اگر فقط به «تورم سالانه» نگاه کنیم، ممکن است بخش مهمی از اتفاقی که در اقتصاد ایران در حال رخ دادن است را نبینیم.

برای فهمیدن اینکه یک اقتصاد صرفاً گرفتار تورم مزمن است یا آرامآرام وارد یک چرخه تورمی خطرناک میشود، شاید مهمترین عدد، تورم ماهانه باشد.
تورم ماهانه به زبان ساده میگوید:
قیمتها فقط در یک ماه چقدر بالا رفتهاند؟
این تفاوت بسیار مهم است.
اقتصادی که هر ماه ۲ درصد تورم دارد، با اقتصادی که هر ماه ۸ یا ۱۰ درصد تورم دارد، فقط «کمی تورمیتر» نیست؛ رفتار مردم، تولیدکنندگان، سرمایهگذاران و فروشندگان در این دو اقتصاد میتواند کاملاً متفاوت باشد.
در این نوشته روند تورم ماهانه ایران را از فروردین ۱۴۰۳ تا مرداد ۱۴۰۵ بررسی میکنیم و میخواهیم به چند سؤال پاسخ دهیم:
آیا رنج تورم ماهانه ایران تغییر کرده است؟
دلار چه نقشی در این اتفاق دارد؟
چرا با کاهش دلار، قیمتها لزوماً کاهش پیدا نمیکنند؟
فرق تورم شدید با ابرتورم چیست؟
و مهمتر از همه:
آیا ایران واقعاً در مسیر ابرتورم قرار گرفته است؟
اول دادهها را ببینیم
مبنای جدول زیر، تورم ماهانه شاخص قیمت مصرفکننده خانوارهای کل کشور اعلامی مرکز آمار ایران است.

این جدول بهتنهایی یک تغییر مهم را نشان میدهد:
رنج طبیعی تورم ماهانه ایران طی فقط دو سال تغییر کرده است.
در ۱۴۰۳ عدد ۳ درصد تورم ماهانه تقریباً عدد بالایی محسوب میشد.
اما در اواخر ۱۴۰۴ و ابتدای ۱۴۰۵، اقتصاد چند بار تورم ماهانه ۵ تا ۹ درصد را تجربه کرده است.
همین تغییر رنج، مهمترین موضوع این بررسی است.
چه چیزی از سال ۱۴۰۳ تغییر کرده است؟
اگر بخواهیم این ۲۹ ماه را در یک جمله خلاصه کنیم، میتوان گفت:
اقتصاد ایران از تورم ماهانهای که عمدتاً در محدوده ۲ تا ۳ درصد قرار داشت، به شرایطی رسیده که تجربه تورمهای ماهانه ۵ تا ۹ درصد دیگر اتفاقی غیرعادی محسوب نمیشود.
این تغییر شاید از خود عدد تورم سالانه هم مهمتر باشد.
چرا؟
چون در اقتصاد، فقط «میزان تورم» اهمیت ندارد؛ سرعت تغییر تورم هم بسیار مهم است.
در سال ۱۴۰۳، بیشتر ماهها تورم در یک محدوده نسبتاً مشخص حرکت میکرد.
کمترین تورم ماهانه سال، شهریور با ۱.۷ درصد بود و بالاترین عدد در بهمن به ۴.۱ درصد رسید.
یعنی با وجود اینکه تورم بالا بود، دامنه نوسان آن هنوز نسبتاً محدود بود.
اما در سال ۱۴۰۴ این الگو آرامآرام تغییر کرد.
تورم ماهانه دیگر صرفاً اطراف ۲ یا ۳ درصد نوسان نمیکرد.
در مهر به ۵ درصد رسید.
در دی به ۷.۹ درصد افزایش یافت.
و در بهمن ۱۴۰۴ به ۹.۴ درصد در یک ماه رسید.
در ابتدای ۱۴۰۵ نیز این وضعیت ادامه پیدا کرد؛ فروردین ۵ درصد، اردیبهشت ۸.۸ درصد و خرداد ۵.۹ درصد.
البته در تیر و مرداد سرعت تورم دوباره کاهش یافت و به محدوده ۳ درصد برگشت.
اما نکته مهم این است که اقتصاد ایران در فاصله کمتر از دو سال، چند بار وارد رنجی شده که در سال ۱۴۰۳ تقریباً سابقه نداشت.
برای اینکه این تغییر بهتر دیده شود، بهتر است سه دوره را کنار یکدیگر قرار دهیم:
سال ۱۴۰۳، سال ۱۴۰۴ و پنج ماه نخست ۱۴۰۵.

