تصور کنید چند ساعت برای امتحان درس خوانده‌اید. مطالب را چند بار مرور کرده‌اید، تمرین‌ها را حل کرده‌اید و حتی احساس می‌کنید به درس مسلط هستید.اما همین که برگه امتحان را مقابلتان می‌گذارند، اتفاق عجیبی می‌افتد: بعضی از جواب‌ها را به یاد نمی‌آورید، روی سؤال‌هایی که در خانه به‌راحتی حل می‌کردید مکث می‌کنید و گاهی حتی نمی‌دانید از کجا باید شروع کنید.
بدتر از آن، وقتی از جلسه امتحان بیرون می‌آیید، ناگهان پاسخ بعضی سؤال‌ها به ذهنتان می‌رسد!احتمالاً با خودتان می‌گویید: «من که این مطلب را بلد بودم؛ پس چرا نتوانستم جواب بدهم؟»
این اتفاق برای بسیاری از دانش‌آموزان پیش می‌آید. اما آیا واقعاً مشکل از حافظه است؟ آیا باید ساعت مطالعه را بیشتر کرد؟ یا شاید روش مطالعه و تمرین کردن نیاز به تغییر دارد؟
واقعیت این است که همیشه بیشتر درس خواندن، راه‌حل این مشکل نیست. گاهی دانش‌آموز مطالب را یاد گرفته، اما برای به یاد آوردن و استفاده از آن‌ها در شرایط امتحان تمرین کافی نکرده است. گاهی هم بی‌دقتی، مدیریت زمان یا اضطراب باعث می‌شود نتواند توانایی واقعی خود را نشان دهد.
برای حل این مسئله، ابتدا باید بفهمیم مشکل دقیقاً از کجاست.
یکی از اشتباهات رایج هنگام مطالعه این است که دانش‌آموز یک مطلب را چند بار می‌خواند و چون هنگام نگاه کردن به کتاب آن را متوجه می‌شود، تصور می‌کند کاملاً یاد گرفته است.
اما یک تفاوت مهم وجود دارد: فهمیدن مطلب هنگام مطالعه با توانایی به یاد آوردن آن بدون نگاه کردن به کتاب یکسان نیست.
برای مثال، ممکن است هنگام خواندن درس تاریخ، تمام اتفاقات را متوجه شوید؛ اما وقتی کتاب را می‌بندید و می‌خواهید همان مطالب را توضیح دهید، ترتیب وقایع یا بعضی جزئیات را فراموش کنید.
راهکار: کتاب را ببندید و از خودتان امتحان بگیرید.
بعد از مطالعه هر بخش، این سه مرحله را انجام دهید:
۱. در چند دقیقه، هر چیزی را که از مطلب به یاد دارید روی کاغذ بنویسید.
۲. کتاب را باز کنید و نوشته خودتان را با متن اصلی مقایسه کنید. ببینید کدام نکات را فراموش کرده‌اید یا اشتباه نوشته‌اید.
۳. قسمت‌هایی را که به یاد نیاورده‌اید دوباره مطالعه کنید و چند دقیقه بعد، بدون نگاه کردن به کتاب، آن‌ها را توضیح دهید.
این تمرین کمک می‌کند به‌جای اینکه فقط احساس کنید مطلب را یاد گرفته‌اید، واقعاً میزان یادگیری خودتان را بررسی کنید.
شاید برایتان پیش آمده باشد که در خانه یک سؤال را به‌راحتی حل کرده‌اید، اما همان سؤال یا سؤالی مشابه آن در امتحان برایتان دشوار شده است.
یکی از دلایل احتمالی این اتفاق، تفاوت شرایط تمرین با شرایط امتحان است.
در خانه ممکن است هر زمان که بخواهید به جزوه نگاه کنید، برای یک سؤال زمان زیادی بگذارید یا بلافاصله پاسخ‌نامه را بررسی کنید. اما در جلسه امتحان نه جزوه‌ای در اختیار دارید و نه فرصت نامحدودی برای پاسخ دادن.
راهکار: شرایط خانه را تا حد امکان شبیه جلسه امتحان کنید.حداقل یک بار در هفته از مباحثی که مطالعه کرده‌اید، یک آزمون کوچک بگیرید:
- چند سؤال از مباحث مختلف انتخاب کنید.
