اعتماد به نفس بنیادیترین بخش شخصیت هر فرد است اعتماد به نفس یعنی ارزیابی یا برداشتی که فرد از خود تواناییها و ویژگیهای وجودیاش دارد. ما گاهی به جای واژه اعتماد به نفس واژههای مشابهی مانند ارزش خود عزت نفس و اعتماد به خود را نیز به کار میبریم که معادلهای اعتماد به نفس در زبان فارسی هستند.
یکی از مسائلی که ما در بین مراجعان خود زیاد میبینیم مسئله پایین بودن اعتماد به نفس است. و یکی از اشتباهات بسیار رایج بین مراجعان ما این است که ادعا میکنند اصلاً اعتماد به نفس ندارند. در حالی که نمیتوان با فردی اصلاً اعتماد به نفس ندارد باید گفت خودباوری او ضعیف و اعتماد به نفس او پایین است. یعنی از تواناییها و خصوصیات خود آگاهی کافی ندارد و تصویری که از خود دارد در برخی جنبهها خیلی ضعیف و کمرنگ است، روی بخشهای ضعیف ورودش خیلی تکره میکند و نمیپذیرد که قسمتهای قوی و با ارزشی هم در او وجود دارند.
پایین بودن اعتماد به نفس از نوع کلام رفتار و ظاهر افراد مشخص میشود ولی به طور کلی افرادی که اعتماد به نفسشان پایین است غالباً افرادی افسرده، مضطرب و خجالتی هستند؛ نمیتوانم تواناییهای خودشان را درست ارزیابی کنند و نسبت به خود دید انتقادی دارند. این افراد معمولاً احساس تنهایی میکنند و حتی اگر در جمع حضور داشته باشند خودشان را جزئی از جمع نمیدانند. به نوعی خودشان را منزوی میکنند و به تدریج گوشهگیر میشوند.
این افراد احساس میکنند که با دیگران تفاوت دارند و مرتب سعی میکنند دیگران را راضی نگه دارند زیرا آنان احساس رضایت یا احساس ارزشمندی را فقط در تایید دیگران میبینند. گاهی این اتفاق با مهربانی بیش از حد بروز پیدا میکند. معیار آنان تاییدی است که از دیگران میگیرند. بنابراین در چیزی که دیگران میبینند یا به آنها منعکس میکنند حل میشوند و در خودشان هیچ چیز با ارزشی نمیبینند و فقط وقتی حساس با ارزش بودن میکنند که دیگران آنان را تایید کنند. یعنی این احساس باید از یک منبع بیرونی به آنان القا شود و اگر چنین بازخوردی را دریافت نکنند هیچ چیز با ارزشی در خودشان نمیبینند، تواناییهای خود را بیارزش میدانند و احساس پوچی و خلاء میکنند. این افراد نسبت به هرگونه شکست یا عدم موفقیت فوق العاده حساس هستند. ممکن است از صحبتها یا رفتارهای یکی از اطرافیان اینطور برداشت کنند که آدم به دردبخوری نیستند و دیگران با دیده شک و تردید یا حتی تحقیر به آنان مینگرند پس به خود شک میکنند و میاندیشند که هر آنچه میگویند و از فکرشان میگذرد اشتباه است و اگر اظهار نظر کنند یا کاری را طبق نظر و خواست خودشان انجام بدهند، مورد انتقاد و تحقیر دیگران واقع میشوند. در نتیجه چیزی نمیگویند و کاری نمیکنند.
کسانی که از اعتماد به نفس پایینی برخوردارند از پدیدههای جدید خیلی میترسند خطر کردن نیستند حاضر نمیشوند بسیاری از فعالیتهای تازه و جدید را انجام بدهند و فقط کارهای یکنواختی را انجام میدهند که کوچکترین خطری برایشان نداشته باشد. در نتیجه زندگی بسیار یکنواختی دارند و احساس کسالت و تنهایی میکنند.
کسانی که اعتماد به نفس پایین دارند قادر به مدیریت برنامه زندگی خودشان نیستند احساس افسردگی گناه و شرمساری میکنند. الان خودشان را قربانی دیگران میکنند و برای اینکه دیگران به نظر یا برداشت آنان خیلی اعتقاد ندارند غالباً از ابراز عقیده و اظهار نظر اجتناب میکنند زیرا اگر دیگران آنان را تایید یا قبول نکنند احساس ناراحتی و بیارزشی در آنان ایجاد میشود.
پایین بودن اعتماد به نفس به وضوح در رفتار افراد دیده میشود. معمولا حرکات این افراد خیلی آهسته است و همیشه در خودشان حالت جمع شدگی دارند همواره خود را سفت و محکم میگیرند و خیلی راحت نمینشیند حتی وقتی که ایستادهاند خیلی سرشان را بالا نمیگیرند و خیلی راست نمیایستند. یکی از نشانههای اعتماد به نفس پایین این است که فرد هیچ وقت نمیتواند ارتباط چشمی برقرار کند. همیشه نگاهش به یک گوشهی دیگر یا به زمین است و وقتی هم در حال صحبت کردن است حالتهای اضطراب هراس یا ناآرامی کاملاً در رفتارش دیده میشود. یعنی به نوعی یک هراس اجتماعی در او وجود دارد.