مسئله فقط بالا رفتن میانگین تورم نیست
مقایسه سه دوره یک نکته مهم را نشان میدهد:
در سال ۱۴۰۳ میانگین تورم ماهانه حدود ۲.۷ درصد بود.
در سال ۱۴۰۴ این عدد به حدود ۴.۶ درصد رسید.
و در پنج ماه نخست ۱۴۰۵، با وجود کاهش تورم در تیر و مرداد، میانگین ماهانه همچنان بیش از ۵ درصد بوده است.
شاید در نگاه اول فاصله میان ۲.۷ و ۵.۲ درصد چندان بزرگ به نظر نرسد.
اما وقتی تورم ماهانه را بهصورت مرکب محاسبه کنیم، تفاوت بسیار بزرگ میشود.
قدرت تورم مرکب را دستکم نگیریم
فرض کنیم قیمت یک سبد کالا در ابتدای یک سال ۱۰۰ میلیون تومان باشد.
اگر قیمتها هر ماه فقط ۲ درصد افزایش پیدا کنند، در پایان ۱۲ ماه قیمت آن سبد حدود ۱۲۷ میلیون تومان خواهد شد.
اما اگر تورم ماهانه به ۵ درصد برسد، همان سبد در پایان یک سال به حدود ۱۸۰ میلیون تومان میرسد.
و اگر تورم ماهانه ۹ درصد باشد، قیمت آن پس از یک سال به حدود ۲۸۱ میلیون تومان خواهد رسید.
یعنی تفاوت چند درصدی در تورم ماهانه، در طول زمان میتواند به تفاوتی بسیار بزرگ در سطح قیمتها تبدیل شود.
به همین دلیل است که در یک اقتصاد تورمی، «سرعت افزایش قیمتها» اهمیت بسیار زیادی دارد.
از پایان ۱۴۰۲ تا مرداد ۱۴۰۵ چه اتفاقی افتاده است؟
اگر نرخهای ماهانه اعلامشده از فروردین ۱۴۰۳ تا مرداد ۱۴۰۵ را روی یکدیگر مرکب کنیم، نتیجه قابل توجه است.
سطح عمومی قیمتها در این بازه حدود ۲۰۴ درصد افزایش پیدا کرده است.
این یعنی اگر سبدی از کالا و خدمات در پایان سال ۱۴۰۲ حدود ۱۰۰ میلیون تومان قیمت داشت، در مرداد ۱۴۰۵ قیمت همان سبد ــ اگر دقیقاً مطابق شاخص متوسط قیمت مصرفکننده حرکت کرده باشد ــ به حدود:
۳۰۴ میلیون تومان
رسیده است.
به بیان سادهتر:
در کمتر از دو سال و نیم، سطح عمومی قیمتها تقریباً سه برابر شده است.
این همان جایی است که تفاوت میان شنیدن یک عدد مثل «تورم ۴۰ یا ۵۰ درصدی» و تجربه واقعی افزایش هزینههای زندگی مشخص میشود.
تورم سالهای مختلف روی یکدیگر جمع ساده نمیشوند؛ روی هم مرکب میشوند.
چرا مردم گاهی تورم را بیشتر از آمار رسمی احساس میکنند؟
البته شاخص قیمت مصرفکننده، میانگین تغییر قیمت یک سبد بزرگ از کالاها و خدمات است.
سبد مصرف هر خانواده دقیقاً شبیه این میانگین نیست.
کسی که بخش بزرگی از درآمدش را صرف خوراک، اجاره، درمان یا آموزش میکند، ممکن است افزایش هزینه بسیار بیشتری نسبت به میانگین CPI تجربه کند.
از طرف دیگر، وقتی چند سال تورم بالا پشت سر هم اتفاق میافتد، ذهن ما معمولاً نرخ تورم سال جاری را با قیمتهای چند سال قبل مقایسه میکند.
مثلاً ممکن است گفته شود تورم یک سال ۴۰ درصد بوده است، اما کالایی که دو یا سه سال قبل ۱۰۰ هزار تومان بوده، امروز ۲۵۰ یا ۳۰۰ هزار تومان قیمت داشته باشد.
این الزاماً تناقض نیست.
این نتیجه همان اثر مرکب تورم در طول زمان است.
اما چه چیزی باعث شد رنج تورم تغییر کند؟
اینجا به یکی از مهمترین متغیرهای اقتصاد ایران میرسیم:
نرخ ارز.
البته دلار تنها عامل تورم ایران نیست.
کسری بودجه دولت، رشد نقدینگی، ناترازی بانکها، افزایش دستمزد، قیمت انرژی، تحریم، محدودیت عرضه و انتظارات تورمی همگی در شکلگیری تورم نقش دارند.
