
طبق تعریف خدمات بهداشت ملی بریتانیا (NHS)، اضطراب یک واکنش طبیعی به استرس است که افکار، احساسات و رفتار انسان را تحت تأثیر قرار میدهد. سادهترین راه برای توضیح اضطراب به کودک این است که آن را به موج دریا تشبیه کنیم؛ موجی که کمکم اوج میگیرد، به اوج خود میرسد و سپس فروکش میکند.
همه ما در طول زندگی اضطراب را تجربه میکنیم، اما اگر این حس بسیار شدید باشد، بهمرور بدتر شود یا هیچگاه کاملاً فروکش نکند، به یک چالش جدی تبدیل میشود. اضطراب شدید و مداوم میتواند به سلامت روانی و عاطفی کودکان آسیب بزند و اعتمادبهنفس آنها را در بازی، یادگیری و ارتباط با همسالان نشانهرو رفتارهای انزواطلبانه کند.
ما در شبکه اوقات فراغت بارها دیدهایم که والدین از روی عشق و مهربانی مطلق، رفتارهایی انجام میدهند تا فرزندشان سختی یا استرسی تجربه نکند؛ اما متأسفانه برخی از این رفتارهای حمایتی، ناخواسته اضطراب کودک را در بلندمدت عمیقتر میکنند.
۱. مدارا با ترسهای کودک؛ نیت خیر با نتیجه معکوس!وقتی فرزندمان دچار استرس و ترس میشود، دیدن اشکها و بیقراری او برای ما ناگوار است. واکنش غریزی والدین در چنین موقعیتهایی این است که سریع وارد عمل شوند و عامل استرس را از سر راه کودک بردارند.
سفارش دادن به جای کودک: کودکی که اضطراب اجتماعی دارد، هنگام سفارش غذا در رستوران خجالت میکشد؛ پس ما به جای او صحبت میکنیم.
تغییر محل خواب: کودکی که از تاریکی اتاقش میترسد، بیقراری میکند و ما برای راحتتر شدن کار و فرار از خستگی، اجازه میدهیم در تخت ما بخوابد.
اگرچه این اقدامات از روی محبت انجام میشوند، اما در واقع «همراهی با اضطراب» هستند. وقتی به کودک اجازه میدهیم از موقعیتهای نگرانکننده فرار کند، او فرصت مواجهه با احساسات ناخوشایند و حل مسئله را از دست میدهد.
۲. چرخه شوم «اضطراب - اجتناب» چگونه کار میکند؟اجتناب و فرار از عامل استرسزا، یک تسکین موقت و فوری ایجاد میکند؛ اما ریشه اضطراب را از بین نمیبرد.
طبق مدلهای روانشناسی رفتاری (از جمله پژوهشهای Centre for Clinical Interventions)، چرخه اضطراب به شکل زیر تکرار میشود:
مواجهه با محرک: کودک با یک چالش (مثل صحبت در جمع یا خوابیدن در اتاق تاریک) روبرو میشود.
بروز استرس: احساس ناخوشایند اضطراب اوج میگیرد.
مداخله والد و اجتناب: والد عامل استرس را حذف میکند تا کودک آرام شود.
تسکین موقت: کودک احساس راحتی کوتاهمدت میکند.
نتیجه بلندمدت: در مواجهه بعدی، عامل استرسزا بزرگتر به نظر میرسد، ناتوانی کودک در مواجهه تثبیت میشود و اعتمادبهنفس او افت میکند.
لورا لین نایت، مربی فرزندپروری، میگوید: «والدین ناخواسته با کمک به کودک برای فرار از چیزهایی که از آنها میترسد، چرخه اضطراب را تداوم میبخشند.» همچنین دکتر کلارک گلدشتاین اشاره میکند که وقتی اجازه میدهیم فرزندمان مثلاً به دلیل ترس از فراموش کردن دیالوگها از اجرای نمایش مدرسه انصراف دهد، او الگوی «اجتناب به عنوان مکانیزم دفاعی» را میآموزد.
۳. اشتباه دوم: دادن دلداریهای غیرواقعی و کاذبیکی دیگر از رفتارهای رایج ما این است که سعی میکنیم با دادن اطمینانهای ناهمخوان با واقعیت، افکار مضطربکننده کودک را سرکوب کنیم؛ جملاتی مانند: «مطمئن باش در مهمانی خیلی بهت خوش میگذره!» یا «هیچکس توی کلاس به سوالت نمیخنده!»
نیت ما آرام کردن کودک است، اما حقیقت این است که ما از آینده خبر نداریم. وقتی به کودک دلداری کاذب میدهیم، باز هم او را از مواجهه واقعی با افکار منفیاش دور کردهایم و فرصت تحلیل ذهنی را از او گرفتهایم.
۴. راهکار شبکه اوقات فراغت: واقعبینی، همدلی و ساخت تابآوریبه جای حذف استرس یا دادن وعدههای پوچ، باید به فرزندمان یاد بدهیم چگونه با افکار مضطربکننده خود کنار بیاید و تابآوری روانیاش را بالا ببرد.
۱. احساس او را معتبر بدانید اما حقیقت را بپذیریدبه جای گفتن «اینکه ترسی نداره!»، با او همدلی کنید و شجاعتش را تحسین نمایید:
«میدونم دست بلند کردن توی کلاس و صحبت در جمع برات استرسزاست و شجاعت زیادی میخواد. ممکنه گاهی کسی هم بخنده که کار قشنگی نیست، اما من میدونم که تو توانایی از پسش براومدن رو داری.»
۲. ایجاد تعادل میان حمایت و تشویق به حرکت (Nudge)دکتر خدیجه بوث واتکینز تأکید میکند: «هدف این نیست که تمام ناراحتیها را از بین ببریم، بلکه ایجاد تعادل میان همدلی، معتبر دانستن احساسات و حم
ایت، همراه با یک هل کوچک و تشویق فراوان است.»
۳. مواجهه تدریجی با ترسها در اوقات فراغتهرچه کودک در محیطهای امن و فعالیتهای فراغتی (مانند بازیهای گروهی، مهارتی و رفتوآمدهای کوچک) بیشتر با ترسهایش روبهرو شود، در مدیریت اضطراب ماهرتر میشود. ممکن است استرس او صفر نشود، اما یاد میگیرد که توانایی ایستادگی در برابر چالشها را دارد.
سخن پایانی شبکه اوقات فراغتشکستن چرخه اضطراب یکشبه اتفاق نمیافتد، بهویژه اگر خود شما هم والدی مضطرب باشید. اما قدمهای کوچک شما برای کاهش کنترلگری و پرهیز از اجتناب، شجاعت و تابآوری بزرگی در فرزندتان میسازد.
به یاد داشته باشید که هدف فرزندپروری، حذف تمام چالشهای مسیر کودک نیست؛ بلکه تربیت کودکی است که بتواند با چالشهای مسیر مواجه شود.
منبع و اعتبار علمی مقاله:
این مقاله با استناد به نوشته ماری جو وایز (Mary Jo Wyse) و بر پایه توصیههای پژوهشی خدمات بهداشت ملی بریتانیا (NHS)، Centre for Clinical Interventions و دیدگاههای تخصصی دکتر کلارک گلدشتاین و دکتر خدیجه بوث واتکینز، همراه با تحلیلها و راهکارهای اختصاصی شبکه اوقات فراغت بازنویسی و تدوین شده است.