از بایگانیِ سکوت تا حنجرۀ هنر؛ ادبیات به مثابۀ راهگشای سوژههای فراموششده
به قلم: حجت بقایی؛ پژوهشگر، شاعر، فیلمنامه نویس _ مشاور تحقیق و توسعه
ویرگول (خبرنگار ۱۴۰۱) به نقل از پایگاه خبری کتاب _ در جهانِ بیرحمِ آکادمیک، بسیاری از حقیقتها در مرز میان «مدرک» و «موضوع» گم میشوند. اغلب ما با پدیدههایی روبرو هستیم که پتانسیلِ تغییرِ ساختارِ جامعه را دارند، اما چون در قالبِ آمارهای خشکِ ریاضی یا چارچوبهای صلبِ پژوهشهای رسمی نمیگنجند، در تاریکخانۀ بایگانیها خاک میخورند. اینجاست که پرسش اصلی پدیدار میشود: آیا ارزشِ یک ایده، تنها در گرویِ انتشار آن در قالب یک پایاننامه یا مقاله است؟ یا ایدهای که در قالبِ یک روایت زنده میماند، حتی اگر علمی نباشد، میتواند بذری برای تحولات بزرگ آینده باشد؟
من معتقدم ما به چیزی نیاز داریم که میتوان آن را «ادبیاتِ توسعه» نامید.
—هنر؛ راهکار موازی برای بقای ایده: وقتی پیچیدگیهای فرآیند پژوهش، محدودیتهای زمانی و کمبود منابع، مانع از آن میشود که یک سوژۀ پژوهشی به مقصد نهایی خود برسد، هنر نباید عقب بنشیند؛ بلکه باید به عنوان یک «راهکار موازی» وارد میدان شود. در واقع، هنر نباید جایگزین پژوهش شود، بلکه باید «پناهگاهِ» آن باشد.
سوژههایی که با اعداد و ارقام، قدرتِ اقناعِ مخاطب را ندارند، در بطنِ یک داستان، در هیجانِ یک فیلمنامه، یا در ضرباهنگِ یک ترانه، میتوانند به عمق و ویژگیهای اجتماعی خود دست یابند. هنر، «پذیرفتنی بودنِ» بالایی دارد؛ هنر است که میتواندِ صلب بودنِ دادهها را به روانیِ روایت تبدیل کند و اجازه دهد سوژه، نه به عنوان یک «عدد»، بلکه به عنوان یک «تجربه زیسته» در ذهنِ مخاطب حک شود.
_ پل میانِ نظریه و عمومیات: هدف ما از این رویکرد، صرفاً تولید اثر هنری نیست؛ بلکه هدف، تضمینِ «چرخه حیاتِ دانش» است. ما میخواهیم مطمئن شویم که هیچ ایدهای، هیچ پدیده و هیچ حقیقتِ اجتماعی، به دلیلِ ناتوانی در ورود به ساختار رسمیِ تحقیق، به فراموشی سپرده نمیشود.
این نوع از ادبیات، در واقع پلی است میان سه قلمرو: دنیای نظریاتِ پیچیده، فضای پژوهشهای تخصصی و در نهایت، وجدانِ عمومیِ جامعه.
وقتی یک پژوهشگر، نگاهِ خود را با ابزارهای ادبی و هنری (از شعر و ترانه گرفته تا روایتهای داستانی) پیوند میزند، در واقع دارد راه را برای «درک عمومی» باز میکند. او با این کار، ایده را از انزوایِ اتاقهای پژوهشی خارج کرده و به جریانِ حیاتِ جامعه تزریق میکند. شاید آن روایتی که امروز در قالب یک داستان منتشر میشود، فردا به الهامبخشِ یک نظریه یا یک تحولِ ساختاری در جامعه تبدیل شود.
در نهایت، ما نباید اجازه دهیم سوژههای ارزشمند، در سکوتِ بایگانیها خاک فراموشی بخورند.
اگر پژوهش نتوانست آنها را فریاد بزند، بگذارید هنر، آنها را روایت کند.
/. /. /.