اما نرخ دلار در اقتصاد ایران جایگاه ویژهای دارد.
چون دلار فقط قیمت یک ارز خارجی نیست.
دلار برای بخش بزرگی از اقتصاد ایران، همزمان سه نقش دارد:
قیمت بسیاری از نهادههای تولید، معیار ارزشگذاری داراییها و شاخص انتظارات مردم نسبت به آینده اقتصاد.
به همین دلیل برای ادامه تحلیل، باید روند نرخ دلار را کنار تورم ماهانه قرار دهیم.
مسئله فقط بالا رفتن میانگین تورم نیست
مقایسه سه دوره یک نکته مهم را نشان میدهد:
در سال ۱۴۰۳ میانگین تورم ماهانه حدود ۲.۷ درصد بود.
در سال ۱۴۰۴ این عدد به حدود ۴.۶ درصد رسید.
و در پنج ماه نخست ۱۴۰۵، با وجود کاهش تورم در تیر و مرداد، میانگین ماهانه همچنان بیش از ۵ درصد بوده است.
شاید در نگاه اول فاصله میان ۲.۷ و ۵.۲ درصد چندان بزرگ به نظر نرسد.
اما وقتی تورم ماهانه را بهصورت مرکب محاسبه کنیم، تفاوت بسیار بزرگ میشود.
قدرت تورم مرکب را دستکم نگیریم
فرض کنیم قیمت یک سبد کالا در ابتدای یک سال ۱۰۰ میلیون تومان باشد.
اگر قیمتها هر ماه فقط ۲ درصد افزایش پیدا کنند، در پایان ۱۲ ماه قیمت آن سبد حدود ۱۲۷ میلیون تومان خواهد شد.
اما اگر تورم ماهانه به ۵ درصد برسد، همان سبد در پایان یک سال به حدود ۱۸۰ میلیون تومان میرسد.
و اگر تورم ماهانه ۹ درصد باشد، قیمت آن پس از یک سال به حدود ۲۸۱ میلیون تومان خواهد رسید.
یعنی تفاوت چند درصدی در تورم ماهانه، در طول زمان میتواند به تفاوتی بسیار بزرگ در سطح قیمتها تبدیل شود.
به همین دلیل است که در یک اقتصاد تورمی، «سرعت افزایش قیمتها» اهمیت بسیار زیادی دارد.
از پایان ۱۴۰۲ تا مرداد ۱۴۰۵ چه اتفاقی افتاده است؟
اگر نرخهای ماهانه اعلامشده از فروردین ۱۴۰۳ تا مرداد ۱۴۰۵ را روی یکدیگر مرکب کنیم، نتیجه قابل توجه است.
سطح عمومی قیمتها در این بازه حدود ۲۰۴ درصد افزایش پیدا کرده است.
این یعنی اگر سبدی از کالا و خدمات در پایان سال ۱۴۰۲ حدود ۱۰۰ میلیون تومان قیمت داشت، در مرداد ۱۴۰۵ قیمت همان سبد ــ اگر دقیقاً مطابق شاخص متوسط قیمت مصرفکننده حرکت کرده باشد ــ به حدود:
۳۰۴ میلیون تومان
رسیده است.
به بیان سادهتر:
در کمتر از دو سال و نیم، سطح عمومی قیمتها تقریباً سه برابر شده است.
این همان جایی است که تفاوت میان شنیدن یک عدد مثل «تورم ۴۰ یا ۵۰ درصدی» و تجربه واقعی افزایش هزینههای زندگی مشخص میشود.
تورم سالهای مختلف روی یکدیگر جمع ساده نمیشوند؛ روی هم مرکب میشوند.
چرا مردم گاهی تورم را بیشتر از آمار رسمی احساس میکنند؟
البته شاخص قیمت مصرفکننده، میانگین تغییر قیمت یک سبد بزرگ از کالاها و خدمات است.
سبد مصرف هر خانواده دقیقاً شبیه این میانگین نیست.
کسی که بخش بزرگی از درآمدش را صرف خوراک، اجاره، درمان یا آموزش میکند، ممکن است افزایش هزینه بسیار بیشتری نسبت به میانگین CPI تجربه کند.
از طرف دیگر، وقتی چند سال تورم بالا پشت سر هم اتفاق میافتد، ذهن ما معمولاً نرخ تورم سال جاری را با قیمتهای چند سال قبل مقایسه میکند.
مثلاً ممکن است گفته شود تورم یک سال ۴۰ درصد بوده است، اما کالایی که دو یا سه سال قبل ۱۰۰ هزار تومان بوده، امروز ۲۵۰ یا ۳۰۰ هزار تومان قیمت داشته باشد.
