راهنمای والدین برای آموزش کنترل خشم به کودکان ۳ تا ۶ سال
تصور کنید فرزندتان مشغول ساختن یک برج با لگوهاست. با دقت قطعهها را روی هم میگذارد، اما درست زمانی که برج تقریباً کامل شده، همه قطعهها روی زمین میریزند. کودک ناگهان فریاد میزند، لگوها را پرت میکند یا با گریه میگوید: «دیگه بازی نمیکنم!»
شاید اولین واکنش شما این باشد که بگویید: «اینقدر عصبانی نشو!» یا «چرا اسباببازیهات رو پرت میکنی؟» اما کودکی که هنوز مهارتهای مدیریت احساسات را یاد نگرفته، ممکن است واقعاً نداند چطور با خشم و ناامیدی خود کنار بیاید.
خشم یکی از احساسات طبیعی انسان است. کودکان نیز مانند بزرگسالان عصبانی میشوند، اما در سنین پایین هنوز در حال یادگیری این هستند که احساسات خود را بشناسند، درباره آنها حرف بزنند و بدون آسیبرساندن به خود یا دیگران واکنش نشان دهند.
هدف ما این نیست که کودک هیچوقت عصبانی نشود؛ بلکه میخواهیم به او یاد بدهیم وقتی عصبانی است، چه کاری میتواند انجام دهد.
در این مقاله، هفت راهکار کاربردی را بررسی میکنیم که به والدین کمک میکنند کودکان خردسال را در مسیر شناخت و مدیریت خشم همراهی کنند.
۱. ابتدا احساس کودک را بپذیرید
وقتی کودک عصبانی است، معمولاً به شنیدن نصیحتهای طولانی نیاز ندارد. بهتر است پیش از هر چیز به او نشان دهید که متوجه احساسش شدهاید.
برای مثال، اگر کودک به دلیل خرابشدن برج لگویی خود گریه میکند، میتوانید بگویید:
«خیلی ناراحت شدی، چون برای ساختن این برج زحمت کشیده بودی.»
یا اگر دوستش اسباببازی موردعلاقهاش را برداشته است، بگویید:
«عصبانی شدی، چون دوست داشتی خودت با اون اسباببازی بازی کنی.»
این جملهها به کودک کمک میکنند ارتباط میان اتفاقی که افتاده و احساسی را که تجربه میکند، بهتر درک کند.
پذیرفتن احساس به معنای اجازهدادن به هر رفتاری نیست. میتوانید همزمان با همدلی، حدومرز را نیز مشخص کنید:
«میفهمم که عصبانی هستی، اما اجازه نداری اسباببازی رو به سمت کسی پرت کنی.»
به این ترتیب، کودک یاد میگیرد که عصبانیشدن اشکالی ندارد، اما برای بیان خشم خود باید از روشهای امنتری استفاده کند.
۲. وقتی خشم کودک شدید است، ابتدا به آرامشدن او کمک کنید
وقتی کودک بهشدت عصبانی شده است، ممکن است نتواند بهخوبی به توضیحات شما گوش دهد یا درباره راهحل فکر کند. در چنین شرایطی، بهتر است ابتدا بر کاهش تنش تمرکز کنید.
با صدایی آرام و جملههایی کوتاه با او صحبت کنید. اگر کودک تمایل دارد، کنارش بنشینید یا دستش را بگیرید. اگر نمیخواهد لمسش کنید، به خواستهاش احترام بگذارید و در فاصلهای امن کنارش بمانید.
میتوانید بگویید:
«من کنارتم. بیا اول کمی آروم بشیم.»
از فریادزدن، تهدیدکردن یا مجبورکردن کودک به توضیحدادن در اوج عصبانیت خودداری کنید. این واکنشها ممکن است شرایط را دشوارتر کنند.
اگر کودک وسیلهای پرت میکند یا به دیگران آسیب میرساند، ابتدا امنیت را برقرار کنید. وسایل خطرناک را از دسترس دور کنید و در صورت لزوم، با آرامش مانع آسیبرساندن شوید.
پس از آرامشدن کودک، میتوانید درباره اتفاقی که افتاده و راههای بهتر واکنشدادن صحبت کنید.
۳. به کودک یاد بدهید احساسش را با کلمات بیان کند
کودکان خردسال گاهی به این دلیل رفتارهای تندی نشان میدهند که هنوز واژههای کافی برای بیان احساسات و خواستههای خود ندارند.
ممکن است کودک بهجای گفتن «ناراحتم که نوبتم نشد»، اسباببازی را از دست دوستش بگیرد. یا بهجای اینکه بگوید «کمک میخوام»، از شدت ناامیدی گریه کند.
شما میتوانید با آموزش جملههای کوتاه و ساده به او کمک کنید احساسش را بهتر بیان کند.
برای مثال، این جملهها را در موقعیتهای روزمره تمرین کنید:
· «من عصبانیام.»
· «این کار رو دوست ندارم.»
· «لطفاً اسباببازیم رو بهم بده.»
