من یه استعداد عجیب و غریبی در بیارزش کردن کارها دارم. وقتی سراغ علایقم میرم همیشه بخشی از درون من داره باهام کلنجار میره که این چه فایدهای برای جهان داره؟ یه بخشی از درون من هربار یه سطل آب یخ روی عطش درونی من میریزه و همه جوره خاموشش میکنه. توی این مسیر بعضی مقالهها بودن که دهن این بخش از درون من رو جوری بستن که دیگه نتونه اذیتم کنه.
البته که اذیتم میکنه. ولی با نیروی کمتر. و من مینویسم... مینویسم تا در حد توان این نیروی ذهنی ضدحالزننده رو خنثی کنم. نیروی ضدحالی که حاضر نیست از جایگاه اجتماعی و درآمد ثابت در safe zoneاش پاش رو فراتر بذاره و برای همین همه چیز رو مسخره میکنه. همه کارهای دیگه رو.
تو این مقاله اون هم به چیزی رسید که تا حدی براش جالب بود. سوال متفاوت. سوال دیگه این نبود که آیا هنردرمانی باعث بهبود افسردگی، اضطراب و... میشه یا نه؟ بحث سر این بود تفاوت هنردرمانی با بقیه شاخههای درمانی چیه؟ هنردرمانی چی رو درمان میکنه که با سایر روشهای درمانی نمیتونیم درمانش کنیم؟
این تفاوت مهمه چون همین تفاوته که میتونه دلیل روشنی به ما بده که چرا باید تحقیقات در زمینه هنردرمانی ادامه پیدا کنه. اگر مکانیسمهای تغییر در هنردرمانی تفاوت معناداری با سایر درمانها نداشته باشه اونوقت چه فرقی میکنه درمان با CBT، روان درمانی و... انجام بشه؟ ما نیاز به یک دلیل روشنتر داریم که هنردرمانی دقیقا چه چیزی رو به درمان اضافه میکنه. اینطوری میشه نگاه جدیتری به هنردرمانی داشته باشیم و گایدلاینهای مخصوص به اون طراحی کنیم. قبل از اینکه نگاهی به آینده هنردرمانی داشته باشیم نویسنده گذشته هنردرمانی و اتفاقاتی که تا کنون در هنردرمانی افتاده رو مرور میکنه.
در سال ۱۹۸۰، Rudolf Arnheim این پرسش رو مطرح کرد که چه چیزی به هنرها قدرت درمانی رو میبخشه که مشاهدش میکنیم؟ او ۵ عامل رو در این زمینه معرفی کرد:
۱. Hedonism
هدونیسم به این پرسش پاسخ میده که چگونه تجربههای مثبت حاصل از هنر به تغییر درمانی منجر میشوند و نه صرف اینکه فرد احساس مثبتی رو تجربه میکنه.
2. Pleasure:
در pleasure سوال اصلی اینه که مراجع چه چیزی رو احساس میکنه؟ این مفهوم توصیف میکنه که فرد در حین خلق یا دریافت هنر چه احساسی رو تجربه میکنه و بنابراین یک حالت عاطفی ( Affective State ) محسوب میشه. در هنردرمانی pleasure میتونه ناشی از تجربه حسی کار با مواد هنری، احساس تسلط بر فرایند خلق، تجربه زیباییشناختی یا احساس غرقشدگی در فعالیت هنری باشه. مطالعات روانشناسی مثبتنگر نشون داده که این هیجانهای مثبت انعطافپذیری شناختی و ظرفیت تنظیم هیجان رو افزایش میدهند.
3. Symbolic communication:
در فرایند درمان بسیاری از تجربههای هیجانی، بخصوص تجربیات آسیبزا به سختی با زبان مستقیم بیان میشن. در این شرایط نمادها به عنوان واسطهای برای ارتباط عمل میکنند و امکان بیان غیرمستقیم محتوای درونی رو فراهم میکنند. بر اساس نظریههای روانپویشی، نمادها محتوای ناهشیار رو به شکل قابل تحمل و ایمن به سطح آگاهی منتقل میکنند. همین باعث میشه فرد بدون مواجهه مستقیم و طاقتفرسا با هیجانهای دردناک، اونا رو مشاهده، بررسی و به اشتراک بذاره.
4. Trying out:
منظور از این مفهوم ایجاد فضایی ایمن برای امتحان کردن ایدهها، هیجانها، رفتارها، هویتها یا راهحلهای جدید بدون مواجهه با پیامدهای واقعی و تهدیدکنندست. فرایند هنری این زمینه رو فراهم میکنه که فرد تجربههای درونی خودش رو به صورت نمادین بیرونیسازی کنه و اون رو دستکاری، تغییر و بازآفرینی کنه. در این فرایند، فرد احساسات، روابط یا جنبههای مختلف خودش رو در یک فضای ایمن امتحان میکنه و پیامدهای احتمالیش رو بررسی میکنه.