این الزاماً تناقض نیست.
این نتیجه همان اثر مرکب تورم در طول زمان است.
اما چه چیزی باعث شد رنج تورم تغییر کند؟
اینجا به یکی از مهمترین متغیرهای اقتصاد ایران میرسیم:
نرخ ارز.
البته دلار تنها عامل تورم ایران نیست.
کسری بودجه دولت، رشد نقدینگی، ناترازی بانکها، افزایش دستمزد، قیمت انرژی، تحریم، محدودیت عرضه و انتظارات تورمی همگی در شکلگیری تورم نقش دارند.
اما نرخ دلار در اقتصاد ایران جایگاه ویژهای دارد.
چون دلار فقط قیمت یک ارز خارجی نیست.
دلار برای بخش بزرگی از اقتصاد ایران، همزمان سه نقش دارد:
قیمت بسیاری از نهادههای تولید، معیار ارزشگذاری داراییها و شاخص انتظارات مردم نسبت به آینده اقتصاد.
به همین دلیل برای ادامه تحلیل، باید روند نرخ دلار را کنار تورم ماهانه قرار دهیم.

چرا افزایش دلار همان ماه وارد تورم نمیشود؟
اگر نمودار دلار و تورم را کنار هم نگاه کنیم، یک نکته مهم دیده میشود:
جهش نرخ ارز معمولاً همان ماه با همان شدت وارد تورم نمیشود.
این اثر اغلب با کمی تأخیر ظاهر میشود.
دلیلش ساده است.
تولیدکننده ممکن است هنوز مواد اولیهای داشته باشد که با نرخ ارز قبلی خریده شده است.
واردکننده ممکن است کالای خود را چند هفته یا چند ماه قبل سفارش داده باشد.
فروشنده ممکن است هنوز موجودی قدیمی در انبار داشته باشد.
قراردادهای حملونقل، اجاره، دستمزد و خدمات نیز معمولاً همان روزی که دلار بالا میرود تغییر نمیکنند.
بنابراین شوک ارزی ابتدا وارد هزینههای آینده اقتصاد میشود و بعد، بهتدریج، خودش را در قیمت کالاها و خدمات نشان میدهد.
به همین دلیل است که در بعضی مقاطع، دلار زودتر از تورم حرکت میکند و چند ماه بعد تورم به آن واکنش نشان میدهد.
یک شوک ارزی با یک روند ارزی فرق دارد
این تفاوت بسیار مهم است.
فرض کنیم دلار در یک ماه ۱۵ درصد افزایش پیدا کند اما بعد چند ماه تقریباً ثابت بماند.
اقتصاد ممکن است بعد از مدتی بخشی از آن شوک را جذب کند.
اما اگر نرخ ارز چند ماه متوالی افزایش پیدا کند، شرایط متفاوت میشود.
مثلاً:
ماه اول ۸ درصد
ماه دوم ۱۰ درصد
ماه سوم ۱۲ درصد
ماه چهارم دوباره ۸ درصد.
در این حالت تولیدکننده دیگر با یک قیمت جدید مواجه نیست؛ با یک مسیر دائماً صعودی قیمت جایگزینی روبهرو است.
اینجاست که رفتار اقتصادی شروع به تغییر میکند.
فروشنده دیگر صرفاً بر اساس قیمت خرید قبلی خود قیمتگذاری نمیکند.
او میپرسد:
اگر امروز این کالا را بفروشم، فردا با چه قیمتی میتوانم جای آن را پر کنم؟
همین سؤال کوچک، میتواند بخش مهمی از تورم آینده را وارد قیمت امروز کند.
چرا وقتی دلار پایین میآید، قیمتها پایین نمیآیند؟
این یکی از پرتکرارترین سؤالهای اقتصاد ایران است.
دلار بالا میرود و قیمت کالاها سریع افزایش پیدا میکند.
اما وقتی دلار کاهش پیدا میکند، چرا قیمتها به همان نسبت پایین نمیآیند؟
پاسخ در چند عامل است.
اول اینکه بخشی از هزینهها قبلاً افزایش پیدا کرده و دیگر به عقب برنمیگردد.
حقوق کارکنان کاهش پیدا نمیکند.
اجاره قراردادشده پایین نمیآید.
هزینه حملونقل الزاماً کاهش پیدا نمیکند.
قیمت انرژی، بیمه، مالیات و خدمات نیز ممکن است تغییر نکرده باشد.
دوم اینکه بسیاری از بنگاهها به پایداری کاهش نرخ ارز اعتماد ندارند.
