
مرگ ایوان ایلیچ واقعیت ندارد.
او تنها قهرمان داستانی به همین نام است که لئو تولستوی، نویسنده نام اور روس، به وی جان بخشیده تا با نمایش مرگ او ، یک حقیقت بزرگ را آشکار کند:
مرگ وجود ندارد، اگر انسان ها آگاهانه زندگی کنند.
تولستوی، در رمان کوتاه «مرگ ایوان ایلیچ» ، پدیده مرگ را با نگاهی فلسفی، مورد واکاوی قرار داده است. او در نمایش این حقیقت شگرف، آنچنان مهارتی به کار برده است که گویی ، خود اوست که به جای ایوان ایلیچ، و یا حتی پیش از او، بارها مرده و به حقیقت زندگی از آن سوی پرده یقین ، نگریسته است.
شخصیت اصلی داستان، کسی که قرار است بمیرد، ایوان ایلیچ است.
یک قاضی عالیرتبه دادگستری که در عین برخورداری از مقام و موقعیت اجتماعی، زندگی ای عادی و روزمره دارد.
با این وجود، خود او به این واقعیت مهم زندگی خویش، یعنی روزمرّگی، آگاه نیست.
او نیز مانند بیشتر آدم ها عاشق پیشرفت در کار و کسب درامد و ثروت ، وجهه و اعتبار اجتماعی و صد البته قدرت بوده و تلاش کرده است از طریق اشتغال در دستگاه قضا به آرزو های خود، رنگ واقعیت بخشد.
وی پس از تحصیل در مدرسه حقوق، در پرتو عشق به پیشرفت و با توسل به نیروی اراده و تلاش، پله های ترقی را یکی یکی طی کرده و به مدارج عالی رسیده است.
ایوان ایلیچ، همه موفقیت خود را مدیون آن نگاه و نگرشی است که اغلب کارمندان دولت در روسیه قرن نوزدهم دارند**، به خوشایند بزرگان و روسا رفتار کردن و در سایه رضایت ایشان، پیشرفت نمودن. اما از این مهم تر آن است که فرد، خود نیز انگیزه پیشرفت داشته باشد و برای تحقق آن، بجز منافع خود به هیچ چیز دیگری فکر نکند. به عبارت دیگر خودش هم بخواهد که با سود جستن از حمایت قدرتمندان و ذی نفوذان جامعه، به جاه و مقامی برسد.
اکنون در سال های آخر عمر ، ایوان ایلیچ، خود یکی از بزرگان است بطوری که می تواند در مقام بازپرس و قاضی، هر کسی را که دلش بخواهد دستگیر و زندانی و یا آزاد کند.
فرعونی است برای خودش.*
با همه این ها در وجود این قاضی عالیرتبه، کورسویی از وجدان و تعهد به انجام درست کارها در چارچوب قوانین و انظباط اجتماعی وجود دارد و از این روی همواره کارش را با تعهد و بدرستی انجام داده است.
ایوان ایلیچ برای وجهه اجتماعی اهمیت زیادی قائل بوده تا حدی که حتی امر مهمی چون ازدواج را نیز با هدف کسب اعتبار اجتماعی انجام داد.
با این وجود ازدواج برایش سعادت و نیکبختی به همراه نداشت و ایوان ایلیچ خیلی زود فهمید که خوشبخت نیست.اما با استعدادی که در پنهان کردن نامرادی، پشت نقاب کار و منصب و موقعیت اجتماعی داشت و با توسل به دل مشغولی های شغلی و وجهه اجتماعی، با موضوع عدم خوشبختی زناشویی خود کنار آمد و بیست سال، به همن منوال ، در بستری از روزمرّگی ، زندگی کرد.
او که همیشه از زندگی بیشتر طلب می کرد، در سال های آخر خدمت خود، برای کسب یک درجه شغلی ممتازتر با رتبه و اعتبار و درامد بیشتر ، تلاشی مضاعف کرد و زمانی که شغل مطلوب خود در پترزبورگ را بدست آورد با ذوق و شوق فراوان خانه ای در خور منصب و موقعیت جدید در پترزبورگ خرید و پیش از انتقال خانواده ، همه تزیینات و دکوراسیون خانه را با نظارت خود انجام داد تا زن و فرزندانش را از همیشه خوشحال تر کند.
یکی از این روزها درحالی که قاضی عالیرتبه از نردبان بالا رفته بود تا شخصا به نصّاب بفهماند که پرده را چطور نصب می کنند، به پهلو روی پنجره افتاد.
