
تا به حال درباره یک دانشآموز گفتهاید:
«او بیشتر دیداری یاد میگیرد.»
یا شاید شنیده باشید:
«این دانشآموز شنیداری است و اگر درس را برایش توضیح بدهیم بهتر یاد میگیرد.»
یا حتی:
«او ذهنی کلنگر دارد؛ بنابراین مطالب خطی برایش مناسب نیست.»
این جملات آنقدر در آموزش و مدرسه تکرار شدهاند که به نظر میرسد بخشی از بدیهیات یادگیری هستند. اما یک سؤال مهم وجود دارد:
آیا واقعاً میتوان دانشآموزان را بر اساس سبک یادگیریشان به گروههایی مثل دیداری، شنیداری و جنبشی تقسیم کرد؟
اگر پاسخ منفی باشد، بخش قابلتوجهی از توصیههایی که درباره «سبک یادگیری» و «آموزش متناسب با سبک هر دانشآموز» میشنویم، باید دوباره بررسی شود.
ایده اصلی نظریههای سبک یادگیری این است که افراد در شیوه دریافت و پردازش اطلاعات با یکدیگر تفاوت دارند.
برای مثال، در مدل معروف VAK، یادگیرندگان معمولاً در سه گروه قرار میگیرند:
دیداری: یادگیری بهتر از طریق تصویر، نمودار و متن
شنیداری: یادگیری بهتر از طریق توضیح شفاهی و صدا
جنبشی: یادگیری بهتر از طریق حرکت، لمس و انجام دادن
در نگاه اول، این نظریه بسیار منطقی به نظر میرسد.
بالاخره بعضی از ما با تصویر بهتر ارتباط میگیریم و بعضی دیگر از توضیح شفاهی بیشتر لذت میبریم.
اما یک نکته مهم وجود دارد:
ترجیح دادن یک شیوه با بهتر یاد گرفتن از آن شیوه یکی نیست.
همین تفاوت ساده، بخش مهمی از بحث درباره سبکهای یادگیری را تغییر میدهد.
یکی از مهمترین نکاتی که در بحث سبکهای یادگیری باید بدانیم، تفاوت میان توانایی شناختی و سبک شناختی است.
توانایی شناختی یعنی ظرفیت فرد برای انجام یک نوع فعالیت ذهنی.
مثلاً ممکن است دانشآموزی در ریاضی توانایی بیشتری داشته باشد و مفاهیم ریاضی را سریعتر یاد بگیرد.
در اینجا صحبت از سطح عملکرد است.
اما سبک شناختی بیشتر به گرایش یا ترجیح فرد برای فکر کردن به شیوهای خاص اشاره دارد.
برای مثال ممکن است فردی بیشتر جزئینگر باشد و فرد دیگری کلنگرتر فکر کند.
اما این به خودی خود به معنای آن نیست که یکی از آنها بهتر یاد میگیرد.
یک مثال ساده میتواند موضوع را روشن کند.
دو فوتبالیست را تصور کنید که از نظر توانایی تقریباً در یک سطح هستند. یکی ریسکپذیرتر بازی میکند و دیگری محتاطتر.
این دو بازیکن سبک متفاوتی دارند، اما نمیتوان گفت یکی صرفاً به دلیل سبک متفاوتش توانمندتر است.
بنابراین نباید «چگونه ترجیح میدهم فکر کنم» را با «چقدر توانایی انجام یک کار را دارم» اشتباه بگیریم.
یکی از مشهورترین برداشتها درباره یادگیری این است که بعضی دانشآموزان دیداری، بعضی شنیداری و بعضی جنبشی هستند.
بر اساس این تصور، اگر دانشآموز دیداری باشد باید مطالب را با تصویر و نمودار به او آموزش دهیم؛ اگر شنیداری باشد، توضیح شفاهی مناسبتر است و اگر جنبشی باشد، باید اجازه دهیم با حرکت و دستکاری اشیا یاد بگیرد.
مشکل اینجاست که پژوهشهایی که برای بررسی این فرض انجام شدهاند، شواهد محکمی برای این تطبیق پیدا نکردهاند.
