ویرگول
ورودثبت نام
رضا صفوی
رضا صفویپزشک و پژوهشگر نوروساینس بهره وری و علوم شناختی کانال بله و روبیکا و تلگرام DrRezaSafavi@
رضا صفوی
رضا صفوی
خواندن ۱۰ دقیقه·۳ ماه پیش

وقتی ذهن دیگر مثل قبل خودش را جمع نمی‌کند

آدم‌ها معمولاً یک نقطه را به عنوان «شکستن» به یاد می‌آورند.

روز اخراج از کار.

تماس تلفنی که خبر مرگ کسی را می‌دهد.

پایان یک رابطه چندساله.

شکست در امتحانی که برایش ماه‌ها وقت گذاشته‌ای.

ورشکستگی.

یک بیماری.

مهاجرتی که آن‌طور که تصور می‌کردی پیش نرفته.

یا حتی چیزی که از بیرون چندان بزرگ به نظر نمی‌رسد، اما برای خود فرد پایان یک دوره از زندگی بوده است.

اما در بسیاری از موارد، چیزی که آدم را از پا درمی‌آورد، همان اتفاق آخر نیست.

قبل از آن، چیزهای زیادی جمع شده‌اند.

چند ماه خواب بد، فشار مالی، دعواهای مکرر، کار زیاد، احساس بی‌پناهی، نگرانی درباره آینده، مراقبت از یک بیمار، شکست‌های کوچک پشت سر هم و این حس که هر کاری می‌کنی باز یک مشکل دیگر از جایی ظاهر می‌شود.

بعد یک اتفاق می‌رسد و آدم می‌گوید: «نمی‌دانم چرا این یکی دیگر من را به هم ریخت. قبلاً خیلی چیزهای بدتری را تحمل کرده بودم.»

این جمله از نظر روان‌شناختی عجیب نیست.

ظرفیت سازگاری انسان عدد ثابتی نیست که همیشه همان مقدار بماند.

ما همیشه با یک مغز و یک بدنِ آماده به بحران وارد بحران نمی‌شویم

وقتی اتفاق تهدیدکننده‌ای رخ می‌دهد، مغز و بدن وارد حالت آماده‌باش می‌شوند. ضربان قلب بالا می‌رود، توجه محدودتر و انتخابی‌تر می‌شود، هورمون‌های استرس آزاد می‌شوند و بدن انرژی خود را برای مقابله با تهدید بسیج می‌کند.

این سیستم برای همین ساخته شده است.

اگر وسط خیابان ماشینی با سرعت به سمتت بیاید، قرار نیست بنشینی درباره معنای زندگی فکر کنی. باید سریع متوجه خطر شوی و واکنش نشان بدهی.

مشکل زمانی شروع می‌شود که این سیستم بیش از اندازه و برای مدت طولانی فعال بماند.

مفهومی که در پژوهش‌های استرس با عنوان «بار تجمعی استرس» یا allostatic load شناخته می‌شود، به همین فرسودگی ناشی از فعال‌شدن مکرر سیستم‌های سازگاری بدن اشاره دارد. این فشار فقط روانی نیست؛ مجموعه‌ای از سیستم‌های عصبی، هورمونی، متابولیک و ایمنی درگیر می‌شوند.

برای همین ممکن است دو نفر یک اتفاق تقریباً مشابه را تجربه کنند اما واکنش‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند.

یکی چند روز به‌هم می‌ریزد و بعد دوباره کارهای روزمره‌اش را شروع می‌کند.

دیگری بعد از همان اتفاق، دیگر نمی‌تواند بخوابد، تمرکز کند، تصمیم بگیرد یا حتی از انجام کارهای ساده‌ای که قبلاً برایش عادی بوده‌اند لذت ببرد.

این الزاماً به این معنی نیست که نفر اول «قوی‌تر» است و نفر دوم «ضعیف‌تر».

ممکن است نفر دوم قبل از آن اتفاق، شش ماه تحت فشار بوده باشد و نفر اول در شرایط نسبتاً باثباتی زندگی کرده باشد.

ظرفیت ذهنی، چیزی جدا از شرایط زندگی نیست.

