روابط حرفهای است.
گاهی با زنجیرهای از مکاتبات مواجه میشویم که در آن هر واحد به نامه واحد دیگر ارجاع داده و موضوع را به بخش بعدی منتقل کرده است.
پرونده از نظر مستندات کامل است؛ شماره نامهها، تاریخها و ارجاعات همگی ثبت شدهاند، اما مسئله اصلی همچنان حلنشده باقی مانده است.
البته ثبت مکاتبات برای حفظ سوابق، پیگیری تعهدات و مدیریت ریسک ضروری است. بهخصوص در سازمانهایی که با قراردادهای متعدد و پروژههای بزرگ سروکار دارند.
بااینحال، گاهی مرز میان مستندسازی و مسئولیتگریزی کمرنگ میشود.
در چنین شرایطی، هدف مکاتبه بهتدریج از حل مسئله به اثبات این موضوع تغییر میکند که «ما قبلاً اطلاع داده بودیم».
این مسئله مرا به یک پرسش مهم میرساند: در فرهنگ یک سازمان، حلشدن مسئله ارزش بیشتری دارد یا اینکه هر واحد بتواند ثابت کند سهمی در ایجاد آن نداشته است؟
پاسخ این سؤال میتواند بر شیوه همکاری میان واحدها و حتی سرعت تصمیمگیری در سازمان اثر بگذارد.
وقتی از روابطعمومی صحبت میکنیم، معمولاً نخستین موضوعاتی که به ذهن میرسند، ارتباط با رسانهها، انتشار اخبار، مدیریت شبکههای اجتماعی و برگزاری رویدادها هستند.
اما سازمان پیش از آنکه در رسانهها درباره خود سخن بگوید، هر روز در حال برقراری ارتباط با کارکنان، پیمانکاران، مشاوران و سایر ذینفعان است.
نامههای اداری نیز بخشی از همین ارتباطاتاند.
سازمانی که در پیامهای رسمی خود بر مشارکت، اعتماد و همکاری تأکید میکند، اما در مکاتبات روزمره از زبانی تهدیدآمیز یا مبهم استفاده میکند، عملاً دو تصویر متفاوت از خود ارائه میدهد.
به همین دلیل معتقدم نقش روابطعمومی میتواند فراتر از مدیریت پیامهای رسانهای باشد و به ارتقای کیفیت ارتباطات رسمی سازمان نیز گسترش پیدا کند.
منظورم این نیست که تمام نامههای اداری باید در واحد روابطعمومی نوشته شوند؛ بلکه تدوین استانداردهای ارتباطی، توجه به لحن سازمان و کمک به شکلگیری زبانی روشن و حرفهای، میتواند بخشی از نگاه راهبردی به ارتباطات باشد.
البته ویرایش یک نامه همیشه به تغییر چند کلمه محدود نمیشود. گاهی باید تلاش کرد میان دقت حقوقی، خواسته مدیر، ضرورتهای اجرایی و ملاحظات ارتباطی تعادل برقرار شود. این بخش از کار، دستکم برای من، از اصلاح نگارشی متن دشوارتر و درعینحال جذابتر است.
امروز وقتی نامهای را بازبینی میکنم، علاوه بر ساختار و محتوای آن، گاهی به رابطهای هم فکر میکنم که پشت کلمات شکل گرفته است.
آیا این متن بر همکاری تأکید دارد یا تقابل؟ آیا مسئله را روشن میکند یا از توضیح مستقیم آن فاصله میگیرد؟ آیا برای پیشبرد یک کار نوشته شده یا صرفاً برای ثبت یک سابقه؟
بیتردید نمیتوان از روی یک نامه درباره فرهنگ یک سازمان قضاوت کرد. شرایط نگارش، ضرورتهای قراردادی و حتی ویژگیهای فردی نویسنده بر متن اثر میگذارند.
اما وقتی الگوهای مشابه در مکاتبات مختلف تکرار میشوند، شاید دیگر مسئله فقط سلیقه نگارشی نباشد.
به نظرم بد نیست سازمانها پیش از آنکه برای بازنویسی ارزشهای خود اقدام کنند، چند نامه اخیرشان را هم مرور کنند.
شاید در میان همین مکاتبات روزمره، تصویری از فرهنگ سازمانی خود ببینند که در هیچ سند رسمی به آن اشاره نشده است.
فرزانه الوان
#روابط_عمومی #فرهنگ_سازمانی #ارتباطات_سازمانی