اما اهمیتی به این ضربه نداد زیرا مرد قوی بنیه ای بود.
با این حال درد پهلو بطرز موذیانه ای، در زندگی روزمره او جایی برای خود باز کرد و با این که اوایل ، بدان اهمیت نمی داد، این درد روز بروز بیشتر و بیشتر شد و تاب و توان از او گرفت. از آن بدتر، طعم نامطبوعی بود که همواره در دهان خود حس می کرد.
سرانجام ایلیچ تسلیم شد و درد خود را با پزشک در میان نهاد.
پزشک، تشخیص بیماری پیتوز یا جابجایی کلیه را داد و داروهایی تجویز کرد. این بدان معنا بود که از دید پزشک، این بیماری قابل درمان بود.
با این وجود، این کسالت به ظاهر معمولی، رفته رفته بدل به یک بیماری سخت درمان شد و آنقدر ادامه یافت تا این که سرانجام ایوان ایلیچ را به کام مرگ کشید.
در تمام ماههای سخت و طاقتفرسایی که ایوان ایلیچ در بستر بیماری و در تنهایی خود، ورود مرگ را احساس می کرد در ضمیر خویش با پرسش های فراوانی روبرو شد.
بارها و بارها از خود پرسید آیا زندگی اش بیهوده بوده و راه را اشتباه رفته است؟
اما او همیشه در مقابل این سوال مقاومت می کرد و می اندیشید که درست زندگی کرده است.
او از مرگ می ترسید و نمی خواست که بمیرد.
پزشکان تجویزهای گوناگون می دادند اما او که در میانه میدان، یکه و تنها ایستاده بود بیش از هر کسی می فهمید که بیماری اش درمان ندارد و هرآنچه دکترها راجع به شیوه های درمان و داروهای مختلف می گفتند ، فریب و دروغی بیش نبود.
وی در تمام آن چند ماهی که با درد و ترس از مرگ می جنگید ، دچار درگیری های ذهنی فراوان در مواجهه با سوال های بی جواب راجع به نوع زندگی خود بود و رنج فکر کردن به این چیزها درد و رنج بیماری را چندین برابر می کرد. از اندیشیدن به این که بخاطر آن زندگی پر تجمل و آن پرده ها و دکوراسیون خانه، آن هم بخاطر زن و فرزندانی که هیچ اهمیتی به او نمی دادند، بطرزی مضحک دچار چنین بیماری عجیبی شده بود رنج می کشید و به این باور رسید که زن و فرزندانش نیز همگی دروغ و فریب بودند.
با این وجود هنوز در مورد واقعیت مرگ، به پاسخ نمی رسید.
او مرگ را ظلمی به خود می پنداشت و دوستش نداشت و این چیزی بود که با وجود درد کشنده، با آن کنار نمی آمد.
او که عمری به خود دروغ گفته و در فریب روزمرگی زیسته بود، در کشاکش با درد از دروغ متنفر شد و رفته رفته فهمید که حقیقتی به نام مرگ در وجودش رشد می کند. در بستر تنهایی خویش، در می یافت که با آن درمان ها و داروهای بی سرانجام، دارد به مرگ نزدیک و نزدیک تر می شود.
ایلیچ مرگ را حس می کرد. اما آن را دوست نداشت و حقیقت مرگ را ظلم به خود می پنداشت.
و این چیزی است که با وجود درد کشنده، با آن کنار نمی آمد.
او درد دیگری هم داشت:
در تمام آن شب ها و روزهایی که با وجود دردمند خویش در بستر بیماری افتاده به زندگی خود در گذشته می اندیشید و هر بار با این سوال گیج کننده و سرسام آور روبرو می شد که آیا حقیقت دارد که درست زندگی نکرده است ؟
اما این قاضی، نمی توانست علیه خود رای بدهد که بدرستی زندگی نکرده است.
هربار در مواجهه با این پرسش، به این نتیجه می رسید که هر چه کرده، درست و بقاعده بوده است.
پس اگر چنین است این کشمکش دائمی با خود، از چیست؟
این کشمکش با سوال های بی جواب، آن هم در اثنای درد و بیماری، عذاب و رنجش را چند برابر می کرد. با این وجود حتی نمی توانست کلمه ای از رنج هایش را با خانواده و اطرافیان در میان بگذارد زیرا آنها نمی فهمیدند و درک نمی کردند.
هرگاه اطرافیان به بالینش می آمدند در ظاهر سکوت می کرد اما در سرتاسر وجودش غوغا بود.
