
من شخصاً به سینما علاقه زیادی دارم و بین چیزهایی که میبینم، مستند همیشه برایم جذابیت متفاوتی داشته است. شاید چون مستند، اگر خوب ساخته شده باشد، فقط قرار نیست چیزی را تعریف کند؛ برای چند ساعت اجازه میدهد وارد موقعیت و زندگی آدمهایی شویم که هیچوقت تجربه مستقیمشان را نداشتهایم. وقتی موضوع مستند به فوتبال هم مربوط باشد، برای من جذابیتش دوچندان میشود. فوتبال خودش پر از قصه، شخصیت، تصمیم، فشار، شکست و موفقیت است و وقتی اینها در قالب مستند کنار هم قرار میگیرند، علاوه بر لذت تماشا، یک امکان دیگر هم ایجاد میشود: یادگیری.
مستند مورینیو از همین جنس است. نه فقط به این دلیل که درباره یکی از مهمترین مربیان دو دهه اخیر فوتبال ساخته شده، بلکه چون خود مورینیو شخصیتی است که بهراحتی نمیشود دربارهاش یک حکم ساده داد. موفقیتهای بزرگ دارد، تصمیمهای درخشان دارد، درگیریهای عجیب دارد، شکست دارد، تناقض دارد و مهمتر از همه، روشی برای مدیریت دارد که در بعضی موقعیتها فوقالعاده جواب داده و در بعضی موقعیتهای دیگر همانقدر برای خودش مسئله ساخته است.
برای همین، بعد از دیدن چنین مستندی خیلی راحت میشود وارد همان مسیری شد که بارها درباره آدمهای موفق دیدهایم؛ اینکه شروع کنیم به بیرون کشیدن چند «درس».
اعتمادبهنفس مورینیو
تواناییاش در ساختن هویت تیمی
فشار آوردن به بازیکنان
مدیریت رسانه
ساختن فضای «ما در برابر بقیه»
اصرار روی برندهشدن
همه اینها واقعاً بخشی از شخصیت حرفهای او هستند و اتفاقاً میشود درباره تکتکشان ساعتها حرف زد. اما به نظرم درست از همین نقطه باید مراقب باشیم، چون فاصله میان «یاد گرفتن از یک آدم» و «سرمشق گرفتن از او» خیلی کمتر از چیزی است که تصور میکنیم.
مشکل من با دیدن مستندهای موفقیت یا خواندن زندگینامه آدمهای موفق نیست. اتفاقاً خودم دقیقاً به همین دلیل سراغشان میروم که چیز یاد بگیرم. مسئله از جایی شروع میشود که یک زندگی پیچیده، پر از موقعیت، شانس، شکست، آدمهای مختلف و تصمیمهای بعضاً متناقض را تبدیل میکنیم به چند جمله قابل کپی.
همان چیزی که سالها درباره فرگوسن هم اتفاق افتاد.فرگوسن آنقدر در فوتبال موفق بود که طبیعی بود مدیران، نویسندگان و حتی فضای آکادمیک مدیریت بخواهند بفهمند چه چیزی پشت آن استمرار وجود داشته است. درباره مدیریت ستارهها، ساختن نسلهای جدید، حفظ اقتدار، فرهنگ تیمی، استاندارد بالا و دهها موضوع دیگر از او نوشته شد و خیلی از این تحلیلها هم ارزشمند بودند اما بعد از مدتی، اتفاق دیگری افتاد.
فرگوسن از یک کیس مدیریتی پیچیده آرامآرام تبدیل شد به مجموعهای از توصیههای آماده.مدیر باید اقتدار داشته باشد.هیچکس نباید از تیم بزرگتر باشد.آدمی که نظم تیم را به هم میزند باید حذف شود.مدیر نباید از تصمیم سخت بترسد.استانداردها نباید قربانی محبوبیت شوند.
اینها جملههای جذابی هستند و حتی ممکن است در بسیاری از موقعیتها درست باشند، ولی مسئله اینجاست که بخش بزرگی از ماجرا در مسیر تبدیل شدن این تجربهها به محتوا حذف شده است: شرایط.
فرگوسن در یک موقعیت خاص، در یک باشگاه خاص، در یک دوره خاص از فوتبال و با سطحی از اختیار و اعتبار سازمانی تصمیم میگرفت که قابل مقایسه با مدیر تازهوارد یک تیم یا مدیر یک کسبوکار دهنفره نیست. رفتاری که برای او ممکن بود نشانه اقتدار باشد، برای فرد دیگری شاید صرفاً رفتار اقتدارگرایانه باشد. تصمیمی که در ساختار او جواب داده، ممکن است در ساختار دیگری بهترین نیروی تیم را فراری بدهد.