یعنی شواهد کافی نداریم که نشان دهد:
اگر روش تدریس دقیقاً با سبک یادگیری دانشآموز هماهنگ شود، یادگیری او الزاماً بهتر خواهد شد.
این موضوع تفاوت مهمی با این گزاره دارد که استفاده از روشهای متنوع آموزشی مفید است.
استفاده از تصویر، توضیح، مثال، تمرین و فعالیت میتواند به آموزش کمک کند؛ اما دلیل آن الزاماً این نیست که هر دانشآموز یک «کانال یادگیری اختصاصی» دارد.
اینجا یک سوءتفاهم رایج شکل میگیرد.
اگر استفاده از چند شیوه ارائه مفید باشد، ممکن است تصور کنیم نظریه سبکهای یادگیری درست است.
اما این دو موضوع یکی نیستند.
انسان اطلاعات را فقط به شکل تصویر یا صدا ذخیره نمیکند. بخش مهمی از یادگیری، به معنا و مفهوم مربوط میشود.
وقتی یک مطلب را یاد میگیریم، چیزی که معمولاً برایمان اهمیت دارد، معنای آن است؛ نه اینکه اطلاعات دقیقاً با چه صدایی شنیده یا با چه فونتی دیده شده است.
برای مثال، وقتی یک مفهوم علمی را یاد میگیریم، هدف این نیست که فقط صدای جمله یا شکل حروف را به خاطر بسپاریم؛ بلکه میخواهیم مفهوم را بفهمیم.
به همین دلیل، بخش بزرگی از یادگیری مدرسهای را نمیتوان صرفاً به تفاوتهای دیداری، شنیداری یا جنبشی تقلیل داد.
فرض کنید معلم زیستشناسی هستید.
دانشآموزی به نام «امیر» دارید که در زیستشناسی عملکرد خوبی ندارد. تلاش میکند، زمان بیشتری برایش میگذارید، اما همچنان عقب است.
بعد متوجه میشوید که امیر در شعر استعداد زیادی دارد.
آیا باید از معلم ادبیات بخواهید کمک کند تا مفاهیم زیستشناسی را با شعر به او آموزش دهد؟
در نگاه اول، این ایده جذاب است.
ما معمولاً دوست داریم نقطه قوت دانشآموز را پیدا کنیم و از آن برای جبران نقطه ضعفش استفاده کنیم.
اما آیا هر توانایی میتواند جایگزین توانایی دیگری شود؟
پاسخ محتوای مورد بررسی، نه است.
اگر قرار است دانشآموز زیستشناسی یاد بگیرد، باید مفاهیم زیستشناسی را یاد بگیرد. نمیتوان فرض کرد که استعداد او در شعر بهصورت خودکار ضعف او در زیستشناسی را جبران میکند.
مثال دیگری را در نظر بگیرید.
«علی» به علوم علاقه دارد، اما در یادگیری قانون جاذبه مشکل دارد.
والدین او معتقدند مشکل از شیوه تدریس است. آنها میگویند:
«علی کلنگر است و مطالب به شکل خطی ارائه شدهاند.»
در چنین شرایطی ممکن است پیشنهاد کنیم محتوای درس را کاملاً مطابق سبک مورد علاقه علی تغییر دهیم.
اما اینجا هم باید مراقب یک دام ذهنی باشیم.
اگر از ابتدا فرض کنیم علی «کلنگر» است و بنابراین نمیتواند با ارائه خطی یاد بگیرد، ممکن است به جای حل مسئله، یک برچسب جدید برای دانشآموز ایجاد کرده باشیم.
راهحل الزاماً این نیست که بگوییم:
«چون تو کلنگری، باید همه چیز را کلنگرانه یاد بگیری.»
بلکه میتوان به دانشآموز کمک کرد تا با شیوههای مختلف ارائه اطلاعات آشنا شود و توانایی خود را در یادگیری تقویت کند.
شاید یکی از مهمترین پیامدهای باور به سبکهای یادگیری، مسئله برچسبزنی باشد.
تصور کنید دانشآموزی بارها شنیده است:
«تو شنیداری هستی.»
او بعد از مدتی ممکن است باور کند که اگر معلم با تصویر یا متن درس بدهد، نمیتواند یاد بگیرد.