- زمان مشخصی برای پاسخ‌گویی در نظر بگیرید.
- هنگام حل سؤال‌ها از کتاب، جزوه و پاسخ‌نامه استفاده نکنید.
- تا پایان زمان آزمون، پاسخ سؤال‌ها را بررسی نکنید.
- بعد از پایان آزمون، پاسخ‌ها را با دقت تحلیل کنید.
برای مثال، اگر قرار است در ۲۰ دقیقه به ۱۰ سؤال پاسخ دهید، خودتان را به همین شرایط عادت دهید.
یادتان باشد هدف این تمرین صرفاً گرفتن نمره خوب نیست؛ هدف این است که یاد بگیرید دانسته‌های خود را در زمان محدود و بدون کمک دیگران به کار ببرید.
گاهی مشکل دانش‌آموز ندانستن درس نیست. روش حل را بلد است، اما به دلیل بی‌دقتی، عجله یا مدیریت نامناسب زمان، پاسخ اشتباهی می‌دهد.
برای مثال:
- در یک سؤال ریاضی عددی را اشتباه وارد می‌کند.
- در یک سؤال تستی به کلمه «نیست» توجه نمی‌کند.
- برای یک سؤال دشوار آن‌قدر وقت می‌گذارد که فرصت پاسخ‌گویی به سؤال‌های ساده‌تر را از دست می‌دهد.
- پاسخ درست را می‌داند، اما به دلیل تردید آن را تغییر می‌دهد.
در چنین شرایطی، صرفاً بیشتر درس خواندن کافی نیست؛ باید نوع اشتباهات را شناسایی کرد.
راهکار: برای اشتباهاتتان دفترچه ثبت خطا داشته باشید.
بعد از هر آزمون، سؤال‌های اشتباه یا بدون پاسخ را ثبت کنید و دلیل هر اشتباه را کنار آن بنویسید.
مثلاً:
- مفهوم سؤال را اشتباه متوجه شدم.
- فرمول را می‌دانستم، اما در محاسبه اشتباه کردم.
- به دلیل عجله، یکی از کلمات سؤال را ندیدم.
- زمان زیادی برای یک سؤال صرف کردم.
- پاسخ درست را می‌دانستم، اما بین چند گزینه مردد شدم.
بعد از چند آزمون، دفترچه را مرور کنید. ممکن است متوجه شوید بخش زیادی از اشتباهات شما از یک علت تکراری ناشی می‌شود.
در جلسه آزمون هم بهتر است ابتدا سؤال‌هایی را پاسخ دهید که از حل آن‌ها مطمئن هستید. سؤال‌های وقت‌گیر را علامت بزنید و در صورت باقی ماندن زمان به آن‌ها برگردید.
گاهی دانش‌آموز مطالب را مطالعه کرده و حتی در تمرین‌های خانه عملکرد خوبی داشته است، اما با دیدن برگه امتحان دچار نگرانی می‌شود.
ممکن است با دیدن یک سؤال دشوار تصور کند امتحان را خراب کرده است. همین فکر باعث می‌شود تمرکزش را از دست بدهد و نتواند به سؤال‌های بعدی هم پاسخ دهد.
در چنین شرایطی، اضطراب می‌تواند روی عملکرد دانش‌آموز تأثیر بگذارد.
راهکار: اجازه ندهید یک سؤال دشوار، تمرکز شما را در کل امتحان به هم بزند.
اگر هنگام امتحان دچار دستپاچگی شدید:
۱. برای چند لحظه مکث کنید و چند نفس آرام و عمیق بکشید.
۲. به خودتان یادآوری کنید که لازم نیست همه سؤال‌ها را از همان ابتدا پاسخ دهید.
۳. از سؤالی شروع کنید که پاسخ آن را بهتر می‌دانید.
۴. اگر روی سؤالی متوقف شدید، آن را علامت بزنید و به سؤال بعدی بروید.
۵. پس از پاسخ دادن به سؤال‌های ساده‌تر، دوباره به سؤال‌های دشوار برگردید.
اگر اضطراب امتحان شدید است و در آزمون‌های مختلف تکرار می‌شود، بهتر است علت آن با کمک مشاور یا متخصص بررسی شود. گاهی صرفاً توصیه به آرامش داشتن کافی نیست و دانش‌آموز به کمک بیشتری نیاز دارد.
تا اینجا با چهار علت احتمالی آشنا شدیم. اما اگر هنوز نمی‌دانید مشکل شما بیشتر از کدام قسمت است، می‌توانید این برنامه ساده را اجرا کنید.
هدف این برنامه تشخیص اولیه مشکل است، نه اینکه در سه روز تمام ضعف‌های درسی برطرف شوند.
روز اول: بررسی میزان یادگیری
یک مبحث را که قبلاً مطالعه کرده‌اید انتخاب کنید. حدود ۳۰ دقیقه آن را مرور کنید. سپس کتاب را ببندید و چند سؤال از خودتان بپرسید یا مطالب را روی کاغذ توضیح دهید.در پایان مشخص کنید چه مقدار از مطالب را بدون کمک کتاب به یاد آورده‌اید.
روز دوم: تمرین در شرایط آزمون
از همان مبحث چند سؤال انتخاب کنید. برای پاسخ‌گویی زمان مشخصی در نظر بگیرید و بدون استفاده از جزوه و پاسخ‌نامه به آن‌ها پاسخ دهید.بعد از پایان زمان، پاسخ‌ها را بررسی کنید و مشخص کنید مشکل اصلی از یادگیری، فراموشی، بی‌دقتی یا کمبود زمان بوده است.
روز سوم: تحلیل اشتباهات
اشتباهات دو روز قبل را بررسی کنید. برای هر اشتباه، علت آن را بنویسید و مشخص کنید برای جلوگیری از تکرارش چه تمرینی لازم دارید.اگر مشکل از فراموشی مطالب بود، تمرین یادآوری بدون کتاب را ادامه دهید. اگر از بی‌دقتی بود، سؤال‌ها را با توجه بیشتر تحلیل کنید. اگر زمان کم آوردید، آزمون‌های زمان‌دار بیشتری در برنامه قرار دهید.
در پایان این سه روز، تصویر روشن‌تری از مشکل خودتان خواهید داشت و می‌توانید برای اصلاح آن تصمیم بهتری بگیرید.
اگر فرزندتان با وجود مطالعه زیاد، نتیجه دلخواهش را در امتحان نمی‌گیرد، بهتر است قبل از سرزنش کردن او، علت مشکل را پیدا کنید.
پرسیدن مداوم سؤال‌هایی مثل «چرا این‌قدر کم گرفتی؟» یا مقایسه کردن او با دانش‌آموزان دیگر معمولاً کمکی به حل مسئله نمی‌کند.بهتر است بعد از امتحان با او درباره اتفاقاتی که افتاده صحبت کنید.
مثلاً بپرسید:
- کدام سؤال‌ها برایت دشوار بود؟
- احساس می‌کنی مطالب را فراموش کرده بودی یا فرصت نکردی پاسخ بدهی؟
- در کدام قسمت امتحان بیشتر وقت از دست دادی؟
- فکر می‌کنی برای آزمون بعدی چه چیزی را باید تغییر دهی؟
این گفت‌وگو کمک می‌کند دانش‌آموز به‌جای تمرکز صرف بر نمره، به فکر شناخت و اصلاح نقاط ضعف خودش باشد.
اگر با وجود ساعت‌ها مطالعه، در جلسه امتحان نتیجه مطلوبی نمی‌گیرید، قبل از اینکه ساعت مطالعه خودتان را بیشتر کنید، کمی دقیق‌تر به روش درس خواندن و عملکردتان نگاه کنید.
شاید مشکل از روش یادگیری باشد؛ شاید برای پاسخ‌گویی در شرایط آزمون تمرین کافی نداشته باشید؛ شاید در مدیریت زمان ضعف داشته باشید یا اضطراب روی عملکردتان تأثیر بگذارد.
نکته مهم این است که راه‌حل هرکدام از این مشکلات متفاوت است. بنابراین قبل از هر تغییری در برنامه مطالعه، باید عملکرد خودتان را بررسی کنید و علت اصلی مشکل را بشناسید.
اگر این تجربه را داشته‌اید، برایم بنویسید: بیشتر کدام اتفاق برای شما می‌افتد؟ فراموش کردن مطالب، ناتوانی در حل سؤال، بی‌دقتی یا اضطراب امتحان؟
فردین حق‌پور
مشاوره وبرنامه ریزی تحصیلی
مشاوره و برنامه‌ریزی تحصیلی