آدم گاهی با آخرین ضربه نمی‌شکند؛ با تمام چیزهایی می‌شکند که قبل از آن جمع شده‌اند

فرض کن کسی در یک سال سه بار شغلش را از دست داده، پدرش بیمار شده، رابطه عاطفی‌اش به پایان رسیده و هم‌زمان بدهی هم بالا آورده است.

هر کدام از این اتفاق‌ها به تنهایی شاید قابل تحمل باشند.

اما مغز با یک جدول اکسل کار نمی‌کند که بگوید:

«این مشکل را حل کردم، پس از فهرست حذف شد.»

بعضی اتفاق‌ها بعد از تمام‌شدنشان، اثر خود را ادامه می‌دهند.

فرد دیگر درآمد ندارد.

خوابش خراب شده.

اعتمادش به آینده کمتر شده.

از نظر اجتماعی منزوی شده.

و هر روز باید درباره پول تصمیم بگیرد.

در چنین شرایطی، حتی یک اتفاق کوچک جدید می‌تواند واکنش بسیار بزرگی ایجاد کند.

همین‌جا یک اشتباه رایج رخ می‌دهد. فرد به خودش می‌گوید:

«من قبلاً خیلی سختی کشیدم و دوام آوردم. پس چرا الان نمی‌توانم؟»

پاسخ ممکن است ساده باشد: چون دیگر همان آدمِ قبل از آن همه فشار نیستی.

توان سازگاری هم مصرف می‌شود.

البته این جمله نباید به شکل یک استعاره اغراق‌آمیز فهمیده شود که انگار مغز یک مخزن محدود دارد و هر بار که سختی می‌کشیم چند واحد از آن کم می‌شود. واقعیت پیچیده‌تر است. تاب‌آوری حاصل تعامل چند عامل است: وضعیت جسمی، خواب، تجربه‌های قبلی، ویژگی‌های فردی، حمایت اجتماعی، محیط، احساس کنترل و نوع اتفاقی که رخ داده است. پژوهش‌های مربوط به تاب‌آوری هم دقیقاً از همین نگاه پویا و چندعاملی حمایت می‌کنند.

چرا بعضی شکست‌ها بعد از چند هفته تمام نمی‌شوند؟

ذهن فقط اتفاق را به یاد نمی‌آورد؛ از آن درباره آینده هم نتیجه‌گیری می‌کند.

اگر کسی یک بار در یک مصاحبه شغلی رد شود، معمولاً اتفاق خاصی نیست.

اما اگر ده بار پشت سر هم رد شود و هم‌زمان فشار مالی داشته باشد، ممکن است ذهن از «من در این مصاحبه قبول نشدم» به «من دیگر قرار نیست شغل خوبی پیدا کنم» برسد.

این دو جمله از نظر ظاهری نزدیک‌اند، اما از نظر روانی بسیار متفاوت‌اند.

اولی درباره یک اتفاق است.

دومی درباره آینده است.

وقتی ذهن آینده را هم ناامن ارزیابی می‌کند، بدن فرصت چندانی برای خاموش‌کردن حالت هشدار پیدا نمی‌کند.

اینجاست که مشکلاتی مثل اختلال خواب، تحریک‌پذیری، کاهش تمرکز، اجتناب، بی‌انگیزگی یا احساس درماندگی می‌توانند وارد زندگی شوند.

فرد شاید تصور کند مشکل اصلی‌اش «نداشتن انگیزه» است، در حالی که مغزش ساعت‌هاست مشغول مدیریت تهدید است.

کسی که شب تا صبح درباره قسط، بیماری مادر، آینده شغلی یا رابطه‌اش فکر می‌کند، صبح فقط «کمی خسته» نیست.

بخشی از ظرفیت شناختی‌اش از قبل مصرف شده است.

مغز در فشار زیاد، همیشه تصمیم‌های خوبی نمی‌گیرد

این قسمت را در زندگی روزمره خیلی واضح می‌شود دید.

آدمی که چند شب درست نخوابیده، ممکن است سر یک مسئله کوچک با همسرش دعوای شدیدی راه بیندازد.

کسی که ماه‌ها تحت فشار مالی بوده، ممکن است یک تصمیم عجولانه بگیرد که در شرایط عادی هرگز نمی‌گرفت.