مشکل همینجاست. ما رفتار را میبینیم، اما زمینی که آن رفتار روی آن اتفاق افتاده را حذف میکنیم.
به نظرم یکی از ایرادهای اصلی محتوای زرد موفقیت هم دقیقاً همین است. لزوماً دروغ نمیگوید. اتفاقاً خیلی وقتها از یک واقعیت شروع میکند. یک مدیر واقعاً ریسک کرده و موفق شده. یک ورزشکار واقعاً سالها تمرین کرده. یک مربی واقعاً با سختگیری تیمی ساخته که قهرمان شده. اما بعد از آن، فاصله میان «این اتفاق افتاد» و «پس تو هم باید همین کار را انجام بدهی» خیلی سریع طی میشود.
زمینه حذف میشود چون زمینه داستان را سخت میکند.
اگر بخواهیم درباره مورینیو فقط یک جمله ساده بنویسیم، میتوانیم بگوییم او در بسیاری از تیمهایش توانسته با ساختن یک دشمن بیرونی، بازیکنان را به هم نزدیک کند. از دل همین جمله خیلی راحت میشود یک توصیه مدیریتی درآورد: برای متحد کردن تیم، دشمن مشترک بساز.
ولی اگر بخواهیم واقعاً از این رفتار چیزی یاد بگیریم، سؤالها تازه از همینجا شروع میشوند.
این روش روی چه تیمی جواب میدهد؟ روی چه آدمهایی؟ تا چه زمانی؟ هزینه دائماً قرار دادن آدمها در وضعیت جنگی چیست؟ اگر نتیجه نیاید چه اتفاقی میافتد؟ آیا این روش در تمام تیمهای خود مورینیو جواب داده؟ آیا همان چیزی که در یک دوره نقطه قوت او بوده، بعداً تبدیل به محدودیت نشده است؟
وقتی این سؤالها را اضافه کنیم، دیگر یک «درس مدیریتی» ساده نداریم. یک کیس داریم.
و به نظرم کیس برای یادگیری بسیار ارزشمندتر از دستورالعمل است.
چون کیس قرار نیست به ما بگوید «این کار را انجام بده». میگوید این آدم، در این موقعیت، با این امکانات و این محدودیتها چنین تصمیمی گرفته و چنین نتیجهای گرفته است. حالا تو باید بفهمی چرا.
این تفاوت به نظرم خیلی مهم است.
یک مسئله دیگر هم در دیدن زندگی آدمهای موفق وجود دارد. ما معمولاً داستان آنها را وقتی میبینیم که پایانش را میدانیم.
امروز وقتی مسیر مورینیو را میبینیم، میدانیم چه موفقیتهایی داشته است. میدانیم کجا قهرمان شده، کجا تیم بزرگی ساخته و کجا تبدیل به یکی از معروفترین مربیان جهان شده است.
این دانستن نتیجه، روی معنایی که به تصمیمهای گذشته او میدهیم اثر میگذارد.
اگر ریسک کرده و موفق شده، میگوییم جسور بوده.
اگر مقابل ساختار ایستاده و برنده شده، میگوییم شخصیت مستقل داشته است.
اگر بازیکنی را کنار گذاشته و تیم نتیجه گرفته، میگوییم قدرت تصمیمگیری داشته است.
اگر با رسانه وارد درگیری شده و تیمش پشت او ایستاده، میگوییم استاد مدیریت فشار بوده است.
حالا نتیجه را عوض کنیم.
همان آدم همان رفتارها را انجام داده، اما شکست خورده است.
ریسک میتواند بیاحتیاطی باشد.
استقلال میتواند ناتوانی در همکاری باشد.
حذف بازیکن میتواند ضعف در مدیریت آدمها باشد.
و درگیری با رسانه میتواند حاشیهسازی بیدلیل باشد.
رفتار تغییر نکرده؛ نتیجه تغییر کرده و همراه آن، قضاوت ما هم عوض شده است.