در نتیجه، اگر با یک معلم ارتباط برقرار نکند، ممکن است مشکل را به هوش خودش نسبت دهد:
«من نمیفهمم.»
«من برای این درس ساخته نشدهام.»
«من ریاضیام خوب نیست.»
در حالی که ممکن است مسئله اصلی، روش تدریس، پیشنیازهای ناقص، کمبود تمرین یا دشواری خود محتوا باشد.
بنابراین گاهی یک برچسب که قرار بود به دانشآموز کمک کند، میتواند دامنه یادگیری او را محدود کند.
اگر شواهد علمی از نظریه سبکهای یادگیری حمایت محکمی نمیکنند، چرا این نظریه همچنان محبوب است؟
یکی از توضیحهای مهم، سوگیری تأییدی است.
سوگیری تأییدی یعنی تمایل ما به اینکه اطلاعاتی را بیشتر ببینیم، به خاطر بسپاریم یا جدی بگیریم که باور قبلیمان را تأیید میکنند.
فرض کنید معلمی باور دارد دانشآموزی «دیداری» است.
هر بار که دانشآموز با یک نمودار خوب یاد میگیرد، معلم میگوید:
«دیدید؟ گفتم دیداری است.»
اما ممکن است دهها بار هم دانشآموز با توضیح شفاهی، تمرین یا مطالعه متن عملکرد خوبی داشته باشد و این موارد چندان به چشم نیایند.
در نتیجه، باور اولیه تقویت میشود.
این همان چیزی است که میتواند یک باور آموزشی را بسیار قانعکننده کند، حتی زمانی که شواهد علمی کافی برای آن وجود ندارد.
بحث سبکهای یادگیری معمولاً با نظریه هوشهای چندگانه هاوارد گاردنر نیز گره میخورد.
گاردنر در دهه ۱۹۸۰ نظریهای مطرح کرد که بر اساس آن انسانها دارای انواع مختلفی از تواناییها هستند.
در این نظریه هشت نوع هوش مطرح شد:
هوش زبانی
هوش منطقی ـ ریاضی
هوش بدنی ـ جنبشی
هوش میانفردی
هوش درونفردی
هوش موسیقیایی
هوش طبیعتگرا
هوش فضایی
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
وجود تواناییهای متفاوت به معنای وجود سبکهای یادگیری متفاوت نیست.
حتی خود گاردنر با برخی برداشتهای آموزشی رایج از نظریهاش موافق نیست.
برای مثال، این تصور که باید هر مطلب جدید را از طریق یکی از هوشهای مختلف آموزش داد، برداشت دقیقی از نظریه او نیست.
این پرسش، ما را به یکی از جذابترین قسمتهای بحث میرساند.
فرض کنید دانشآموزی موسیقی را بسیار خوب میفهمد اما در ریاضی مشکل دارد.
آیا میتوان ریاضی را از طریق موسیقی آموزش داد تا استعداد موسیقی او ضعف ریاضی را جبران کند؟
یا اگر دانشآموزی در شعر استعداد دارد، میتوان مفاهیم علمی را از طریق شعر به او آموزش داد؟
پاسخ این است که تواناییهای مختلف را نباید بهسادگی قابلتبدیل به یکدیگر فرض کنیم.
اینکه فردی در موسیقی توانمند است، به این معنا نیست که این توانایی میتواند جایگزین یادگیری ریاضی شود.
در نهایت، دانشآموز باید خودِ ریاضی را یاد بگیرد.
این نکته در آموزش بسیار مهم است:
به جای اینکه همیشه بپرسیم «این دانشآموز با چه سبکی یاد میگیرد؟»، گاهی باید بپرسیم «ماهیت این محتوا چیست و برای یادگیری آن چه چیزی لازم است؟»
نه به این سادگی.
تفاوتهای فردی دانشآموزان کاملاً واقعیاند.
دانشآموزان از نظر دانش قبلی، انگیزه، علاقه، توانایی، تجربه، سرعت یادگیری و شرایط زندگی با یکدیگر متفاوتاند.
مسئله این است که نباید این تفاوتهای واقعی را با دستهبندیهای سادهای مثل:
«دیداری»
«شنیداری»
«جنبشی»
یا
«کلنگر»
یکی بدانیم.
