کودکان همیشه نمی‌توانند احساسات خود را به‌درستی بشناسند یا درباره آن‌ها صحبت کنند. گاهی دلتنگی به شکل گریه بروز می‌کند، ناامیدی به عصبانیت تبدیل می‌شود و نگرانی ممکن است خودش را در قالب سکوت یا بی‌قراری نشان دهد. در چنین لحظه‌هایی، کودک بیش از آنکه به نصیحت یا راه‌حل فوری نیاز داشته باشد، به بزرگ‌سالی احتیاج دارد که به او کمک کند احساسش را بشناسد و راه مناسبی برای کنارآمدن با آن پیدا کند.
آموزش احساسات به معنای جلوگیری از ناراحتی کودک نیست؛ بلکه به او کمک می‌کند احساساتش را بشناسد، آن‌ها را بیان کند و واکنش‌های سالم‌تری نشان دهد. والدین می‌توانند با چند رفتار ساده، نقش مهمی در تقویت این مهارت داشته باشند.
اولین قدم برای کمک به کودک، توجه به نشانه‌هایی است که احساسات او را آشکار می‌کنند. اخم‌کردن، بی‌قراری، سکوت ناگهانی، گریه یا تغییر لحن صدا ممکن است نشان دهد که کودک با احساسی دشوار روبه‌رو شده است.
برای مثال، ممکن است کودک بعد از بازگشت از مهدکودک زود عصبانی شود یا با کوچک‌ترین مخالفتی گریه کند. به‌جای اینکه فوراً رفتار او را لجبازی بدانید، کمی دقیق‌تر نگاه کنید. شاید خسته است، دلش برای شما تنگ شده یا اتفاقی در طول روز ناراحتش کرده است.
در چنین شرایطی، می‌توانید با لحنی آرام بپرسید:
·
«امروز انگار یه چیزی ناراحتت کرده؛ دوست داری درباره‌اش حرف بزنیم؟»
·
·
«می‌بینم که حوصله نداری. خسته‌ای یا اتفاقی افتاده؟»
·
·
«می‌خوای یکم کنار هم بشینیم؟»
·
لازم نیست همیشه همان لحظه پاسخ روشنی دریافت کنید. گاهی همین که کودک متوجه شود احساساتش برای شما اهمیت دارد، زمینه گفت‌وگوی بعدی را فراهم می‌کند.
وقتی کودک ناراحت است، ممکن است والدین به‌سرعت بخواهند مشکل را حل کنند. اما پیش از ارائه راهکار، بهتر است به او فرصت بدهید حرف بزند و احساسش را بیان کند.
هنگام گفت‌وگو، تلفن همراه را کنار بگذارید، هم‌سطح کودک بنشینید و با توجه به حرف‌ها و حالت چهره‌اش گوش دهید. لازم نیست برای هر جمله او پاسخی آماده داشته باشید؛ گاهی شنیدن بدون قضاوت، بهترین کمک است.
برای نمونه، اگر کودک می‌گوید: «دیگه با دوستم بازی نمی‌کنم!»، به‌جای اینکه فوراً بگویید «این‌قدر حساس نباش»، می‌توانید بپرسید:
«انگار از اتفاقی که بین شما افتاده خیلی ناراحتی. می‌خوای برام تعریف کنی چی شده؟»
این نوع پاسخ به کودک نشان می‌دهد که برای درک احساسش تلاش می‌کنید. وقتی احساس امنیت کند، احتمال بیشتری دارد که درباره تجربه‌هایش با شما صحبت کند.
جمله‌هایی مثل «چیزی نشده»، «برای این چیزها گریه نمی‌کنن» یا «این‌قدر عصبانی نباش» شاید با هدف آرام‌کردن کودک گفته شوند؛ اما ممکن است این پیام را منتقل کنند که احساسات او بی‌اهمیت‌اند یا نباید آن‌ها را بیان کند.
به یاد داشته باشید که اتفاقی که از نظر بزرگ‌سالان کوچک به نظر می‌رسد، ممکن است برای کودک اهمیت زیادی داشته باشد. خراب‌شدن یک نقاشی، نرسیدن به یک اسباب‌بازی یا نوبت‌نگرفتن در بازی می‌تواند باعث ناراحتی واقعی او شود.
به‌جای انکار احساس، آن را به رسمیت بشناسید:
«می‌فهمم که ناراحتی؛ خیلی دوست داشتی این نقاشی قشنگ بشه.»
·
·
«حق داری از اینکه نوبتت نشد ناامید بشی.»
·
·
«عصبانی هستی، اما نمی‌تونی دوستت رو بزنی. بیا راه دیگه‌ای پیدا کنیم.»
·
پذیرفتن احساس کودک به معنای تأیید همه رفتارهای او نیست. کودک می‌تواند عصبانی باشد، اما همچنان باید یاد بگیرد به دیگران آسیب نزند. والدین با جداکردن احساس از رفتار، هم به کودک احترام می‌گذارند و هم مرزهای لازم را حفظ می‌کنند.
کودکان خردسال گاهی فقط می‌گویند «بدم میاد»، «نمی‌خوام» یا «ولم کن!»؛ زیرا هنوز واژگان کافی برای توضیح تجربه درونی خود ندارند. کمک به آن‌ها برای نام‌گذاری احساسات، قدمی مهم در رشد سواد هیجانی است.
وقتی کودک ناراحت به نظر می‌رسد، می‌توانید چند احتمال را به‌آرامی مطرح کنید:
·
«از اینکه بازی تموم شد ناراحتی؟»
·
·
«شاید دلت می‌خواست بیشتر با هم بازی کنید؟»
·
·
«ترسیدی که من دیر برگردم؟»
·
·
«از اینکه نتونستی این کار رو انجام بدی، ناامید شدی؟»
·
بهتر است پاسخ را به کودک تحمیل نکنید. اگر گفت «نه، ناراحت نیستم، عصبانی‌ام»، حرفش را بپذیرید و به او فرصت دهید بیشتر توضیح دهد.
همچنین می‌توانید از تصاویر چهره‌ها، داستان‌ها، نقاشی‌ها یا بازی‌های نمایشی کمک بگیرید. برای مثال، تصویری از یک شخصیت شاد، غمگین یا ترسیده نشان دهید و از کودک بپرسید: «فکر می‌کنی این شخصیت چه احساسی داره؟ از کجا فهمیدی؟»
این فعالیت ساده به کودک کمک می‌کند نشانه‌های احساسات را تشخیص دهد و به‌تدریج درباره تجربه‌های خودش نیز حرف بزند.
وقتی کودک در اوج عصبانیت یا گریه قرار دارد، معمولاً زمان مناسبی برای آموزش طولانی یا پرسیدن سؤال‌های زیاد نیست. ابتدا کمک کنید آرام‌تر شود؛ مثلاً در کنارش بمانید، اگر دوست دارد او را در آغوش بگیرید یا چند لحظه در محیطی آرام استراحت کنید.
پس از فروکش‌کردن احساسات، می‌توانید درباره اتفاق پیش‌آمده صحبت کنید و از او بپرسید:
·
«فکر می‌کنی چه چیزی باعث شد این‌قدر ناراحت بشی؟»
·
·
«دفعه بعد چه کاری می‌تونه کمکت کنه؟»
·
·
«اگه دوباره این اتفاق بیفته، دوست داری چه واکنشی نشون بدی؟»
·
برای مثال، اگر کودک هنگام باختن در بازی عصبانی می‌شود، می‌توانید با هم تمرین کنید که چند نفس آرام بکشد، احساسش را با کلمات بیان کند یا برای مدتی کوتاه از بازی فاصله بگیرد.
قرار نیست کودک از همان ابتدا بتواند احساساتش را به‌خوبی مدیریت کند. این مهارت به تمرین، تکرار و همراهی بزرگ‌سالان نیاز دارد. حتی اگر گاهی دوباره واکنش تندی نشان داد، می‌توانید پس از آرام‌شدن به تجربه قبلی برگردید و راه‌های دیگری را با هم امتحان کنید.
پذیرفتن احساسات به معنای تسلیم‌شدن در برابر تمام خواسته‌های کودک نیست. والدین می‌توانند هم‌زمان با همدلی، قوانین روشن و ثابتی داشته باشند.
برای مثال، اگر کودک به دلیل نرسیدن به خواسته‌اش فریاد می‌زند، می‌توانید بگویید: «می‌دونم خیلی دوست داشتی این اسباب‌بازی رو داشته باشی و از جواب من ناراحتی. بااین‌حال، امروز نمی‌تونیم اون رو بخریم.»
در این پاسخ، احساس کودک نادیده گرفته نمی‌شود، اما تصمیم والدین نیز تغییر نمی‌کند. کودک به‌تدریج یاد می‌گیرد که می‌تواند احساسات ناخوشایند را تجربه کند، بدون اینکه مجبور باشد برای ازبین‌بردن آن‌ها به هر خواسته‌ای برسد.
هدف این نیست که کودک همیشه آرام و خوشحال باشد؛ هدف این است که بتواند احساسات مختلف را بشناسد و در موقعیت‌های دشوار، رفتار مناسب‌تری انتخاب کند.
برای کودکان خردسال، صحبت مستقیم درباره احساسات همیشه آسان نیست. گاهی یک داستان، شخصیت خیالی یا بازی ساده می‌تواند راه را برای گفت‌وگویی باز کند که در مکالمه معمولی شکل نمی‌گیرد.
در رویکرد آموزشی فیلوپیا، شخصیت‌های داستانی به کودکان کمک می‌کنند با احساسات مختلف آشنا شوند و درباره آن‌ها گفت‌وگو کنند. وقتی کودک با شخصیتی روبه‌رو می‌شود که ترسیده، عصبانی، غمگین یا خوشحال است، می‌توان از او پرسید: «فکر می‌کنی چرا این شخصیت این‌طوری شده؟» یا «اگه تو جای اون بودی، چه احساسی داشتی؟»
چنین پرسش‌هایی کودک را تشویق می‌کنند به نشانه‌های احساسی توجه کند، احساسات را نام ببرد و راه‌های مختلف واکنش‌نشان‌دادن را بررسی کند.
والدین می‌توانند این یادگیری را به زندگی روزمره پیوند بزنند. برای نمونه، پس از داستان از کودک بپرسند:
·
«امروز خودت چه زمانی شبیه این شخصیت شدی؟»
·
·
«وقتی عصبانی می‌شی، چه چیزی می‌تونه کمکت کنه؟»
·
·
«اگه دوستت ناراحت باشه، چطور می‌تونی بهش کمک کنی؟»
·
در کنار داستان و گفت‌وگو، بازی، نقاشی و فعالیت‌های متناسب با سن کودک نیز می‌توانند فرصت‌هایی برای تمرین فراهم کنند. مهم است که کودک برای پاسخ‌دادن تحت فشار قرار نگیرد و بداند هیچ احساسی به‌خودی‌خود بد یا ممنوع نیست؛ آنچه باید یاد بگیرد، شیوه سالم بیان و مدیریت احساسات است.
فیلوپیا می‌تواند در کنار همراهی والدین، فرصتی برای تمرین تدریجی شناخت احساسات و گفت‌وگو درباره آن‌ها فراهم کند. این مسیر با یک گفت‌وگوی کوتاه تمام نمی‌شود؛ بلکه در تجربه‌های روزمره و تعامل‌های مکرر کودک شکل می‌گیرد.
کودکان برای مدیریت احساسات خود به زمان و حمایت نیاز دارند. توجه به نشانه‌های احساسی، گوش‌دادن همدلانه، پرهیز از کوچک‌شمردن احساسات، کمک به نام‌گذاری آن‌ها و تمرین راه‌حل‌های مناسب، پنج گام مؤثر برای همراهی با کودک هستند.
لازم نیست والدین همیشه پاسخ کامل یا راه‌حل فوری داشته باشند. گاهی کافی است کنار کودک بمانند، احساسش را جدی بگیرند و به او نشان دهند که می‌تواند درباره آنچه در درونش می‌گذرد صحبت کند.
هر بار که به کودک کمک می‌کنیم احساسش را بشناسد و راه سالم‌تری برای بیان آن پیدا کند، فرصتی برای تقویت خودآگاهی، همدلی و مهارت‌های ارتباطی او فراهم می‌کنیم.
منبع اصلی: ۵ گام برای تبدیل‌شدن به مربی احساسات کودک – iMOM
بازنویسی و تنظیم برای انتشار: شبکه اوقات فراغت