ایوان ایلیچ با عشق زندگی نکرده است. با زنی جنجالی و ایرادگیر و نق نقو گذران عمر کرده و همه سال های زندگی زناشویی اش به اختلاف با چنین همسری گذشته است.
این زن نمی فهمد و درک نمی کند.
بیماری روزبروز شدیدتر و وخیم تر می شود و ایوان ایلیچ تا آخرین لحظات که در کمال هشیاری با درد دست به گریبان است، مدام سوال ها از خود می پرسد.
او از مرگ نفرت دارد و همین است که دردش را زیاد می کند.
سرانجام دو ساعت مانده به واپسین دم، دو ساعتی که به آن می گویند ساعات احتضار،
در آن دو ساعتی که همگان می پندارند، بیمار شعور و درک خویش را از دست داده و در حال تسلیم جان خویش است، درست در همین ساعات کور ، ایوان ایلیچ، حقیقت را در می یابد.
این لحظه ، همزمان است با لحظه ای که پسر نوجوانش به سفارش مادر، به بالینش آمده و با چشمانی اشکبار دست او را می بوسد و ایوان ایلیچ در این لحظه به خود می گوید هنوز برای اصلاح وقت هست. آن گاه با چشمانی بی رمق، به زن و فرزندش نگاه کرد. به زن اشاره کرد که پسرش را از آن اتاق ببرد و بعد به همسرش گفت که برای خود او هم متاسف است.
در این زمان، ایلیچ می فهمد که در آن لحظات تسلیم به مرگ، قدرتی فراتر از درد دارد و مرگ چیزی نیست بجز نور.
آگاهی ایوان ایلیچ ، سالهاست که اسیر نفس او، تمایلات و نگرش او به زندگی و روزمرگی های او بوده است.
اما بیماری ، آگاهی او را از یکایک این بندها رها می کند.
قاضی ، تا آخرین لحظه تلاش کرده تا حقیقت را در یابد و سرانجام در لحظه احتضار ، لحظه ای که برای دیگران دو ساعت طول می کشد، اما برای او یک لحظه بیشتر نیست، حقیقت را می فهمد:
دلیل رنج هایش این بوده که
تسلیم نبوده و عشق نورزیده است.
اما پس از این که پسرش دستش را می بوسد و لحظه ای که حتی برای زنش دلسوزی می کند، حقیقت عشق رادرمی یابد و همچنین می فهمد که مرگ وجود ندارد.
مرگ، فقط نور است.
اکنون ایوان ایلیچ، پس از ماهها درد و تقلا و انتظار، پاسخ پرسش های خود را دریافته است.
او در این دوساعت احتضار که برای وی، یک لحظه بیشتر نیست ، فهمیده که در این ماههای پرتب و تاب، آن همه رنج می کشیده زیرا ترس از جدایی از همه دلبستگی ها را داشت.
سرانجام قاضی دادگستری، همه چیز را رها کرده و تسلیم شد.
نقطه اوج داستان همین جا و در همین چند سطر باقیمانده است.
ایوان ایلیچ، این راه دشوار پر پیچ و خم را آمده بود تا به این قلّه، به آن نقطه نور برسد.
او در آن یک لحظه به چشم دید همه چیزهایی تا کنون بخاطرش زیسته و گذران عمر کرده بود و هر آنچه در این مدت پر رنج و تعب بیماری دیده بود، همگی تاریکی محض بوده و مابقی آن نقطه نوری است که خود مرگ است.
آنگاه ایوان ایلیچ از خود پرسید: درد کجاست؟
درد آنجا بود و او هنوز حسش می کرد ولی دیگر مهم نبود.
و مرگ کجا بود؟
ایوان ایلیچ دانست، مرگی وجود نداشت.
از این جا به بعد، ایوان ایلیچ یکّه و تنها در این میدان، با نور گذراند و این لحظه نور برای او تداوم داشت.
اما برای زن و فرزندانش که بر بالین او حاضر بودند، این لحظه تسلیم به مرگ، دو ساعت کامل طول کشید.
سرانجام ایوان ایلیچ ، صدای خِرخِر گلویش را شنید و سپس، صدای کسی را که گفت: تمام شد.
و ایوان ایلیچ مُرد و
آزاد شد.
مرگ رکسانا واقعیت داشت
و
بر خلاف ایوان ایلیچ،
این یکی، کاملا آگاهانه و با عشق زندگی کرد.
هر کسی که رکسانا را از نزدیک می شناخت، دوستش داشت.
