
«چرا فرزندم اینقدر تنهاست؟»
«چرا با وجود اینکه دائماً با دوستانش در فضای مجازی در ارتباط است، باز هم احساس تنهایی میکند؟»
«چطور میتوانم اضطراب کودک یا نوجوانم را قبل از اینکه شدیدتر شود، مدیریت کنم؟»
این پرسشها برای بسیاری از والدین امروزی آشناست. کودکان و نوجوانان در دنیایی رشد میکنند که ارتباط با دیگران هیچوقت به اندازه امروز آسان نبوده، اما در عین حال، فرصتهای ارتباط حضوری، بازی آزاد و تعامل خانوادگی ممکن است تحت تأثیر سبک زندگی پرمشغله و استفاده گسترده از فناوری قرار بگیرد.
تنهایی با تنها بودن تفاوت دارد. یک کودک ممکن است مدتی را بهتنهایی بازی کند و از آن لذت ببرد، اما کودک دیگری ممکن است در میان دوستان یا حتی در یک جمع خانوادگی، احساس کند کسی او را نمیفهمد یا به او تعلق ندارد.
از طرف دیگر، مقداری نگرانی و ترس در دوران کودکی طبیعی است؛ اما زمانی که اضطراب شدید یا مداوم شود و در مدرسه، خانه، بازی یا روابط اجتماعی کودک اختلال ایجاد کند، باید آن را جدیتر گرفت. CCDC
پژوهشها نیز ارتباط قابل توجهی میان احساس تنهایی و علائم اضطراب و افسردگی در کودکان و نوجوانان نشان دادهاند. به همین دلیل، تقویت ارتباطات اجتماعی سالم، ایجاد احساس تعلق و فراهم کردن فرصتهای مناسب برای بازی و فعالیتهای حضوری میتواند بخش مهمی از حمایت از سلامت روان کودک باشد. NNature
در «شبکه اوقات فراغت» معتقدیم اوقات فراغت فقط زمان پر کردن ساعتهای خالی نیست؛ فرصتی برای ارتباط، بازی، تجربه کردن، استقلال و ساختن روابط واقعی است.
در ادامه ۵ راهکار عملی را بررسی میکنیم که والدین میتوانند برای کاهش عوامل مرتبط با تنهایی و اضطراب و تقویت سلامت روانی و اجتماعی فرزندان خود به کار بگیرند.
گوشی هوشمند میتواند ابزار ارتباط، یادگیری و سرگرمی باشد؛ اما وقتی بخش زیادی از زمان کودک یا نوجوان صرف صفحه نمایش و شبکههای اجتماعی میشود، ممکن است فرصت کمتری برای خواب کافی، فعالیت بدنی، بازی حضوری و ارتباط مستقیم با خانواده و دوستان باقی بماند.
شواهد موجود درباره رابطه شبکههای اجتماعی و سلامت روان نوجوانان، نگرانکننده اما پیچیده است. گزارش جراح کل آمریکا نشان میدهد نوجوانانی که بیش از ۳ ساعت در روز در شبکههای اجتماعی وقت میگذرانند، با خطر بیشتری برای برخی پیامدهای نامطلوب سلامت روان مواجهاند؛ با این حال، این یافته به معنای رابطه علت و معلولی ساده یا یکسان بودن اثر شبکههای اجتماعی بر همه نوجوانان نیست. HHHS.gov
بنابراین، به جای اینکه موضوع را به «گوشی خوب است یا بد؟» محدود کنیم، بهتر است بپرسیم:
«گوشی چه مقدار از زمان و توجه فرزند من را به خود اختصاص داده است؟»
برای استفاده از گوشی زمان و مکان مشخص تعیین کنید.
هنگام غذا خوردن و گفتوگوی خانوادگی، گوشیها را کنار بگذارید.
استفاده از صفحه نمایش را به ساعات نزدیک خواب منتقل نکنید.
گاهی فعالیتی خانوادگی یا بیرون از خانه را جایگزین زمان صفحه نمایش کنید.
قوانین استفاده از گوشی را با مشارکت کودک یا نوجوان تعیین کنید.
به جای نظارت پنهانی، تا حد امکان درباره دلیل قوانین با او صحبت کنید.