اگر فروشنده تصور کند کاهش دلار موقتی است، ترجیح میدهد قیمت خود را سریع پایین نیاورد.
سوم اینکه در اقتصاد تورمی، قیمتها معمولاً نوعی «چسبندگی رو به پایین» پیدا میکنند.
یعنی بالا رفتنشان آسانتر از پایین آمدنشان است.
به همین دلیل، کاهش دلار اغلب باعث کاهش سرعت افزایش قیمتها میشود، نه الزاماً کاهش خود قیمتها.
از یک جایی به بعد، دلار فقط علت نیست؛ علامت هم هست
در اقتصاد ایران، دلار فقط قیمت یک ارز خارجی نیست.
برای بسیاری از مردم و فعالان اقتصادی، نرخ دلار به نوعی شاخصی از وضعیت آینده اقتصاد تبدیل شده است.
وقتی دلار شروع به افزایش سریع میکند، حتی کسانی که مستقیماً کالای وارداتی نمیخرند هم رفتارشان تغییر میکند.
فروشنده قیمتهای آینده را بالاتر تصور میکند.
خریدار خرید خود را جلو میاندازد.
تولیدکننده مواد اولیه بیشتری ذخیره میکند.
موجر انتظار اجاره بالاتری دارد.
کارمند انتظار افزایش حقوق بیشتری پیدا میکند.
سرمایهگذار تلاش میکند دارایی ریالی کمتری نگه دارد.
در این نقطه، دلار دیگر فقط از مسیر افزایش هزینهها تورم ایجاد نمیکند.
از مسیر انتظارات هم تورم ایجاد میکند.
و این دقیقاً جایی است که یک اقتصاد میتواند وارد یک چرخه خطرناکتر شود.
چرخه تورمی چگونه خودش را تقویت میکند؟
یک چرخه ساده میتواند اینطور شکل بگیرد:
افزایش نرخ ارز
⬇
افزایش هزینه تولید و واردات
⬇
افزایش قیمت کالاها و خدمات
⬇
افزایش انتظار مردم از تورم آینده
⬇
افزایش تقاضا برای ارز، طلا و دارایی
⬇
فشار بیشتر بر نرخ ارز
⬇
افزایش دوباره قیمتها
وقتی این چرخه چند بار تکرار شود، تورم فقط نتیجه یک شوک خارجی نیست.
اقتصاد کمکم وارد وضعیتی میشود که تورم خودش، تورم بعدی را تغذیه میکند.
و درست از همین نقطه است که بحث «تورم شدید» و «ابرتورم» اهمیت پیدا میکند.
ابرتورم دقیقاً چیست؟
تا اینجا درباره تورم مزمن، جهش نرخ ارز، تغییر رنج تورم ماهانه و چرخهای صحبت کردیم که میتواند خودش را تقویت کند.
اما سؤال اصلی هنوز باقی است:
ابرتورم دقیقاً از کجا شروع میشود؟
یکی از معروفترین تعاریف اقتصادی ابرتورم به فیلیپ کیگن برمیگردد.
در این تعریف، زمانی که تورم به حدود ۵۰ درصد در ماه برسد، اقتصاد وارد محدوده ابرتورم شده است.
۵۰ درصد در ماه یعنی چه؟
فرض کنیم کالایی امروز ۱۰۰ هزار تومان قیمت داشته باشد.
اگر قیمتها هر ماه ۵۰ درصد افزایش پیدا کنند:
ماه اول: ۱۵۰ هزار تومان
ماه دوم: ۲۲۵ هزار تومان
ماه سوم: حدود ۳۳۸ هزار تومان
ماه ششم: بیش از یک میلیون و ۱۰۰ هزار تومان
و پس از یک سال، قیمت همان کالا به حدود ۱۳ میلیون تومان میرسد.
یعنی تقریباً ۱۳۰ برابر قیمت اولیه.
این همان چیزی است که ابرتورم را از حتی تورمهای بسیار شدید جدا میکند.
پس ایران الان ابرتورم دارد؟
خیر.
حداقل بر اساس تعریف کلاسیک، ایران در مرداد ۱۴۰۵ در وضعیت ابرتورمی قرار ندارد.
بالاترین تورم ماهانهای که در دوره مورد بررسی ما ثبت شده، ۹.۴ درصد در بهمن ۱۴۰۴ بوده است.
این عدد بسیار بالاست، اما همچنان فاصله زیادی با آستانه ۵۰ درصدی ابرتورم دارد.
بنابراین اگر فقط بخواهیم بر اساس تعریف فنی پاسخ بدهیم:
ایران هنوز وارد ابرتورم نشده است.