حتی کسانی که او را نمی شناختند، با شنیدن اوصاف نیکش، او را می پسندیدند و ستایش می کردند.
همه این ها به این خاطر بود که رکسانا قلبی سرشار از عشق داشت.
اگرچه او نیز همچون بسیاری از آدم ها خواسته و ناخواسته خود را در بستری از روزمرگی پیچیده بود، اما در همین زندگی عادی و روزمره بود که این زن فرشته خو از بذل عشق به خانواده و دوستان و آشنایان دریغ نمی کرد.
او در تمام سال ها و لحظات عمر عاشقانه و حتی در آن لحظه ای که مرگ، ناغافل به سراغش آمد ، دستش در دست شوهرش بود.
با این وجود، به نظر می رسید او هم در زندگی یک چیزهایی را کم گذاشته و او نیز گمشده ای داشت.
رکسانا از یک خانواده معمولی و تقریبا ثروتمند بود.
شوهرش نیز مرد متمولی بود و زندگی پر نعمت و آسایشی برای او فراهم کرده بود.
علاوه بر همه این خوش اقبالی ها، رکسانا ثروت روحی هم داشت و نسبت به همه نعمت ها و مال و منالی که در اختیارش بود ، احساس بی نیازی می کرد.
با این وجود چیزهایی هم پیش می آمد که دلش را به درد می آورد و گاهی از خودش می پرسید معنای واقعی زندگی چیست؟ چرا گاهی احساس کسالت می کنم با این که زندگی ام اینقدر کامل به نظر می رسد؟
هر کسی نقصان هایی دارد که نتیجه اعمال و رفتار خودش است.
پسرش بعد از ازدواج، سر ناسازگاری گذاشت و به زن خود خیانت کرد.
رکسانا همه کوشش خود را به کار بست تا پسرش سربراه بشود و با تلاش و استقامتی وصف ناپذیر، آشیانه پسرش را پابرجا نگه داشت. با این وجود، سرانجام آن دو از هم جدا شدند و رکسانا از این بابت غصه دار شد.
شاید در اعماق ضمیر، خود را مقصر ناسازگاری پسرش می دید. از آن پس بود که آن رکسانای شاد و خرسند، زندگی را رها کرد و در خود فرو رفت.
مدتی نگذشت که به بیماری کورونا مبتلا شد و دو هفته تمام در تب سوخت در حالی که مدام نزد دوستان و خانواده تکرار می کرد: خوبم.
با این وجود شاید او نیز می دانست که در آن روزهای تب و التهاب، حقیقت موهومی به نام مرگ، در وجودش آرام آرام رشد می کرد و هر روز نزدیک و نزدیک تر می شد.
وقتی حال رکسانا بدتر شد او را به بیمارستان بردند و بستری کردند.
کسی چه می داند؟
شاید او نیز همچون ایوان ایلیچ، در تمام آن روزها، ساعت ها و دقیقه های پر تب و تابی که نفس هایش به دستگاه تنفس مصنوعی بند بود، از خود بارها و بارها پرسید:
آیا درست زندگی کردم؟
شاید بیماری، شعله آگاهی را در ذهن رکسانا نیز گیرانده بود.
رکسانا در طول زندگی شخصیت متعادلی داشت.
هم به معنویات می پرداخت و هم بخوبی از زندگی مادی دنیوی کام می گرفت.
به خودش می رسید.
لباس های خوب می پوشید.
همیشه موها و صورتش، آرایش کامل داشت.
و همه این ها نشان می داد ، علاوه بر اینکه به دلیل ثروت شوهرش، دغدغه مالی نداشت، درک درستی از خود و خواسته هایش نیز داشت و بر خلاف خیلی ها که در اوج ثروت، فقیرند، رکسانا بی دلیل برای خودش نگرانی و غصه نمی تراشید و همیشه به روی زندگی و کسانی که دوستشان داشت، لبخند می زد.
با این وجود، هر کسی در زندگی نقصان و کاستی ای دارد.
چنان که رکسانا هم داشت و این به دلیل ذات انسانی ماست.
ما انسان ها ذاتا زیاده خواه و عجول هستیم و همین سبب می شود تا آنچه از امکانات و موهبت هاست را یا نبینیم و یا بدان بی توجهی کرده و چشم به آن چیزی بدوزیم که نداریم.
گاه در این زمینه چنان حریص هستیم که مدام نگرانی برای خود می تراشیم و در این راه چنان پیش می رویم که حتی نمی دانیم از زندگی چه می خواهیم.
