وقتی موسیقی مغز را هک می‌کند: صدایِ یک نتِ ساده که در هوا ارتعاش پیدا می‌کند، برای یک فیزیکدان تنها یک موج است و برای یک مهندس، فرکانسی در محدوده‌یِ شنوایی انسان. اما چرا وقتی این ارتعاشات در قالبِ موسیقی چیده می‌شوند، مغزِ ما تصمیم می‌گیرد «لذت» را تجربه کند؟ پاسخ در پیچیدگیِ علوم اعصاب(Neuroscience) موسیقی نهفته است.
چرا مغزِ ما “برنامه‌نویسی” شده تا عاشقِ صدا باشد؟
از دیدگاهِ تکاملی، مغزِ انسان برای «پیش‌بینی» ساخته شده است. ما برای بقا نیاز داشتیم الگوها را در طبیعت تشخیص دهیم؛ صدایِ خش‌خشِ برگ‌ها (خطر) یا صدایِ جریانِ آب (حیات). موسیقی، در واقع یک «بازیِ الگویی» پیچیده است. مغزِ ما عاشقِ موسیقی است چون مدام سعی می‌کند ریتم و ملودیِ بعدی را پیش‌بینی کند. وقتی پیش‌بینیِ ما درست از آب در می‌آید یا به شکلی هوشمندانه نقض می‌شود (غافلگیری یا سورپرایزِ موسیقایی)، مغز ما پاداش دریافت می‌کند.
در مغزِ شنونده چه می‌گذرد؟ (شیمیِ لذت)
وقتی موسیقی گوش می‌دهیم، تنها قشرِ شنوایی (Auditory Cortex) فعال نمی‌شود. مطالعه‌یِ تأثیر موسیقی بر نورون‌ها نشان می‌دهد که موسیقی یک سمفونیِ تمام‌عیار در مغز ایجاد می‌کند:
سیستمِ لیمبیک (Limbic System): مرکزِ احساساتِ ماست که با شنیدنِ موسیقی‌هایِ آشنا و خاطره‌انگیز فعال می‌شود.
هسته‌یِ اکومبنس (Nucleus Accumbens): اینجا همان‌جایی است که «دوپامین» آزاد می‌شود. بله، موسیقی دقیقاً مثلِ خوردنِ غذایِ لذیذ یا برنده شدن در یک بازی، مغز را در وضعیتِ پاداش قرار می‌دهد.
شبکه‌یِ حالتِ پیش‌فرض (DMN): وقتی موسیقی عمیق است، ما غرقِ افکار می‌شویم؛ این یعنی موسیقی به DMN اجازه می‌دهد تا خاطرات و احساساتِ درونی را بازخوانی کند.
مغزِ نوازنده؛ کارخانه‌ای برای تغییرِ ساختار
تجربه شخصی من از نوازندگی، بهبود و کارایی بالای حافظه‌ام است که بشدت مرا شگفت‌زده می‌کند. بطوریکه قبل از اقدام به نواختن یک قطعه به نظرم خیلی طولانی و سخت می‌آید، ولی بعد از صرف کمی وقت و حوصله، خودم حیرت می‌کنم که چطور قطعه سخت و طولانی را با جزئیاتش توانستم بنوازم، اصلا چطور جز بجز آن را بخاطر می‌آورم. بنابراین نوازندگی فقط کمی اراده و حوصله می‌خواهد، بقیه را بسپارید به ابر کامپیوتر بیولوژیکی به نام مغز که در اختیار دارید.
تفاوتِ بزرگی بینِ «شنونده» و «نوازنده» وجود دارد. نوازندگی، ورزشِ همزمانِ تمامِ بخش‌هایِ مغز است. قشرِ حرکتی (برای حرکتِ انگشتان)، قشرِ شنوایی (برای شنیدنِ دقیقِ نُت‌ها) و قشرِ پیش‌پیشانی (برای تحلیلِ ساختارِ قطعه) همگی با هم درگیر می‌شوند.
این اتفاق باعثِ افزایشِ «پلاستیسیته» یا همان انعطاف‌پذیریِ مغز می‌شود. نوازندگی، مغز را جوان و پویا نگه می‌دارد؛ گویی دارید نورون‌هایِ خود را با ریتم و ملودی بازسازی می‌کنید. همانطور که در جستار قبلی «موسیقی به مثابه منشور»[@K.mira] اشاره کردم.
موسیقی تنها سرگرمی نیست؛ موسیقی یک «مهندسیِ معکوس» در مغزِ ماست. هر بار که گوش می‌دهیم یا می‌نوازیم، در حالِ تغییرِ وضعیتِ نورون‌هایمان هستیم.
شما در حینِ گوش دادن به چه سبک موسیقی، بیشترین تغییرِ حالتِ ذهنی را تجربه می‌کنید؟ خوشحال می‌شوم در بخشِ نظرات، از تجربه‌یِ شخصی‌تان بگویید.