کسی که مدت‌ها احساس شکست کرده، ممکن است اصلاً برای یک موقعیت جدید اقدام نکند؛ نه چون نمی‌خواهد، بلکه چون احتمال شکست دوباره برایش آن‌قدر سنگین شده که ترجیح می‌دهد امتحان نکند.

این رفتارها را نباید همیشه با برچسب‌هایی مثل «ضعف شخصیت»، «تنبلی» یا «بی‌ارادگی» توضیح داد.

البته این به معنی بی‌مسئولیت‌بودن فرد هم نیست.

توضیح‌دادن یک رفتار با توجیه‌کردن آن فرق دارد.

اگر سیستم عصبی مدت طولانی در فشار باشد، ظرفیت تصمیم‌گیری، کنترل هیجان و تمرکز می‌تواند تحت تأثیر قرار بگیرد. خواب بد، بی‌نظمی شبانه‌روزی، کم‌تحرکی و برخی رفتارهای ناسالم هم می‌توانند این فشار را بیشتر کنند.

برای همین گاهی اولین کاری که باید با فرد فرسوده کرد، این نیست که یک هدف بزرگ جدید برایش تعیین کنیم.

اول باید فشار اضافی را کم کرد.

تاب‌آوری یعنی آسیب‌ناپذیر بودن نیست

این شاید مهم‌ترین سوءبرداشت درباره تاب‌آوری باشد.

فرد تاب‌آور کسی نیست که بعد از مرگ عزیزش همان هفته به زندگی عادی برگردد و بگوید «من قوی هستم».

کسی که بعد از یک اتفاق سخت چند هفته یا حتی مدت بیشتری غمگین، عصبانی، گیج یا بی‌انرژی است، لزوماً تاب‌آوری پایینی ندارد.

تاب‌آوری بیشتر به نحوه سازگاری با شرایط سخت و توان برگشت تدریجی عملکرد مربوط است، نه به این‌که فرد اصلاً آسیب نبیند.

پژوهش‌های جدید هم تاب‌آوری را یک ویژگی ثابت و یکسان در همه موقعیت‌ها نمی‌دانند. ممکن است کسی در بحران مالی بسیار خوب عمل کند اما در شکست عاطفی کاملاً به‌هم بریزد. دیگری برعکس. حتی ممکن است یک فرد در یک دوره از زندگی عملکرد خوبی داشته باشد و چند سال بعد، با مجموعه شرایط متفاوت، واکنش دیگری نشان دهد.

پس جمله «من آدم مقاومی هستم» تضمین چندانی ایجاد نمی‌کند.

همان‌طور که جمله «من همیشه آدم ضعیفی بوده‌ام» هم الزاماً درست نیست.

نقطه خطرناک، وقتی است که بازیابی متوقف می‌شود

بعد از یک اتفاق شدید، به‌هم‌ریختن طبیعی است.

خطر زمانی بیشتر می‌شود که فرد هفته‌ها و ماه‌ها در همان وضعیت بماند و هیچ بخش مهمی از زندگی دوباره به حالت قابل‌قبول برنگردد.

مثلاً خواب همچنان خراب است.

کارکرد شغلی پایین آمده.

روابط قطع شده‌اند.

فرد از موقعیت‌های اجتماعی فرار می‌کند.

مدام اتفاق را مرور می‌کند.

از آینده می‌ترسد.

هیچ چیز برایش لذت‌بخش نیست.

یا کوچک‌ترین مسئله، واکنش بسیار شدیدی ایجاد می‌کند.

در این مرحله دیگر بحث فقط «روحیه‌ام خوب نیست» نیست.

باید دید آیا یک اختلال اضطرابی، افسردگی، PTSD، فرسودگی شدید یا مشکل دیگری شکل گرفته است یا نه.

همه زخم‌های روانی با استراحت، سفر یا چند جمله انگیزشی خوب نمی‌شوند.

گاهی درمان لازم است.

گاهی دارو.

گاهی روان‌درمانی.

گاهی تغییر واقعی در شرایط زندگی.

و گاهی ترکیبی از همه این‌ها.

اصرار روی این‌که «خودت باید قوی باشی» در چنین شرایطی حتی می‌تواند اوضاع را بدتر کند، چون فرد علاوه بر رنج اصلی، احساس شکست در «قوی بودن» هم پیدا می‌کند.