اما مسئله مهمتر این است که اقتصادها معمولاً یکشبه از تورم ۳ درصدی به تورم ۵۰ درصدی در ماه نمیرسند.
چیزی که باید زیر نظر گرفت، مسیر رسیدن به آن نقطه است.
ابرتورم با یک جهش شروع نمیشود؛ با تغییر رنج شروع میشود
اگر به دادههای ایران نگاه کنیم، میتوانیم سه مرحله متفاوت ببینیم.
در سال ۱۴۰۳، رنج غالب تورم ماهانه حدود:
۲ تا ۳ درصد
بود.
در اواخر ۱۴۰۴، اقتصاد چند بار وارد محدوده:
۴ تا ۹ درصد
شد.
و در پنج ماه نخست ۱۴۰۵ نیز میانگین تورم ماهانه بالاتر از ۵ درصد بوده است.
این یعنی هنوز ابرتورم نداریم، اما «رنج عادی» تورم نسبت به دو سال قبل بالاتر رفته است.
همین مسئله باید جدی گرفته شود.
چند چرخه تورمی تا ابرتورم فاصله داریم؟
برای ابرتورم نمیتوان گفت مثلاً «سه چرخه» یا «پنج چرخه» حتماً لازم است.
تعداد چرخه معیار اقتصادی مشخصی ندارد.
آنچه اهمیت دارد این است که هر چرخه، اقتصاد را به رنج بالاتری از تورم ببرد یا نه.
مثلاً اگر مسیر چنین باشد:
۲٪ → ۴٪ → ۷٪ → ۳٪
اقتصاد یک شوک شدید دیده، اما دوباره آرام شده است.
اما اگر مسیر تبدیل شود به:
۱۵٪ → ۱۰٪ → ۸٪ → ۵٪→ ۳
موضوع بسیار متفاوت میشود.
در این حالت دیگر تورم صرفاً بالا نیست؛ در حال شتاب گرفتن است.
و اگر این شتاب با سقوط ارزش پول ملی و افزایش سرعت خرج کردن پول همراه شود، خطر جدیتر میشود.
سه محدودهای که باید به آنها حساس بود
برای سادهتر شدن بحث، میتوانیم تورم ماهانه را به چند محدوده تقسیم کنیم.
۲ تا ۴ درصد در ماه:
تورم مزمن و بالا، اما هنوز نسبتاً قابل مدیریتتر.
۵ تا ۱۰ درصد در ماه:
تورم بسیار شدید و فرساینده؛ جایی که رفتار مردم و بنگاهها شروع به تغییر میکند.
۱۰ تا ۲۰ درصد در ماه:
منطقه بسیار خطرناک؛ قیمتگذاری کوتاهمدتتر میشود و اعتماد به پول ملی میتواند سریعتر کاهش پیدا کند.
۲۰ تا ۵۰ درصد در ماه:
بحران جدی پولی؛ فاصله با ابرتورم بسیار کم میشود.
۵۰ درصد و بیشتر در ماه:
ورود به تعریف کلاسیک ابرتورم.
این مرزبندیها به جز آستانه معروف ۵۰ درصد، تعریف رسمی و قطعی ندارند؛ بیشتر برای فهم جهت و شدت بحران مفید هستند.
چیزی که قبل از ابرتورم باید دید، رفتار مردم است
ابرتورم فقط یک عدد آماری نیست.
قبل از اینکه تورم ماهانه به ۵۰ درصد برسد، معمولاً رفتار اقتصادی جامعه تغییر میکند.
مردم تمایل کمتری به نگهداری پول نقد پیدا میکنند.
فاصله دریافت پول تا خرج کردن آن کوتاه میشود.
فروشنده قیمت را برای چند ماه معتبر نمیداند.
قراردادها کوتاهتر میشوند.
تقاضا برای ارز، طلا، کالا و دارایی بیشتر میشود.
تولیدکننده به جای اینکه فقط به فروش فکر کند، به حفظ موجودی مواد اولیه فکر میکند.
و خریدار به جای اینکه بپرسد:
«الان این کالا گران است یا ارزان؟»
میپرسد:
«اگر امروز نخرم، ماه بعد چقدر گرانتر میشود؟»
وقتی این رفتار فراگیر شود، سرعت گردش پول افزایش پیدا میکند.
و این میتواند تورم را بیش از قبل تقویت کند.
بنابراین سؤال اصلی این نیست که «امروز ابرتورم داریم یا نه؟»
سؤال مهمتر این است:
آیا تورم ماهانه در حال تثبیت شدن در یک رنج بالاتر است؟
اگر ماههای آینده چیزی شبیه این باشد:
۳٪ → ۲.۸٪ → ۳.۲٪ → ۲.۵٪
میتوان گفت شتاب تورمی تا حدی فروکش کرده است.
اما اگر مسیر تبدیل شود به:
۱۵٪ → ۷٪ → ۹٪ → ۵٪
باید خیلی جدیتر نگران شد.
و اگر اقتصاد چند ماه به محدودههای ۱۵ یا ۲۰ درصد در ماه برسد، آن زمان بحث حرکت به سمت ابرتورم دیگر یک سناریوی دور از ذهن نخواهد بود.
تا اینجا یک نکته مهم روشن شده است:
ایران هنوز وارد ابرتورم نشده، اما نسبت به سال ۱۴۰۳ وارد رنج تورمی بالاتری شده است.
حالا سؤال مهم این است:
آیا کاهش تورم در تیر و مرداد ۱۴۰۵ به معنی پایان موج تورمی است؟
پاسخ فعلاً این است:
هنوز زود است.
تورم ماهانه در اردیبهشت ۱۴۰۵ به ۸.۸ درصد رسید، در خرداد ۵.۹ درصد شد، در تیر به ۳.۱ درصد کاهش پیدا کرد و در مرداد ۳.۴ درصد ثبت شد.
این کاهش، از یک جهت خبر مثبتی است؛ چون نشان میدهد اقتصاد فعلاً از اوج تورم ماهانه ابتدای سال فاصله گرفته است.
اما یک یا دو ماه آرام برای اعلام پایان یک موج تورمی کافی نیست.
برای اینکه بتوان گفت رنج تورم واقعاً پایین آمده، باید چند ماه متوالی اعداد پایینتر و نسبتاً باثبات ببینیم.
از اینجا به بعد باید به «جهت حرکت» نگاه کنیم
مسئله اصلی دیگر این نیست که تورم یک ماه ۳ درصد است یا ۴ درصد.
مسئله این است که اعداد بعدی به کدام سمت حرکت میکنند.
اگر ماههای آینده چیزی شبیه این باشد:
۳.۴٪ → ۳٪ → ۲.۸٪ → ۳.۱٪ → ۲.۵٪
میتوان گفت احتمالاً اقتصاد در حال فاصله گرفتن از موج شتاب تورمی است.
قیمتها همچنان افزایش پیدا میکنند، اما سرعت افزایش آنها کمتر شده است.
اما اگر مسیر دوباره چیزی شبیه این شود:
۱۲٪ → ۱۰٪ → ۸٪ → ۶٪ → ۴٪
موضوع کاملاً متفاوت خواهد بود.
در این شرایط، دیگر فقط با تورم بالا مواجه نیستیم؛ با تورمی مواجهیم که در حال شتاب گرفتن است.
و همین شتاب است که باید بیش از خود عدد یک ماه خاص نگرانکننده باشد.
بنابراین سه چیز را باید همزمان دید
برای ماههای آینده، نگاه کردن به تورم ماهانه به تنهایی کافی نیست.
بهتر است سه متغیر را کنار هم قرار دهیم:
تورم ماهانه
روند نرخ ارز
انتظارات مردم و فعالان اقتصادی از آینده
اگر تورم ماهانه کاهش پیدا کند، دلار ثبات نسبی داشته باشد و مردم هم احساس نکنند که باید هرچه سریعتر ریال خود را تبدیل به کالا، ارز یا دارایی کنند، احتمال آرامتر شدن چرخه بیشتر میشود.
اما اگر هر سه متغیر همزمان در جهت منفی حرکت کنند، یعنی تورم دوباره بالا برود، دلار وارد یک روند صعودی مستمر شود و رفتار مردم هم به سمت فرار از ریال حرکت کند، ریسک ورود به یک چرخه شدیدتر بیشتر خواهد شد.
چیزی که باید از ۲۹ ماه اخیر به خاطر بسپاریم
از فروردین ۱۴۰۳ تا مرداد ۱۴۰۵، شاید مهمترین اتفاق این نبوده که یک ماه خاص تورم ۸ یا ۹ درصدی داشتهایم.
مهمتر این است که:
رنج تورم ماهانه ایران جابهجا شده است.
در سال ۱۴۰۳، تورم ۳ درصدی در ماه تقریباً جزو اعداد بالای سال بود.
اما در اواخر ۱۴۰۴ و ابتدای ۱۴۰۵، اقتصاد چند بار تورمهای ۵ تا ۹ درصدی را تجربه کرد.
یعنی چیزی که قبلاً «استثنا» بود، چند بار تکرار شده است.
این هنوز ابرتورم نیست.