این افراد نمیتوانند از دیگران چیزی بخواهند و خواهش و درخواستی را مطرح کنند خصوصاً اگر آن درخواست برای خودشان باشد هم چنین کلام آنان بسیار منقطع و کوتاه ست مدام عذرخواهی میکنند. یعنی بین کلامشان دائم و پیوسته از کلماتی مانند «ببخشید»، «خیلی متأسفم» و ... استفاده میکنند چرا که خودشان را همیشه پایینتر از دیگران میبینند.
این افراد به دلیل اینکه احساسشان را از اطرافیان یا جامعه میگیرند در معرض بسیاری از خطرات و آسیبهای اجتماعی هستند.
به عنوان مثال این افراد به مواد مخدر گرایش دارند زیرا تصور میکنند که مصرف این مواد میتواند خیال آنها را کمی راحت کند.
مواد مخدر در افرادی که اعتماد به نفس پایین دارند نوعی خودباوری غیر واقعی ایجاد میکند که باعث میشود احساس لذت کاذب در آنان به وجود بیاید. بعضی از این افراد میگویند: «وقتی این مواد را مصرف میکنم خیلی راحت میتوانم حرفم را بزنم.» ولی نمیدانند که این کار در حقیقت نوعی فرار موقت است. راه حل واقعی نیست. مواد مخدر باعث میشود این افراد بتوانند به طور موقت و گذرا حرف خودشان را بزنند و در برابر حرف دیگران مقاومت کنند، اما وقتی اثر آن از بین میرود اعتماد به نفسشان از قبل هم کمتر میشود.
چون تایید دیگران برای این افراد بسیار اهمیت دارد، «نه» گفتن برایشان بسیار مشکل است و در نتیجه به شیوههای مختلف مورد سوء استفاده قرار میگیرند. همچنین به دلیل رفتار خاصی که نشان میدهند خیلی راحت میتوانند ابزاری شوند در دست دیگران تا آنطور که میخواهند بتوانند از آنان سوء استفاده کنند.
افرادی که اعتماد به نفس پایین دارند انتقاد پذیر نیستند و هیچ وقت آمادگی شنیدن مطلبی بر ضد خود را ندارند چرا که همیشه نگرانند تصویرشان در ذهن دیگران مخدوش شود. در نتیجه آنقدر اضطراب دارند که نمیتوانند آرامش خود را برای شنیدن نظر مخالف دیگران حفظ کنند.
البته با یک یا دو نشانه نمیتوان به میزان اعتماد به نفس افراد پی برد. فرد باید اکثر نشانههای ذکر شده را داشته باشد تا بتوانیم بگوییم که از اعتماد به نفس مناسبی برخوردار است. ممکن است کسی یک یا دو نشانه اعتماد به نفس پایین را داشته باشد ولی دارای خصوصیات مثبتی هم باشد که آن چند نشانه را پوشش بدهد. در این صورت نمیتوان با قاطعیت گفت که این فرد از اعتماد به نفس پایینی برخوردار است. این فرد ممکن است فقط در یک زمینه خاص اعتماد به نفس پایینی داشته باشد و این نشانهها در سایر زمینهها و در موقعیتهای مختلف در او دیده نشود.
کسانی که اعتماد به نفس پایینی دارند ارزش خود را در تأیید دیگران میبینند و اگر دیگران آنان را تأیید نکنند دچار سرخوردگی میشوند.
اغلب افرادی که اعتماد به نفس خیلی پایین دارند، در موقعیتهای مختلف اکثرِ نشانههای منفی را نشان میدهند و از رفتار آنها کاملاً پیداست که از اعتماد به نفس مناسبی برخوردار نیستند؛ احساس ضعف میکنند و تصویر مناسب و مطلوبی از خود ندارند.
خیلی از مراجعان ما از این شکایت دارند که اصلاً نمیتوانند رفتارهای خود را مهار کنند مثلاً با اینکه میدانند گرسنه نیستند آنقدر میخورند که حالشان بد میشود. اینگونه رفتارها نقطه ضعف آنان را نشان میدهد. یعنی این فرد اعتماد به نفس خوبی ندارد یا نگرش او نسبت به خودش آن اندازه مثبت نیست که بتواند خود را مهار کند و به خودش بگوید: «بس است. دیگر غذا نخور!»
برخی افراد در ارتباط با دیگران مشکل دارند یا نمیتوانند با دیگران کار کنند. چون خود را در سطح دیگران نمیبینند از جمع کنارهگیری میکنند. برخی دیگر هم برای اینکه خود را نشان بدهند بیش از حد وارد جمع میشوند و بیشتر از توان خود کار میکنند. اینا همه از نشانههای اعتماد به نفس پایین هستند.