دلیل اصلی این امر آن است که همه ما و یا بیشتر ما به آن جوهر آگاهی درونی، که در فطرت مان نهادینه شده است، بی توجهی می کنیم و اجازه نمی دهیم این جوهر، از بندهای ذهنی و نفسانی مان آزاد شود و در زندگی مان جاری شود.
درد اصلی این است که همواره غافلیم و بنوعی بیشتر ساعات و لحظات عمر، در خواب غفلت بسر می بریم.
این است آن پشیمانی ای که در زمان مرگ، رخ می دهد.
رکسانا اگرچه زنی معنا گرا بود اما او نیز بنوعی دچار همین دغدغه ناخواسته بود.
او بی آن که خود بداند یک شوق نهانی داشت برای آن چیز بهتر که نمی دانست چیست.
او هم از نعمات مادی و معنوی زندگی برخوردار بود و هم کارهای خیر و معنوی می کرد و فاضلانه و شاعرانه می زیست.
با این وجود هنوز فکر می کرد چیز دیگری، کار بهتری، وظیفه مهم تری باقی مانده که باید انجام دهد.
در شصت سالگی به دوستش گفته بود:
« وای دوستم... نود سالگی... نود سالگی...ما هنوز سی سال دیگر وقت داریم. می توانیم نود ساله شویم و تا آن موقع خیلی کارها بکنیم.»
رکسانای نازنین، با داشتن تمام موهبت های زندگی و بیشتر از همه، با بهره مندی از آن ثروت روحی و آرامش درون، مثل شمع نجیبی در سکوت مرموز شب، در اشتیاق این طلب، نرم و آرام می سوخت.
و درست در آن یک لحظه ای که دستش در دست همسر محبوبش بود، در حالی که همه می پنداشتند پس از بهبود بیماری ، به زندگی باز گشته
آمبولی ریه به سراغش آمد و جانش به لب رسید و از نهادش بیرون رفت،
درست در همان یک لحظه ،جوهر آگاهی نهفته خویش را رها و آزاد دید.
برخلاف ایوان ایلیچ، رحلت رکسانا ، بسیار کوتاه بود.
نیازی نبود که او نیز مانند ایوان ایلیچ ماهها رنج و درد بکشد تا سرانجام در دو ساعت احتضار دریابد که مرگ، درد ندارد و سراسر نور حقیقت است.
رکسانا آنقدر پاک و آگاهانه زیسته بود که نیازی به چندین ماه تصفیه و پاکسازی نداشت.
او تنها همان یک لحظه را لازم داشت که آن نقطه نور، جوهر آگاهی خود را به چشم ببیند و در همان یک لحظه دریابد که زندگی، همان چیزی است که برای ما پیش می آید و با آن دم به دم نفس می کشیم.
همین قدر کافی است که خوب و آگاهانه زندگی کنیم و در التهاب و اشتیاق و تب و تاب کاری بزرگ تر نباشیم.
چه دلیلی داشت که رکسانا سی سال دیگر را طلب کند تا آن کاری را انجام دهد که حتی نمی دانست چیست.
حال آن که او هر چه لازم بود از زندگی کام گرفته و همواره شاد و رها زیسته بود.
وقتی از دنیا رفت، دوستانش در رسای روح بلندش می سرودند و می گفتند که رکسانا وارسته بود.
انسان شایسته ای که در ناز و نعمت زیست اما به آن وابسته و دلبسته نشد.
او درست مثل طبیعت، پاک و نجیب بود.
هم از موهبت هایی که خدا در اختیارش گذاشته بود بهره گرفت و هم بسته به بندهای آن نشد.
با این وجود، رکسانا تا لحظه مرگ، یک بند را سفت نگه داشته بود:
جوهره آگاهی اش را.
و برای گسستن این یک بند، یک لحظه کافی بود.
در آن لحظه، رکسانا نور را با چشمانش دید و
از بند رست و
رها شد.
سوسن چراغچی
6 شهریور 1400
* فرعون هم ادعای خدایی می کرد زیرا به پندار خود، می توانست جان انسان ها را بگیرد و اگر فرمان مرگ انسانی را صادر نمی کرد یعنی به او زندگی بخشیده بود. موسی در جواب به فرعون گفت، اگر راست می گویی که خدایی، انسانی را که مرده است زنده کن.
** هنوز هم چنین است. گویی این مرض شوم، در تمام زمان ها و همه جوامع و کشورهای دنیا، مسری و همه گیر است.