اما اگر در چرخه بعدی به جای بازگشت به محدوده ۲ تا ۳ درصد، تورم وارد محدوده ۱۰ تا ۱۵ درصد شود، آن وقت باید درباره تغییر مرحله بحران جدیتر صحبت کرد.
چون در نهایت، بحرانهای تورمی فقط با یک عدد بزرگ ساخته نمیشوند؛
با تکرار، تثبیت و سپس شتاب گرفتن آن عدد ساخته میشوند.

از اینجا به بعد، مهمتر از پیشبینی یک عدد دقیق، دیدن جهت حرکت دلار و تورم ماهانه است.
سناریوی اول؛ آرامش نسبی
دلار: حدود ۱۹۰ تا ۲۲۰ هزار تومان
تورم ماهانه: حدود ۲.۵ تا ۴ درصد
نشانهها: دلار چند ماه سقفهای جدید نمیسازد، تورم ماهانه حداقل دو تا سه ماه زیر ۴ درصد باقی میماند و شوک جدید بزرگی از سمت جنگ، تحریم یا تجارت خارجی ایجاد نمیشود.
در این حالت، تورم همچنان بالاست اما چرخه شتابگیر فعلاً متوقف شده است.
سناریوی دوم؛ ادامه فشار تورمی
دلار: حدود ۲۲۰ تا ۲۸۰ هزار تومان
تورم ماهانه: حدود ۴ تا ۷ درصد
نشانهها: دلار بهتدریج سقفهای جدید میزند، تورم چند ماه متوالی بالاتر از ۴ درصد میماند و بنگاهها فاصله زمانی قیمتگذاری خود را کوتاهتر میکنند.
این سناریو به معنای ادامه تورم شدید و کاهش سریعتر قدرت خرید است، اما هنوز ابرتورم نیست.
سناریوی سوم؛ ورود به چرخه شتابگیر
دلار: حدود ۲۸۰ تا ۳۵۰ هزار تومان یا بالاتر
تورم ماهانه: حدود ۷ تا ۱۲ درصد یا بیشتر
نشانهها: جهشهای پیدرپی نرخ ارز، تورم ماهانه صعودی مثل ۶ ← ۸ ← ۱۰ درصد، افزایش تقاضا برای ارز و طلا، کوتاهشدن اعتبار قیمتها و تشدید رفتار «خرید امروز قبل از گرانی فردا».
اگر همزمان شوکهایی مثل جنگ، تشدید تحریمها یا محدودیت جدی منابع ارزی رخ دهد، احتمال این سناریو بیشتر میشود.
پس برای تشخیص مسیر اقتصاد، هر ماه فقط دو عدد را کنار هم بگذاریم: نرخ دلار و تورم ماهانه. مهمتر از خود عدد، این است که آیا هر دو در حال ساختن سقفهای بالاتر هستند یا نه.
برای مقیاس نقطه شروع: دلار آزاد در پایان مرداد حدود ۱۸۹ تا ۱۹۰ هزار تومان بود و در روزهای ابتدایی شهریور از ۲۰۰ هزار تومان عبور کرد؛ بنابراین رنجهای بالا سناریوهای تحلیلی هستند، نه پیشبینی قطعی.

یادداشت پایانی
این مقاله صرفاً بر مبنای دادههای اقتصادی و آماری منتشرشده، بررسی روند متغیرهای اقتصادی و تحلیل شخصی نگارنده تهیه شده است.
هدف این نوشته، بررسی تغییرات تورم، نرخ ارز و ریسکهای احتمالی پیشروی اقتصاد ایران از منظر اقتصادی و آماری است و مطالب مطرحشده بهمعنای پیشبینی قطعی آینده نیست.
بدیهی است متغیرهایی مانند جنگ، تنشهای منطقهای، تحریمها، محدودیتهای تجاری و مالی، شوکهای سیاسی و امنیتی، تغییر در روابط خارجی، نوسانات بازارهای جهانی و سایر رخدادهای پیشبینیناپذیر میتوانند مسیر نرخ ارز، انتظارات تورمی و تورم را بهطور معناداری تغییر دهند.
به همین دلیل، سناریوها و تحلیلهای مطرحشده در این مقاله باید در چارچوب شرایط موجود و با در نظر گرفتن امکان وقوع چنین شوکهایی تفسیر شوند.
همچنین این مقاله فاقد هرگونه موضعگیری، جانبداری یا تحلیل سیاسی بوده و تلاش شده است نتیجهگیریها تا حد امکان بر پایه دادهها، روابط اقتصادی و تحلیل آماری ارائه شوند.
گردآورنده و تحلیلگر: علیرضا حسنعلی