تأثیرات شیوع کووید 19 بر حوزۀ آموزش
سید محمد حسین قاسمی
نظم نوین جهانی، این اژدهای سرمایهداری، که هر روز، بیشازپیش سایۀ خود را بر تمامی عرصههای زندگی میگستراند، گریبان حوزۀ آموزش را نیز گرفتهاست. اختلاف طبقاتی، روزبهروز شدیدتر شده و آموزش نیز همگام با بیشترشدن این گسست، قدم بهسمت کالاشدگی برداشتهاست. ورود نامیمون کرونا به کشور –که سروکلهاش از 30اُم بهمن سال گذشته پیدا شد- موجب گشت تا شاهد ابعاد جدیدی از نابرابریهای اجتماعی باشیم. در این متن، به واکاوی این ابعاد پنهان پرداختهایم.
گزارشی پیرامون آموزش در دوران کرونا منتشر شدهاست و در آن آمده که «9میلیونو700هزار کودک در سراسر جهان، در خطر ترک تحصیل هستند». البته بحث تنها به اینجا ختم نمیشود؛ عواقب این اتفاق، فراتر از محرومیت از تحصیل است و میتواند ورود زودهنگام کودکان به محیط کار را تسهیل کند. همچنین امکان افزایش میزان ازدواج دختران در سنین پایین، وجود دارد

ملموسترین بیعدالتی پدیدآمده در این دوران را میتوان «شکاف دیجیتال» دانست؛ شکاف دیجیتال، یعنی «فاصله میان افرادی که دسترسی پایدار به اینترنت دارند، با کسانیکه از این حق، بیبهره هستند؛ یعنی یا دسترسی ندارند و یا دسترسی ناپایدار دارند». «محسن حاجیمیرزایی» (وزیر آموزشوپرورش)، در این رابطه اظهار میدارد: «9.6 درصد از دانشآموزان (870هزار نفر) به اینترنت دسترسی نداشتند!». البته که این مورد، جدا از بحث عدم توانایی عدهای نهچندان قلیل، در ابتیاع ابزار هوشمندی نظیر تلفنهمراه، لپتاپ و...، و همچنین هزینۀ بالای اینترنت است. افزایش هزینههای خانوار برای خرید بستههای اینترنتی، خود، با اصل 30 قانون اساسی1 تضاد دارد. البته تعارض سیاستگذاری در حوزۀ آموزش با این اصل قانون اساسی، از اواخر دهۀ 60 و با آغاز تأسیس مدارس غیرانتفاعی جرقه خورد. درحالیکه زمانی، تحصیلکردگانی از قشر فرودست، بخش قابلتوجهی از نخبگان ما را تشکیل میدادند، هرچه جلوتر رفتهایم، آموزش، بیشتر منحصر به طبقۀ فرادست گشتهاست. شکاف دیجیتال همچنین میتواند بر کنکور –که بسیاری از سیاستگذاران حوزۀ آموزش، آن را تجلیگاه عدالت آموزشی در ایران میدانند- نیز تأثیر منفی بگذارد؛ زیرا هرکه آشنایی بیشتری با تکنولوژی داشتهباشد، میتواند امیدوار به کسب رتبۀ بهتر و در نتیجه، تحصیل در رشته و دانشگاه معتبرتری باشد.
قضیه تنها منحصر به شکاف دیجیتال و ترک تحصیل نیست؛ برخی معضلات اجتماعی، در لایههای بعدی این اتفاق و بهمرور زمان آشکار میگردند. برای مثال، دانشجویان شهرستانی، طی آموزش حضوری، بهطور غیرمستقیم، از برخی امکانات شهرهای برخوردار، بهره میجستند و اینگونه برخی فرهنگهای بهحاشیهراندهشده، فرصت بروز مییافتند؛ بنابراین «تحرک اجتماعی»، ماحصل میمون این نوع از آموزش قلمداد میشد. همچنین، با حضور فیزیکی در دانشگاه و یا خوابگاه، دختران پرورشیافته در یک خانوادۀ پدرسالار، استقلال نسبی پیدا میکردند. با بروز پدیدۀ آموزش مجازی، مزیتهای یادشده، از بین میروند. البته چند سالی است که با حاکمشدن سیاستهای نئولیبرال، شاهد عدم تعهد دانشگاهها به فراهمکردن خوابگاه دانشجویی هستیم. براساس دفترچۀ انتخابرشتۀ سال 98، بیشتر دانشگاهها نسبتبه تأمین خوابگاه دانشجویان دورۀ شبانه، هیچ تعهدی ندارند، یا بهعنوان نمونهای دیگر، بومیگزینی را در دستورکار قرار دادهاند.

اما راهکار چیست؟ صِرفِ سخنگفتن از مشکلات، دردی را دوا نمیکند و در بهترین حالت، میتواند مرهمی بر دردها باشد؛ در نتیجه، اگر یک زخم، بدون چارهاندیشی، به حال خود رها شود، در آینده سر باز خواهدکرد؛ پس کمی تا قسمتی در باب راهحلهای ممکن، سخن برانیم.
«پییر بوردیو»، دولت را دارای دو دست راست و چپ میداند و نهادهای زیرنظر آن را ذیل این دو دست، تقسیمبندی میکند: نهادهایی مانند وزارت اقتصاد، بانک مرکزی و...، دست راست، و امثال وزارت آموزشوپرورش و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دست چپ محسوب میگردند. بوردیو اعتقاد دارد که باید از دست چپ دولت، در برابر دست راست آن، حمایت به عمل آورد. از ابتدای دوران شیوع کرونا، شاهد جولان دست راست دولت بودهایم و باید گفتۀ بوردیو را نصبالعین قرار دهیم. با تأسی از این جامعهشناس فرانسوی، آنچه میبایست خواستۀ اصلی ما در مطالبهمان از دولت در راستای افزایش بودجۀ دست چپ آن (اینجا بیشتر، بحث آموزش، در کانون توجه قرار دارد) باشد، پُرکردن شکاف میان توزیع نیازها (آموزش عمومی) و نحوۀ رفع این نیازها (برابری در دسترسی به آموزش مجازی) است.
همچنین، گرچه حذف تحرک اجتماعی و ارتباط فیزیکی دانشآموزان، دانشجویان، معلمان، استادان و...، مخاطره و تهدیدی بزرگ به شمار میرود، اما اینجا هم باید با حزم و هوشیاری، تهدید را بدل به فرصت سازیم؛ بدینگونه که از ظرفیت فضای مجازی برای تشکلیابی و اختلاط فرهنگی استفاده کنیم. علاوهبر آن، با حمایت از دست چپ دولت، آموزش مجازی میتواند بهعنوان خدمت اضافه، با بودجهای مجزّا، به نظام آموزشی کشور اضافه گردد و یا این بستر، در جهت عمومیسازی آموزش به کار رود

1) گاهنامۀ دانشجویی انکار، مقالۀ «کرونا و مسئلۀ برابری در نظام آموزش عالی»، الهام ذاکری
2) https://engare.net/consequences-of-sales-training/
3) ویژهنامۀ کرونا، انجمن فرهنگ و تمدن اسلامی نوشیروانی بابل، مقالۀ «نابرابری، اینبار در سایۀ آموزش مجازی»، فاطمه میرحسینی
1) 1) دولت موظف است وسايل آموزشوپرورش رايگان را براي همۀ ملت تا پايان دورۀ متوسطه فراهم آورد و وسايل تحصيلات عالي را تا سرحدّ خودكفايي كشور، بهطور رايگان گسترش دهد.