معلم میتواند از روشهای مختلف استفاده کند؛ اما هدف از تنوع روشها نباید این باشد که برای هر دانشآموز یک «سبک یادگیری اختصاصی» پیدا کنیم.
هدف میتواند این باشد که محتوا را بهتر، روشنتر و جذابتر ارائه کنیم.
یکی از پیشنهادهای مهم این بحث این است:
به جای اینکه همیشه از دانشآموز شروع کنیم، از محتوا شروع کنیم.
یعنی ابتدا بپرسیم:
این مفهوم چیست؟
دانشآموز برای فهم آن چه پیشنیازهایی دارد؟
کدام بخش برای او دشوار است؟
چه مثالهایی میتواند مفهوم را روشن کند؟
چه تمرینی برای تثبیت یادگیری لازم است؟
چگونه میتوان توجه دانشآموز را جلب کرد؟
این نگاه، معلم را از جستوجوی بیپایان برای پیدا کردن «سبک یادگیری» دانشآموز دور میکند.
این شاید مهمترین جمعبندی بحث باشد.
اینکه نظریه سبکهای یادگیری پشتوانه محکمی ندارد، به این معنا نیست که:
«همه دانشآموزان دقیقاً مثل هم هستند.»
قطعاً چنین نیست.
یک دانشآموز ممکن است در ریاضی قویتر باشد و دیگری در ادبیات.
یکی ممکن است اجتماعیتر باشد و دیگری آرامتر.
یکی ممکن است تجربه بیشتری داشته باشد و دیگری نیازمند تمرین بیشتری باشد.
معلم باید این تفاوتها را ببیند.
اما دیدن تفاوتهای فردی با دستهبندی دانشآموزان در چند «سبک یادگیری» متفاوت است.
شاید به جای اینکه به دانشآموز بگوییم:
«تو دیداری هستی.»
بهتر باشد بگوییم:
«ببینیم برای فهمیدن این موضوع چه چیزی به تو کمک میکند.»
به جای:
«تو ریاضیات خوب نیست.»
بگوییم:
«کدام بخش این مسئله را هنوز نفهمیدهای؟»
به جای:
«تو با این روش یاد نمیگیری.»
بگوییم:
«بیایید روش دیگری را هم امتحان کنیم.»
این تغییر زبان، دانشآموز را از یک «برچسب ثابت» به سمت یک یادگیرنده قابل رشد میبرد.
نظریه سبکهای یادگیری، بهخصوص مدلهایی مانند دیداری، شنیداری و جنبشی، جذاب و سادهاند؛ اما بر اساس محتوای مورد بررسی، شواهد علمی محکمی برای این ادعا وجود ندارد که تطبیق روش تدریس با یک سبک ثابت، یادگیری را بهتر میکند.
از طرف دیگر، تواناییهای شناختی واقعیاند و دانشآموزان در تواناییها و تجربههای خود با یکدیگر تفاوت دارند.
بنابراین مسئله اصلی برای معلم این نیست که:
«این دانشآموز چه سبک یادگیریای دارد؟»
بلکه بهتر است بپرسد:
«این دانشآموز چه چیزی را باید یاد بگیرد و چه چیزی مانع یادگیری او شده است؟»
شاید آموزش خوب، نه پیدا کردن یک برچسب مناسب برای هر دانشآموز، بلکه ساختن محیطی باشد که در آن دانشآموز بتواند روشهای مختلف فکر کردن، یاد گرفتن و حل مسئله را تمرین کند.
و شاید مهمتر از همه:
دانشآموز را به یک سبک یادگیری محدود نکنیم.
او بسیار بیشتر از یک برچسب «دیداری»، «شنیداری» یا «جنبشی» است.
برگرفته از کتاب چرا دانش آموزان مدرسه را دوست ندارند. نوشته دنیل.تی ولینگهام - فصل هفتم
اگر معلم یا والد هستید، آیا تاکنون به دانشآموزی گفتهاید که «دیداری»، «شنیداری» یا «کلنگر» است؟
به نظرتان این برچسب واقعاً به یادگیری او کمک کرده یا ممکن است دامنه تواناییهایش را محدود کرده باشد؟
تجربهتان را در بخش نظرات بنویسید.