چیزی که قبل از بحران کمک می‌کند، لزوماً بعد از بحران همان اثر را ندارد

این هم نکته‌ای است که کمتر درباره‌اش صحبت می‌شود.

وقتی حال آدم خوب است، ورزش، خواب منظم، ارتباط اجتماعی، احساس معنا، استقلال مالی نسبی و مهارت حل مسئله می‌توانند پایه‌های خوبی برای تحمل فشار باشند.

اما اگر فرد همین حالا در یک بحران شدید قرار دارد، گفتن «برو ورزش کن و مثبت فکر کن» ممکن است تقریباً بی‌ربط باشد.

کسی که سه شب نخوابیده، شاید قبل از هر چیز به خواب نیاز داشته باشد.

کسی که در آستانه ورشکستگی است، شاید به برنامه مالی و کمک عملی نیاز داشته باشد.

کسی که بعد از یک حادثه دچار علائم PTSD شده، ممکن است به ارزیابی تخصصی نیاز داشته باشد.

کسی که بعد از یک فقدان نمی‌تواند زندگی روزمره‌اش را اداره کند، شاید بیش از یک توصیه عمومی به حمایت حرفه‌ای احتیاج داشته باشد.

تاب‌آوری فقط یک ویژگی درون سر انسان نیست. محیط هم در آن دخالت دارد.

پژوهش‌ها رابطه میان منابع روانی ـ اجتماعی، مثل حمایت اجتماعی و احساس کنترل، و بار تجمعی استرس را بررسی کرده‌اند؛ هرچند شواهد در همه مطالعات یکدست نیست و نباید از این رابطه نتیجه‌های ساده و قطعی گرفت.

این یعنی گاهی برای بهترشدن یک آدم، لازم است چیزی بیرون از خودش تغییر کند.

ظرفیت بازیابی را می‌شود دوباره ساخت، اما نه با فشار بیشتر

وقتی کسی بعد از یک اتفاق سخت از نظر عملکرد افت کرده، وسوسه طبیعی این است که بخواهد خودش را مجبور کند «مثل قبل» شود.

معمولاً این روش جواب خوبی نمی‌دهد.

اگر ظرفیت فعلی فرد برای تمرکز دو ساعت است، برنامه‌ای که بر اساس توان هشت ساعت گذشته نوشته شده، احتمالاً فقط احساس شکست بیشتری ایجاد می‌کند.

بهتر است کارها برای مدتی کوچک شوند.

نه برای همیشه.

برای زمانی که سیستم عصبی و زندگی دوباره ثبات نسبی پیدا کنند.

مثلاً کسی که بعد از یک بحران نمی‌تواند کار کند، شاید فعلاً بتواند روزی دو ساعت کار متمرکز انجام دهد. بعد سه ساعت. بعد چهار ساعت.

این روند ممکن است از بیرون بسیار معمولی به نظر برسد.

ولی برای کسی که چند ماه نتوانسته زندگی‌اش را جمع کند، همین افزایش تدریجی عملکرد اتفاق کوچکی نیست.

بازگشت واقعی معمولاً با یک تصمیم هیجان‌انگیز اتفاق نمی‌افتد.

با تعداد زیادی کار نسبتاً ساده اتفاق می‌افتد که دوباره به مغز نشان می‌دهند زندگی کاملاً از کنترل خارج نشده است.

خواب در ساعت مشخص.

غذای منظم.

حرکت روزانه.

یک تماس با آدم قابل اعتماد.

انجام یک کار که عقب افتاده.

قرارگرفتن دوباره در موقعیت‌هایی که فرد از آن‌ها فرار می‌کرد، البته وقتی از نظر بالینی مناسب باشد.

و مهم‌تر از همه، کم‌کردن فشارهای غیرضروری.

این‌ها شاید خیلی ساده به نظر برسند.

اما مغز انسان با همین چیزهای ساده دوباره ریتم پیدا می‌کند.

گاهی آدم بعد از یک حادثه، فقط از خود حادثه رنج نمی‌برد

بخش سخت‌تر ماجرا ممکن است معنایی باشد که فرد به اتفاق می‌دهد.

«من شکست خوردم، پس آدم موفقی نیستم.»