هدف، حذف فناوری از زندگی کودک نیست؛ هدف این است که فناوری جایگزین زندگی واقعی نشود.
شبکههای اجتماعی میتوانند به نوجوانان فرصت ارتباط و پیدا کردن افراد همعلاقه را بدهند، اما همزمان ممکن است کودک را در معرض مقایسه اجتماعی، قلدری آنلاین، محتوای نامناسب و فشار برای دیده شدن قرار دهند.
گزارشهای CDC نیز نشان دادهاند که استفاده مکرر از شبکههای اجتماعی در میان دانشآموزان با شیوع بیشتر برخی تجربههای منفی مانند احساس غم و ناامیدی و قلدری همراه بوده است؛ البته این مطالعات نیز بهتنهایی ثابت نمیکنند که شبکههای اجتماعی علت مستقیم این مشکلات هستند. CCDC+1
به همین دلیل، بهتر است به جای تعیین یک عدد ثابت برای همه کودکان، سن، میزان بلوغ، نوع استفاده و وضعیت روانی کودک را در نظر بگیریم.
قبل از اجازه دادن به ساخت حساب در یک شبکه اجتماعی، درباره این موضوعات با کودک صحبت کنید:
چه نوع محتوایی را میبیند؟
چه کسانی میتوانند با او ارتباط داشته باشند؟
اگر کسی او را مسخره یا تهدید کرد، چه کاری انجام دهد؟
اگر محتوایی باعث ناراحتی یا اضطرابش شد، به چه کسی مراجعه کند؟
چگونه میتواند زمان استفاده از شبکههای اجتماعی را کنترل کند؟
اگر کودک یا نوجوان احساس میکند «اگر من در این شبکه نباشم، از همه عقب میمانم»، با او درباره FOMO یا ترس از جا ماندن از جمع صحبت کنید.
گاهی توافق با چند خانواده آشنا برای داشتن قوانین مشابه میتواند فشار اجتماعی را کمتر کند.
یکی از سادهترین راههای مقابله با احساس تنهایی، ایجاد فرصت برای ارتباط واقعی و معنادار است.
کودک برای رشد اجتماعی فقط به صحبت کردن با افراد در فضای مجازی نیاز ندارد؛ او باید فرصت داشته باشد در دنیای واقعی بازی کند، مذاکره کند، نوبت بگیرد، اختلاف پیدا کند، آشتی کند، همکاری کند و تجربه کند که بخشی از یک گروه است.
این فرصتها میتوانند بسیار ساده باشند.
بازیهای گروهی در پارک
ورزشهای تیمی
کلاسهای هنری و مهارتی
دورهمی با دوستان و همکلاسیها
بازیهای خانوادگی
گردشهای کوتاه خانوادگی
فعالیتهای داوطلبانه متناسب با سن
شرکت در برنامههای فرهنگی و اجتماعی محله
لازم نیست کودک در تعداد زیادی کلاس ثبتنام شود.
گاهی یک دوست صمیمی و یک فعالیت مشترک منظم بیشتر از حضور در چندین گروه مختلف به احساس تعلق او کمک میکند.
اگر کودک خجالتی است یا برای دوست پیدا کردن مشکل دارد، او را مجبور به حضور در جمعهای بزرگ نکنید.
میتوانید از موقعیتهای کوچکتر شروع کنید؛ مثلاً دعوت از یک دوست برای بازی در خانه یا شرکت در یک فعالیت دو نفره.
هدف، صرفاً «اجتماعی کردن کودک» نیست؛ هدف این است که کودک تجربه کند:
«من جایی دارم که به آن تعلق دارم.»
یکی از نگرانیهای طبیعی والدین این است که فرزندشان آسیب نبیند.
اما اگر والدین برای جلوگیری از هر شکست، ناراحتی یا اشتباه، دائماً همه مشکلات کودک را حل کنند، ممکن است فرصت تجربه کردن و یادگیری مهارت حل مسئله را از او بگیرند.
کودک باید بداند والدینش پشتیبان او هستند؛ اما در عین حال، باید فرصت داشته باشد متناسب با سنش بعضی کارها را خودش انجام دهد.
مسئولیتهای کوچک و واقعی به کودک بدهید:
آماده کردن بخشی از وسایل مدرسه
انتخاب لباس از میان چند گزینه
خرید کردن با کمک والد
برنامهریزی برای یک تفریح خانوادگی
مراقبت از یک گیاه یا حیوان خانگی
مدیریت بخشی از پول توجیبی
حل کردن یک مشکل ساده پیش از اینکه والد وارد عمل شود
اگر کودک اشتباه کرد، بلافاصله نگویید:
«دیدی؟ من که گفتم نمیتونی!»
بهتر است بگویید:
«خب، این بار جواب نداد. فکر میکنی دفعه بعد چه کاری میتونیم متفاوت انجام بدیم؟»
هدف این است که کودک به تدریج احساس کند:
«من میتوانم از پس بعضی مشکلات بربیایم.»
این حس توانمندی میتواند یکی از پایههای مهم سازگاری و تابآوری باشد.
گاهی والدین رفتارهایی مانند گوشهگیری، بیحوصلگی یا نرفتن به جمع را صرفاً به «خجالتی بودن» یا «سن کودک» نسبت میدهند.
در حالی که اگر این تغییرات شدید یا مداوم باشند، بهتر است با دقت بیشتری بررسی شوند.
بر اساس راهنمای CDC، نگرانی و ترس در کودکان طبیعی است؛ اما وقتی ترس و نگرانی مداوم یا شدید شود و در فعالیتهای روزمره مانند مدرسه، خانه یا بازی اختلال ایجاد کند، میتواند نیازمند ارزیابی تخصصی باشد. CCDC
برای مثال:
کودک برای مدت طولانی از جمع دوستان فاصله میگیرد.
علاقهاش به فعالیتهایی که قبلاً دوست داشته کاهش پیدا کرده است.
دائماً نگران یا مضطرب به نظر میرسد.
از رفتن به مدرسه یا حضور در جمع به شکل غیرمعمول اجتناب میکند.
خواب یا اشتهای او تغییر قابل توجهی کرده است.
عملکرد تحصیلی او افت کرده است.
مرتب میگوید «هیچکس منو دوست نداره» یا «من هیچ دوستی ندارم».
تغییرات رفتاری و خلقی او برای خانواده محسوس و مداوم شده است.
در چنین شرایطی، لازم نیست والدین منتظر بمانند تا مشکل بسیار شدید شود.
مشورت با روانشناس کودک و نوجوان نشانه ضعف یا شکست در فرزندپروری نیست؛ نشانه توجه به سلامت کودک است.
همیشه نمیتوان تنهایی کودک را از ظاهر او تشخیص داد.
ممکن است کودکی دوستان زیادی داشته باشد اما احساس کند کسی واقعاً او را درک نمیکند.
به جای پرسش مستقیم و گاهی اضطرابآورِ:
«دوست داری یا نه؟»
از پرسشهای بازتر استفاده کنید:
«در مدرسه بیشتر با چه کسی راحتی؟»
«اگر بخوای بعد از مدرسه با یک نفر وقت بگذرونی، چه کسی رو انتخاب میکنی؟»
«وقتی ناراحتی، معمولاً با چه کسی حرف میزنی؟»
«در مدرسه جایی هست که احساس کنی بهش تعلق داری؟»
«این روزها بیشتر چه چیزی خوشحالت میکنه؟»
مهمتر از سؤال، گوش دادن به جواب است.
گاهی کودک فقط نیاز دارد بداند که میتواند بدون قضاوت شدن صحبت کند.
یکی از مهمترین کارها این است که والدین اضطراب کودک را نه مسخره کنند و نه بیش از اندازه بزرگ کنند.
مثلاً اگر کودک میگوید:
«من از رفتن به مدرسه میترسم.»
پاسخهایی مثل:
«چیزی نیست، این که ترس نداره!»
ممکن است احساس کودک را نادیده بگیرد.
از طرف دیگر، واکنشهایی مثل:
«وای! پس حتماً یک اتفاق بدی افتاده!»
ممکن است نگرانی او را بیشتر کند.
میتوانید بگویید:
«میفهمم که مدرسه رفتن برات نگرانیهایی داره. بیا ببینیم دقیقاً از کدوم قسمت بیشتر میترسی و با هم فکر کنیم چه کاری میتونیم انجام بدیم.»
این پاسخ به کودک دو پیام میدهد:
«احساست مهم است.»
و:
«برای مواجه شدن با مشکلت تنها نیستی.»