همین موضوع باعث میشود یاد گرفتن از آدمهای موفق سختتر از چیزی باشد که محتواهای انگیزشی نشان میدهند. ما معمولاً کسی را مطالعه میکنیم که برنده شده است و بعد ویژگیهای او را بهعنوان علت بردن معرفی میکنیم، در حالی که خیلی از آدمهای دیگر ممکن است همان ویژگیها را داشته باشند و شکست خورده باشند.
مدیر سختگیری که تیمش را از بین برده، تبدیل به Case Study محبوب لینکدین نمیشود.
کارآفرینی که همهچیز را روی یک تصمیم ریسک کرده و شکست خورده، معمولاً کتاب «راز موفقیت» نمینویسد.
مربیای که تلاش کرده با ساختن فشار و دشمن مشترک تیمش را متحد کند اما رختکنش را از دست داده، همان اندازه دیده نمیشود.
ما بیشتر برندهها را میبینیم و همین باعث میشود گاهی رابطه میان رفتار و نتیجه را سادهتر از چیزی که واقعاً بوده ببینیم.
یک بخش دیگر از ماجرا هم هست که کمتر دوست داریم دربارهاش حرف بزنیم، شاید چون جذابیت داستان موفقیت را کمتر میکند.
اینکه موفقیت فقط محصول شخصیت، تلاش و تصمیم نیست.
اینها قطعاً مهماند. بدون دانش، کار، جاهطلبی، انضباط و تصمیمهای درست، احتمالاً خیلی از آدمهای موفق به جایی که رسیدند نمیرسیدند. ولی در کنار همه اینها، زمان و موقعیت و فرصت هم وجود دارد.
آدمهایی که سر راه فرد قرار گرفتهاند.کسی که اولین فرصت جدی را به او داده.منابعی که در اختیارش بوده.صنعتی که واردش شده.زمانی که وارد آن شده.ساختاری که اجازه رشد به او داده.رقبایی که داشته و حتی بخشی از شانس.
این حرف ارزش موفقیت مورینیو یا فرگوسن را کم نمیکند. مسئله فقط این است که اگر همین ترکیب امکانات و موقعیت را حذف کنیم و فقط چند ویژگی شخصیتی را باقی بگذاریم، دیگر همان داستان را نداریم.
امکانات رشد آدمها یکسان نیست.
نقطه شروعها یکسان نیست.
حتی هزینهای که آدمها حاضرند برای رسیدن به نتیجه بدهند یکسان نیست.
برای همین همیشه برایم عجیب است وقتی تجربه مدیرعامل یک شرکت چندمیلیارددلاری خیلی مستقیم تبدیل به توصیه برای یک استارتاپ کوچک میشود، یا فرهنگ سازمانی یک شرکت آمریکایی را بدون توجه به بازار کار، ساختار سازمانی و محدودیتهای ایران کپی میکنیم.
گاهی یک شرکت راهحلی برای مسئله خودش پیدا کرده و ما راهحل را برمیداریم بدون اینکه ببینیم اصلاً همان مسئله را داریم یا نه.
در نهایت هم وقتی جواب نمیدهد، تصور میکنیم مشکل از اجرا بوده است.
شاید مسئله سادهتر باشد: نسخه برای ما نوشته نشده بود.
با همه اینها، من هنوز دیدن مستندهای آدمهای موفق را یکی از جذابترین شکلهای یادگیری میدانم.
شاید حتی بیشتر از قبل فقط سعی میکنم نوع سؤالم را عوض کنم.
دیگر صرفاً دنبال این نیستم که ببینم مورینیو چه کار کرده است. بیشتر برایم مهم است که بفهمم چرا این کار را کرده، چه مسئلهای داشته، چه امکاناتی در اختیارش بوده، چه هزینهای داده و آیا همان رفتار در موقعیت دیگری هم همان نتیجه را ساخته است یا نه.
مثلاً اگر مورینیو توانسته در تیمی هویت مشترک بسیار قدرتمندی ایجاد کند، شاید چیزی که باید از آن یاد بگیرم «دشمن مشترک ساختن» نباشد.
سؤال بهتر میتواند این باشد که تیمها چطور هویت مشترک میسازند؟
اگر توانسته فشار رسانهای را به بخشی از بازی روانی تبدیل کند، شاید قرار نیست من هم با محیط بیرونی درگیر شوم. شاید چیزی که باید بفهمم این باشد که روایت بیرونی چقدر میتواند روی روحیه داخلی یک تیم اثر بگذارد.
