روانورز | فرینا فرخزاد
مغز انسان پیچیدهترین عضو بدن بهحساب میآید. همهٔ اطلاعاتی که درطولِ زندگی از محیط اطراف دریافت میکنیم، در مغزمان ذخیره میشوند. همهٔ افکار، احساسات و تجربههایمان در پستوهای مغز حضور دارند، اما دسترسی و استفاده از همهٔ این دادهها برایمان ممکن نیست. برای راحتتر شدن و سرعت بخشیدن به بررسی اطلاعات موجود و پروسۀ تصمیمگیری، مغز انسان میانبُرها و الگوهای خاصی را ایجاد میکند؛ بعضی اطلاعات را حذف و بعضی دیگر را پررنگ میکند. درعینحال، غرایز انسانی و همچنین واکنشهای فیزیولوژیکی بر روند تصمیمگیری تأثیر میگذارند. بدینترتیب با گذر زمان سوگیری(خطا) شناختی بهوجود میآید.
حسین حسینیپناه در کتاب «ذهن فریبکار من» مینویسد: «سوگیریهای شناختی یا خطاهای شناختی، خطاهایی ذهنی هستند که بهصورت نظاممند به گرایش، نگرش، وهم یا باوری غلط منجر میشوند و در تصمیمگیری، استدلال، ارزیابی، یادآوری، ادراک و شناخت افراد تأثیر میگذارند.». خطاهای شناختی علاوهبر اثرگذاری بر تصمیمگیری، بر قدرت حل مسئله، نوع واکنش در مواجه با بحران، یادآوری درست اتفاقات و روابط فردی نیز تأثیر میگذارند و درنهایت میتوانند منجربه اضطراب و افسردگی شوند. در ادامه، نمونههایی از سوگیریهای شناختی را بررسی خواهیم کرد.
● سوگیری بازیگر-تماشاچی (Actor- observer bias): ربطدادن اشتباهات دیگران به خود افراد و شخصیت آنها و توجیه اشتباهات خود با شرایط و فاکتورهای خارجی.
● سوگیری لنگر انداختن (Anchoring bias): ملاک قراردادن اولین اطلاعاتی که دریافت میکنیم، حتی درصورت غلطبودن آنها.
● سوگیری توجه (Attention bias): توجه گزینشی به حقایق، نشانهها، محرکها و موضوعات و نادیدهگرفتن دیگر مسائل.
● سوگیری راهحل دَمِ دست (Availibility heuristic): بررسی و سنجش احتمال وقوع رویدادها و قضاوت دربارۀ آنها با اکتفا به تجربههای شخصی و اولین مثالهایی که به ذهن میرسند.
● سوگیری همرنگشدن (Bandwagon effect): تمایل به همرأیشدن با اکثریت مردم و پذیرفتن عقاید و رفتارهایی که سایرین آن را درست بدانند، حتی به اشتباه.
● سوگیری تأیید (Confirmation bia): تحلیل و تفسیر اطلاعات جدید در راستای تأییدکردن باورها و نظرات قبلی و نادیدهگرفتن واقعیتی که ممکن است منجربه نقض عقاید پیشین شود.
● اثر دانینگ-کروگر (Dunning-Kruger effect): توهم تخصص و مبالغۀ توانایی در کارها، بدون داشتن علم و تجربۀ کافی.
● سوگیری ارتباطپنداری (Apophenia): دیدن الگو و ارتباط بین مسائل، اتفاقات و مشاهداتی که در حقیقت هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند.
● گذشتهنگری مثبت (Rosy retrospection): یادآوری اتفاقات و خاطرات گذشته، بهتر از آنچه که درواقع رخ دادهاست.
● خطای هاله (Halo effect): تعمیمدادنِ یک ویژگی مثبت و خوب در یک فرد، به تمام ابعاد وجودی او و زیبا پنداشتن سایر خصوصیات و رفتارهای ایشان.
● سوگیری آکام (Occam's razor bias): انتخاب سادهترین و بدیهیترین راهحل بهعنوان درستترین تصمیم.
بیش از ۱۸۰ نوع سوگیری شناختی وجود دارد و همهٔ انسانها حداقل به یک نوع خطای شناختی دچار هستند. نمیتوان بهطورکامل از شکلگیری خطاهای شناختی جلوگیری کرد؛ اما میتوان از بهوجودآمدن خطاهای جدید جلوگیری کرد و تأثیر خطاهای فعلی را کمتر کرد.
مهمترین گام برای مقابله با سوگیریهای شناختی آگاهی است. با مطالعه درمورد این خطاها میتوانیم آنها را درون خود شناسایی کنیم و در مواجه با موقعیتهای مختلفی که محرکی برای روی کارآمدن سوگیریهایمان هستند، واقعبینانهتر برخورد کنیم. همچنین، شنیدن نظر افراد مختلف در رابطه با مسائلی که ممکن است در آنها دچار خطا باشیم، پیداکردن پاسخ درست را راحتتر خواهدکرد. معاشرت و همکاری با آدمهایی از قشرهای مختلف و استفاده از منابع متفاوت، دیدگاه و زاویۀ دید وسیعتری بهوجود میآورد و همین موضوع به درک بهتر حقایق کمک میکند.
علاوهبر این، روی کاغذ آوردن تحلیلها و تفسیرهایمان، در کنار شواهد و مدارک موجود، به بالارفتن تمرکز و دقت کمک میکند و بهمرور زمان میتوانیم به یک سیستم یا الگوریتم تصمیمگیری برسیم. در جایگاه قضاوت نیز، خصوصیات تعمیمدادهشده به یک قشر را ملاک تصمیمگیری قرار ندهیم و از نژاد، جنسیت و عقاید دینی تا جای ممکن چشمپوشی کنیم تا تحت تأثیر کلیشهها قرار نگیریم.
درنهایت، بدانیم و آگاه باشیم که همهچیز آنطور که فکر میکنیم، حس میکنیم و میبینیم، نیست. عجولانه و احساسی تصمیمگیری نکنیم و کمی بیشتر با خودمان و افکارمان آشنا بشویم.
اميدواريم بتوانید با خودتان و دیگران مهربانتر باشید.
منابع:
1.https://www.healthline.com/health/mental-health/cognitive-bias
2.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10071311/
3.https://www.newscientist.com/definition/occams-razor
4. https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/persian/science
5. https://bpluspodcast.com/blog/
6. https://www.bbc.com/persian/science-46316767
7.https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/cognitive-bias
8. https://www.hunimed.eu/news/list-of-common-cognitive-biases/