فعالیت هنری نوعی فضای میانی (intermediate space) ایجاد میکنه که در اون فرد بین واقعیت درونی و بیرونی حرکت میکنه و امکانات جدید رو بدون ترس از شکست یا قضاوت تجربه میکنه. این فرایند باعث افزایش انعطافپذیری شناختی، گسترش دامنه پاسخهای رفتاری، شکلگیری یک بینش جدید، بازسازی معنا و تغییر الگوهای ناسازگار از طریق امتحان کردن نقشها، روایتها و راهحلهای جایگزین میشه.
5. Integrity:
از دیدگاه گشتالت، انسان تمایل ذاتی به سازماندهی ادراکات پراکنده در قالب کلهای معنادار داره. فعالیت هنری این گرایش طبیعی رو تسهیل میکنه. تجربههای آسیبزا یا تعارضهای روانی اغلب به صورت احساسات، تصاویر یا خاطرات پراکنده تجربه میشوند. خلق اثر هنری این امکان رو میده که این عناصر در یک ساختار بصری یا نمادین کنار هم قرار بگیرند و به شکل منسجمتری ادراک بشن. انسجام سازمانیافته تجربههای درونی پراکنده، متناقض یا تجزیه شده با هنردرمانی باعث کمک به افزایش خودفهمی، انسجام هویتی و تنظیم هیجانی میشه.
یک دهه بعد از Arnheim، در سال ۱۹۹۲ Adam Blatner اصول درمانهای مبتنی بر هنرهای خلاق (Creative Arts Therapies; CATS) رو در قالب Theory of praxis مطرح کرد. واژه Praxis از ریشه یونانی به معنای عمل معنادار و تأمل شده گرفته شده.
از نظر بلانتر عوامل درمانی در هنرهای خلاق از طریق مشارکت فعال فرد در فرایند هنری ایجاد میشن. در این مشارکت فعال فرد هیجانها(Emotions) ، ایدهها (ideas) و تعارضات خودش رو در رسانه هنری (Artistic medium) فرافکنی میکنه. سپس با اون تعامل میکنه و با تأمل بر تجربه هنری خودش به معناها و بینشهای جدیدی میرسه. بنابراین درمان در CAT در چرخهای متشکل از عمل، تجربه و بازتاب (Action- Experience- Reflection) رخ میده.
نظریه پراکسیس رسانه هنری رو به چشم یک ابژه انتقالی (transitional object) میبینه. حالا ابژه انتقالی چیه؟
این مفهوم برای اولین بار توسط دونالد وینیکات بیان شد و به شیء، تصویر یا پدیدهای اشاره میکنه که بین واقعیت درونی و بیرونی قرار میگیره. مثلا عروسک برای کودک نقش یک ابژه انتقالی رو داره که کمک میکنه کودک از طریق اون به تدریج جدایی از مادر و شکلگیری احساس خودمختاری رو تجربه کنه.
در هنردرمانی فرد هیجانها، تعارضات، بخشهایی از خودش رو در اثر هنری فرافکنی، با فاصله ایمن به اون نگاه و میتونه اثر رو دستکاری کنه و معنای جدیدی براش بسازه. پس اثر هنری نه کاملا بخشی از دنیای درونی فرده و نه کاملا یک شیء بیرونی و در فضای بینابینی قرار میگیره. ابژه انتقالی با ایجاد این فضا به هنردرمانی کمک میکنه.
پس از بلانتر در سال ۱۹۹۸، David R.Johnson یک مدل روانپویشی ( Psychodynamic Model) ارائه کرد. در این مدل فرایند درمانی در CATها به صورت یک مسیر سه مرحلهایه.
1. Externalization:
در بیرونیسازی (Externalization)، محتوای درونی مثل هیجانها، خاطرات، تعارضات و تجربههای دشوار به یک شکل قابل مشاهده به جهان بیرونی منتقل میشن. مثلا فرد حس خشم شدید خودش رو با خلق تصویری از آتشفشان خروشان بیرونسازی میکنه. این بیرونیسازی باعث ایجاد فاصله روانشناختی میشه و فرد دیگه در هیجان غرق نیست و میتونه اون رو مشاهده کنه.
2. Transformation:
بعد از بیرونیسازی فرد میتونه اثر هنری رو تغییر بده و با سازماندهی دوباره، معنای جدیدی در این تجربه پیدا کنه. مثلا در تصویر آتشفشان جایی فروکش کردن گدازهها رو نشون میده. این تغییر در اثر هنری، بازتابی از تغییر در نحوه تجربه فرد نسبت به هیجان خودش میتونه باشه.
3. Re-integration:
در این مرحله تجربه پردازش شده به بخشی از شناخت و هویت فرد تبدیل میشه. مثلا فرد بعد از به تصویر کشیدن خشم، اون رو به عنوان یک پیام هیجانی قابل مدیریت درک میکنه.
فعلا تا اینجا رو از تاريخ هنردرمانی داشته باشید تا توی مقاله بعدی، از ۲۰۰۰ به بعد رو بررسی کنیم.