«او من را ترک کرد، پس دوست‌داشتنی نیستم.»

«کارم را از دست دادم، پس آینده‌ای ندارم.»

«نتوانستم از پس این شرایط بربیایم، پس دیگر همان آدم قبلی نیستم.»

اینجا اتفاق بیرونی تبدیل به تعریف فرد از خودش می‌شود.

و اینجاست که بازیابی سخت‌تر می‌شود.

ممکن است واقعاً یک شکست بزرگ رخ داده باشد. لازم نیست آن را کوچک کنیم.

اما شکست در یک بخش زندگی، مساوی با شکست کل فرد نیست.

این تمایز ساده، در عمل بسیار مهم است.

اگر کسی شغلش را از دست داده، مسئله واقعی بیکاری است. باید برای آن کاری کرد. اما «من شغلم را از دست داده‌ام» با «من آدم بی‌ارزشی هستم» یک گزاره نیست.

اولی یک واقعیت است.

دومی تفسیری است که ذهن ساخته.

همه تفسیرها هم درست نیستند.

بعضی آدم‌ها بعد از یک بحران دیگر به حالت قبل برنمی‌گردند

این قسمت را نباید با حرف‌های انگیزشی پوشاند.

گاهی آدم بعد از یک اتفاق بزرگ، واقعاً تغییر می‌کند.

ممکن است اعتماد قبلی‌اش به آدم‌ها را نداشته باشد.

ممکن است دیگر همان شغل را نخواهد.

ممکن است اولویت‌هایش تغییر کند.

ممکن است بفهمد رابطه‌ای که سال‌ها برای حفظش جنگیده، دیگر برایش قابل ادامه نیست.

و حتی ممکن است بعضی آثار اتفاق برای مدت طولانی باقی بمانند.

تاب‌آوری الزاماً یعنی «برگشتن به همان آدم قبلی» نیست.

گاهی یعنی بتوانی دوباره زندگی قابل‌قبولی بسازی، حتی اگر نسخه قبلی زندگی دیگر وجود نداشته باشد.

این تفاوت ظریفی است.

قرار نیست بعد از هر بحران، آدم دقیقاً به نقطه شروع برگردد.

گاهی چیزی که باید بازیابی شود، نه گذشته، بلکه توان ادامه‌دادن است.

و این دو یکی نیستند.

ذهن انسان ظرفیت فوق‌العاده‌ای برای سازگاری دارد، اما این ظرفیت نامحدود نیست. استرس‌های تکرارشونده می‌توانند سیستم‌های سازگاری را تحت فشار قرار دهند و در شرایط خاص، بار تجمعی استرس با تغییرات جسمی و روانی همراه شود. در عین حال، همین سیستم‌ها قابلیت تنظیم و سازگاری دوباره هم دارند؛ خواب، فعالیت بدنی، روابط، محیط امن، احساس کنترل و درمان مناسب می‌توانند بخشی از این فرایند باشند.

بنابراین شاید سؤال دقیق‌تر این نباشد که:

«چرا من دیگر مثل قبل قوی نیستم؟»

سؤال بهتر این است:

«چه چیزهایی در این مدت آن‌قدر فشار ایجاد کرده‌اند که توان بازیابی من پایین آمده؟»

جواب این سؤال معمولاً شخصی‌تر و کاربردی‌تر است.

گاهی جواب، یک اتفاق است.

گاهی پنج سال فشار مداوم.

گاهی خواب.

گاهی تنهایی.

گاهی یک رابطه فرساینده.

گاهی بیماری.

گاهی مشکلات مالی.

گاهی ترکیبی از همه این‌ها.

و تا وقتی علت واقعی را نبینیم، تلاش برای «قوی‌تر شدن» ممکن است فقط فشار بیشتری روی همان سیستمی بگذارد که از قبل خسته شده است.

وبینار رایگان سقوط تدریجی رویاها

https://eseminar.tv/wb180753

سیستم عصبیاختلال خواببحران مالیزندگی عادیتاب آوری
۱
۰
رضا صفوی
رضا صفوی
پزشک و پژوهشگر نوروساینس بهره وری و علوم شناختی کانال بله و روبیکا و تلگرام DrRezaSafavi@
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید