هیچگاه به این فکر کردهاید که سالها قبل کاری را ناتمام گذاشتید و کاش میشد به گذشته برگشت و آن را تکمیل کرد؟
حدود صد سال قبل خانم بلوما زیگارنیک، دانشجوی روانشناس معروف کرت لوین(پیشگام نظریه گشتالت، که در «نظریه میدانی»، شناخت از واقعیت بیرونی را متاثر از باورها و امیال میدانست) که در رستورانی معروف، همراه دوستانش سفارش میداد، متوجه شد گارسون بدون اینکه اشتباه کند سفارشات را درخاطر میسپرد اما چند دقیقه بعد از خروج وقتی برای یافتن روسری به رستوران برگشت همان گارسون با حافظه عالی، او را به یاد نداشت.
زیگارنیک متوجه شد وقتی کاری به پایان نرسیده، حافظه ما با شدت آن را برجسته میکند و تکرار و نشخوار ذهنی بیشتری حول امر ناکامل شکل میگیرد اما به محض رسیدن به سرانجام خوب، آن تکلیف از روی حافظه برداشته و کمرنگ میشود. او با کمک چند دانشجوی دیگر آزمایشات متنوعی انجام دادند. در یک آزمایش، به گروه کنترل، فیلم کامل و در گروه آزمودنی سکانس پایانی نمایش داده نشد بعد از چند روز مشخص شد که گروه آزمودنی جزئیات دقیقتری از فیلم را در خاطر دارند (تکنیک تعلیق و پایانباز در بسیاری از آثار هنری همین اثر را بر روی تماشاگر دارد).
روانشناسی تکاملی به خوبی نشان میدهد که این اثر قدرتمند، حائز ارزش بقاست. گربهی مادری که بیتابانه دنبال بچههایش میگردد و اضطراب تکلیفی(task) انجام نشده آزارش میدهد، اردکی که از کم شدن یکی از جوجهها هراسان است، کلاغهایی که ساعتها گربهای را دنبال میکنند تا از او برای اذیت، همنوعشان انتقام گیرند و سگی که مدتها منتظر صاحبش میماند تا با تکان دادن دمش به او خوشامد بگوید و نبود صاحبش در او اضطراب ایجاد میکند (کینه و جبران محبت در اکثر پستانداران، بسیاری از پرندگان و حتا حیوانی مثل هشتپا دیده میشود که نیاز به ثبت دقیق وقایع در حافظه و درک علیت(causality) دارد و فرایند ناتمام بودن، نقش مهمی در تداوم آنها برعهده دارد).
امروزه مقالات زیادی در مورد نقش اثر زیگارنیک در عشقهای نافرجام، عشقهای درفاصله (love distance)، مرگ، عدم حضور و مشکلات کاری نوشته شده است. بازاریابانی که با تبلیغات ناکامل(توام با غلط تعمدی یا معماگونه) ذهن مشتری را درگیر میکنند، معلمی که با چیستان توجه کودک را جلب میکند تا بازیهایی که ازین تکنیک در جذب مخاطب بهره میبرند.
اثر زیگارنیک همچنین میتواند تبیینکننده این مساله باشد که چرا خاطرات تلخ ما از دیگران و بدیهای آنها (که به نوعی همراه با پدیده ناتمامی هستند) بیش از خاطرات شیرین و خوبیها در خاطر افراد برجای میماند.