· «میشه به من کمک کنی؟»
· «من هم میخوام نوبتم بشه.»
· «الان کمی استراحت میخوام.»
بهتر است این جملهها را زمانی تمرین کنید که کودک آرام است، نه فقط هنگام عصبانیت.
میتوانید با عروسکها یک نمایش کوتاه اجرا کنید. مثلاً یکی از عروسکها اسباببازی دیگری را برمیدارد و کودک کمک میکند تا شخصیت داستان بهجای فریادزدن، خواستهاش را بیان کند.
با تکرار چنین بازیهایی، کودک فرصت پیدا میکند روشهای تازهای برای بیان احساسات خود بیاموزد.
۴. یک روش ساده برای آرامشدن به کودک آموزش دهید
کودکان برای مدیریت خشم به تمرینهای ساده و قابلفهم نیاز دارند. یکی از روشهایی که میتوانید امتحان کنید، تنفس آرام است.
برای اینکه این تمرین برای کودک جذابتر باشد، آن را به بازی تبدیل کنید.
بازی گل و شمع
از کودک بخواهید تصور کند یک گل خوشبو در دست دارد.
· بهآرامی نفس بکشد و وانمود کند بوی گل را استشمام میکند.
· سپس تصور کند شمعی روبهرویش قرار دارد.
· بهآرامی هوا را بیرون بدهد، انگار میخواهد شعله شمع را بدون فوت شدید تکان دهد.
این تمرین را در زمان آرامش چند بار انجام دهید تا کودک با آن آشنا شود. هنگام عصبانیت نیز میتوانید به او یادآوری کنید: «دوست داری بازی گل و شمع رو انجام بدیم؟»
اگر کودک علاقهای به این تمرین ندارد، او را مجبور نکنید. بعضی کودکان با نوشیدن کمی آب، نشستن در محیطی آرام، فشار دادن یک بالش یا نقاشیکردن بهتر آرام میشوند.
هدف این است که کودک بهتدریج روشهایی را پیدا کند که برای خودش مفید هستند.
۵. به کودک فرصت انتخاب بدهید
گاهی خشم کودک از این احساس ناشی میشود که هیچ اختیاری ندارد. در بسیاری از موقعیتها، بزرگسالان باید تصمیمهای مهم را بگیرند؛ اما میتوانند در محدودهای امن، انتخابهای کوچکی در اختیار کودک قرار دهند.
برای مثال، اگر کودک از تمامکردن بازی ناراحت است، بهجای دستورهای پیدرپی بگویید:
«وقت جمعکردن اسباببازیه. دوست داری اول لگوها رو جمع کنی یا ماشینهات رو؟»
یا اگر از انجام یک فعالیت دشوار عصبانی شده است، بپرسید:
«دوست داری خودت یک بار دیگه امتحان کنی یا من کمکت کنم؟»
این انتخابها به کودک کمک میکنند احساس کند در حل مسئله نقش دارد.
البته انتخابها باید واقعی، محدود و متناسب با سن او باشند. اگر زمان رفتن فرارسیده است، بهتر نیست از کودک بپرسید که اصلاً میخواهد برود یا نه؛ بلکه میتوانید درباره شیوه آمادهشدن به او حق انتخاب بدهید.
۶. خودتان الگوی مدیریت خشم باشید
کودکان فقط از توضیحات والدین یاد نمیگیرند؛ آنها رفتار بزرگسالان را نیز مشاهده میکنند.
اگر هنگام عصبانیت فریاد میزنیم، وسایل را پرت میکنیم یا دیگران را تحقیر میکنیم، دشوار است از کودک انتظار داشته باشیم همیشه آرام و منطقی رفتار کند.
البته هیچ پدر یا مادری همیشه آرام نیست. ممکن است شما هم گاهی خسته شوید یا واکنشی نشان دهید که بعداً از آن پشیمان شوید. مهم این است که مسئولیت رفتار خود را بپذیرید و برای اصلاح آن تلاش کنید.
برای مثال، میتوانید بگویید:
«من هم عصبانی شدم و صدایم رو بالا بردم. بهتر بود چند لحظه مکث میکردم. دفعه بعد سعی میکنم آرومتر صحبت کنم.»
همچنین میتوانید در موقعیتهای روزمره، روش خودتان را با صدای بلند توضیح دهید:
«الان کمی کلافهام. چند نفس آروم میکشم و بعد ادامه میدم.»
با این کار، کودک میبیند که مدیریت خشم یک مهارت قابلیادگیری است و بزرگسالان نیز برای بهترشدن آن تلاش میکنند.
۷. بعد از آرامشدن، درباره اتفاق صحبت کنید
وقتی کودک آرام شد، فرصت مناسبی است که به او کمک کنید اتفاقی را که افتاده، مرور کند.
بهتر است گفتوگو کوتاه، ساده و متناسب با سن کودک باشد. هدف سرزنشکردن نیست؛ میخواهیم کودک بفهمد چه چیزی باعث خشمش شد و دفعه بعد چه انتخابهایی دارد.