اوقات فراغت فقط زمانی برای دور شدن از درس و مدرسه نیست.
وقتی کودک در یک بازی گروهی شرکت میکند، با دوستانش ورزش میکند، با خانواده به طبیعت میرود یا در یک فعالیت هنری و اجتماعی مشارکت میکند، فرصتهایی برای تجربه ارتباط، همکاری، حل مسئله و احساس تعلق به دست میآورد.
به همین دلیل، شاید یکی از بهترین راههای حمایت از سلامت روان کودک این نباشد که دائماً از او بپرسیم:
«امروز چه حسی داشتی؟»
بلکه گاهی کافی است بگوییم:
«امروز بیا با هم بریم بیرون و یک کاری که دوست داری انجام بدیم.»
ارتباط عاطفی همیشه در گفتوگوهای جدی شکل نمیگیرد؛ گاهی در یک بازی، پیادهروی، آشپزی، دوچرخهسواری یا خنده خانوادگی ساخته میشود.
پیشگیری از اضطراب و احساس تنهایی در کودکان به معنای ساختن یک زندگی کاملاً بدون استرس یا حذف فناوری نیست.
کودک باید یاد بگیرد که با نگرانیها و چالشهای زندگی روبهرو شود، اما در این مسیر ارتباط، حمایت و احساس تعلق داشته باشد.
والدین میتوانند با چند تغییر ساده شروع کنند:
استفاده از گوشی و شبکههای اجتماعی را مدیریت کنند.
فرصتهای بیشتری برای بازی و ارتباط حضوری ایجاد کنند.
به کودک اجازه تجربه کردن و اشتباه کردن بدهند.
حس استقلال و توانمندی او را تقویت کنند.
تغییرات رفتاری و نشانههای پایدار اضطراب یا انزوای اجتماعی را جدی بگیرند.
و در صورت نیاز، از متخصصان سلامت روان کمک بگیرند.
در «شبکه اوقات فراغت» باور داریم اوقات فراغت باکیفیت فقط سرگرمی نیست؛ فرصتی برای ارتباط، تجربه، رشد و ساختن خاطراتی است که کودک در کنار خانواده و دوستانش به دست میآورد.
قرار نیست دنیای دیجیتال را از زندگی کودکان حذف کنیم؛ هدف این است که کمک کنیم دنیای واقعی نیز به اندازه کافی جذاب، امن و پر از ارتباط باشد.
رابطه میان استفاده از فناوری، شبکههای اجتماعی و سلامت روان پیچیده است و نمیتوان گفت گوشی یا شبکههای اجتماعی بهتنهایی علت اضطراب هستند. با این حال، شواهد موجود درباره برخی الگوهای استفاده زیاد یا مکرر از شبکههای اجتماعی و افزایش خطر بعضی پیامدهای نامطلوب سلامت روان در نوجوانان، دلیل خوبی برای مدیریت آگاهانه مصرف دیجیتال است.
لزومی ندارد پاسخ برای همه خانوادهها یکسان باشد. بهتر است سن کودک، میزان استفاده، نوع فعالیت آنلاین و تأثیر آن بر خواب، درس، روابط و فعالیتهای روزمره را بررسی کنید و بر اساس آن قوانین مشخصی برای استفاده از گوشی داشته باشید.
تنهایی همیشه با تنها بودن یکی نیست. تغییر در روابط دوستانه، کنارهگیری مداوم، کاهش علاقه به فعالیتهای قبلی یا بیان مکرر جملاتی مانند «کسی من را دوست ندارد» میتواند نشانهای باشد که نیاز به توجه بیشتری دارد.
نه لزوماً. تعداد زیاد فعالیتها همیشه به معنای ارتباط اجتماعی بهتر نیست. گاهی یک فعالیت منظم و موردعلاقه، همراه با فرصت شکلگیری یک یا دو رابطه دوستانه واقعی، نتیجه بهتری دارد.
اگر نگرانی یا ترس کودک شدید، مداوم یا مختلکننده زندگی روزمره او شده است، یا تغییرات قابل توجهی در مدرسه، روابط، خواب، خلقوخو یا فعالیتهای معمول او ایجاد شده، بهتر است با متخصص سلامت روان کودک و نوجوان مشورت کنید.