اگر با بعضی بازیکنان رابطهای بسیار عمیق ساخته، شاید اصل قابل انتقال، روش خاص او در برخورد با آن بازیکن نباشد. شاید مسئله فهمیدن این باشد که آدمهای مختلف با یک مدل ثابت مدیریت نمیشوند.
اینجا دیگر رفتار را کپی نکردهام.
منطق پشت رفتار را برداشتهام.
و به نظرم این تفاوت اصلی میان سرمشق گرفتن و یاد گرفتن است.
یکی میگوید: «او این کار را کرد و موفق شد، من هم همین کار را میکنم.»
دیگری میگوید: «او چرا این کار را کرد و چه چیزی از منطق تصمیمش برای مسئله من مفید است؟»
این دومی شاید جذابیت کمتری برای یک تیتر انگیزشی داشته باشد، اما احتمالاً به تصمیم بهتری منجر میشود.
شاید همین چیزی باشد که من در سینما و مخصوصاً مستند دوست دارم.
یک مستند خوب لازم نیست آخر کار به من بگوید شخصیت اصلی آدم خوبی بود یا بد، مدیر فوقالعادهای بود یا نه، و من باید چه چیزی را از او کپی کنم.
اتفاقاً میتواند کار سختتری انجام دهد.
تناقضها را نشان دهد.
نشان دهد یک ویژگی چطور همزمان میتواند نقطه قوت و نقطه ضعف باشد.
نشان دهد موفقیت چه هزینهای داشته است.
نشان دهد تصمیم درست همیشه به معنای شخصیت بینقص نیست.
مورینیو دقیقاً به همین دلیل برای من شخصیت جذابی برای مستند است.
اعتمادبهنفسش بخشی از چیزی است که او را ساخته، ولی احتمالاً بخشی از مسئلههایش هم از همانجا میآید.
توانایی ساختن «ما در برابر آنها» در بعضی تیمها انسجام فوقالعادهای ایجاد کرده، ولی بعید است بتوان چنین وضعیتی را برای همیشه بدون هزینه ادامه داد.
اصرارش روی کنترل، فشار و رقابت میتواند در یک موقعیت موتور عملکرد باشد و در موقعیتی دیگر به فرسایش تبدیل شود.
این تناقضها اتفاقاً ارزش یادگیری دارند.
چون زندگی واقعی همین است.
ویژگیهایی که همیشه خوب یا همیشه بد باشند خیلی کمتر از چیزی هستند که در محتواهای زرد میبینیم. بیشتر ویژگیها بسته به موقعیت، آدم، زمان و شدت استفادهشان میتوانند نتیجههای متفاوتی بسازند.
برای همین بعد از دیدن مستند مورینیو علاقهای ندارم فهرستی از «درسهای رهبری مورینیو» درست کنم.
بیشتر دوست دارم ببینم چه چیزی باعث شد یک رفتار در یک نقطه از زندگی حرفهای او کار کند و همان رفتار در نقطهای دیگر جواب متفاوتی بدهد.
شاید همین نگاه درباره فرگوسن، کارآفرینان، مدیران و تمام آدمهایی که درباره موفقیتشان کتاب و مستند ساخته میشود هم مفید باشد.
زندگی آنها را ببینیم.
از تجربهشان استفاده کنیم.
از تصمیمهایشان ایده بگیریم.
حتی بعضی چیزها را امتحان کنیم.
اما زندگی کسی را تبدیل به نسخه زندگی خودمان نکنیم.
چون چیزی که برای یک نفر جواب داده، قبل از آنکه «اصل موفقیت» باشد، پاسخ یک آدم مشخص به یک مسئله مشخص در یک زمان مشخص بوده است.
و شاید مهمترین سؤال بعد از دیدن هر مستند موفقیت همین باشد:
اگر نتیجه نهایی این داستان را نمیدانستم و شرایط، امکانات و فرصتهای این آدم را هم نداشتم، باز هم همین تصمیم را تصمیم درستی میدیدم؟
اگر جوابش روشن نیست، احتمالاً هنوز برای سرمشق گرفتن زود است.
مستند را ببینیم، از مورینیو ایده بگیریم، اما اجازه بدهیم آخر کار چیزی که با خودمان میبریم یک نسخه آماده نباشد؛ یک سؤال بهتر باشد.
چون شاید ارزش واقعی یادگیری از آدمهای موفق همین باشد: نه اینکه بدانیم جای آنها چه کار کنیم، بلکه بفهمیم در موقعیت خودمان چطور بهتر فکر کنیم.