میتوانید بپرسید:
· «چی باعث شد عصبانی بشی؟»
· «وقتی برجت خراب شد، چه احساسی داشتی؟»
· «دفعه بعد چه کاری میتونی انجام بدی؟»
· «اگه دوباره این اتفاق بیفته، دوست داری از من کمک بخوای؟»
اگر کودک وسیلهای را پرت کرده یا به کسی آسیب رسانده است، درباره جبران نیز صحبت کنید. مثلاً میتواند در جمعکردن وسایل کمک کند یا پس از آرامشدن، برای ترمیم رابطه با فردی که ناراحت کرده است قدمی بردارد.
از جملههایی مانند «تو همیشه دردسر درست میکنی» پرهیز کنید. بهتر است درباره رفتار مشخص صحبت کنید: «پرتکردن اسباببازی خطرناکه؛ دفعه بعد میتونیم از کلمات استفاده کنیم.»
به یاد داشته باشید که کودکان برای یادگیری این مهارتها به زمان و تمرین نیاز دارند. ممکن است یک روش را بارها با آنها تمرین کنید و باز هم در موقعیتی دشوار نتوانند از آن استفاده کنند. این موضوع به معنای بیفایدهبودن آموزش نیست؛ بلکه نشان میدهد یادگیری مدیریت احساسات فرایندی تدریجی است.
فیلوپیا؛ آموزش مدیریت خشم از راه داستان و بازی
برای کودکان ۳ تا ۶ سال، توضیحات طولانی درباره احساسات معمولاً بهاندازه تجربههای ساده، داستان و بازی قابلفهم نیستند. کودک ممکن است هنوز نتواند مفهوم مدیریت خشم را بهخوبی توضیح دهد، اما میتواند از طریق یک شخصیت داستانی، موقعیتهای مشابه زندگی خود را بررسی کند.
در فیلوپیا، شخصیتهایی مانند جوشان، نگهبان خشم و رامینو، نگهبان آرامش میتوانند نقطه شروعی برای گفتوگو درباره خشم و آرامشدن باشند.
برای مثال، وقتی جوشان عصبانی میشود، از کودک بپرسید:
· «فکر میکنی چرا جوشان عصبانی شده؟»
· «وقتی خیلی عصبانی هستیم، چه کارهایی ممکنه خطرناک باشن؟»
· «جوشان چطور میتونه بدون آسیبزدن به کسی، احساسش رو بیان کنه؟»
سپس میتوانید از رامینو کمک بگیرید و با کودک روشهای ساده آرامشدن را تمرین کنید؛ مانند نفسکشیدن آرام، درخواست کمک یا کمی فاصلهگرفتن از موقعیت تنشزا.
بازیهای نمایشی نیز میتوانند مفید باشند. مثلاً یک بار کودک نقش شخصیتی را بازی کند که برجش خراب شده و بار دیگر راههای مختلف واکنشدادن را امتحان کند.
در پایان، درباره تجربه خود کودک صحبت کنید:
«تا حالا شده تو هم مثل جوشان عصبانی بشی؟ چی کمکت میکنه آرومتر بشی؟»
اگر کودک تمایلی به پاسخدادن ندارد، اصرار نکنید. میتوانید بازی را ادامه دهید و در فرصتی دیگر دوباره به موضوع برگردید.
هدف فیلوپیا این است که کودکان در فضایی متناسب با سن خود، احساسات را بشناسند، درباره آنها حرف بزنند و راههای مناسبتری برای واکنشدادن تمرین کنند. همراهی والدین در زندگی روزمره، بخش مهمی از تبدیل این یادگیری به مهارتی کاربردی است.
جمعبندی؛ خشم را سرکوب نکنیم، مدیریتکردن آن را یاد بدهیم
خشم بخشی طبیعی از زندگی کودکان است. آنها ممکن است هنگام ناکامی، خستگی، گرسنگی، اختلاف با دوستان یا روبهروشدن با محدودیتها عصبانی شوند. آنچه اهمیت دارد، نحوه همراهی ما با آنها در این لحظههاست.
پذیرفتن احساس کودک، کمک به آرامشدن، آموزش کلمات مناسب، تمرین روشهای ساده آرامش، دادن انتخابهای محدود، الگوبودن والدین و گفتوگو پس از آرامشدن، هفت راهکار برای تقویت تدریجی مهارت مدیریت خشم هستند.
اگر خشم کودک بسیار شدید، مکرر یا آسیبزننده است و زندگی روزمره او یا اطرافیانش را مختل میکند، بهتر است با متخصص کودک مشورت کنید.
به یاد داشته باشید که قرار نیست کودک همیشه آرام باشد. او به فرصتی نیاز دارد تا احساسات خود را بشناسد، اشتباه کند، دوباره تمرین کند و از همراهی بزرگسالان قابلاعتماد بهرهمند شود.
منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر:
· American Academy of Pediatrics
· Centers for Disease Control and Prevention – Positive Parenting Tips
بازنویسی و تنظیم برای انتشار: شبکه اوقات فراغت
