محمد ملانوری
علم و ثروت، دوستان قدیماند
افراد گرچه به ویژگی بشربودن خود، حائز حقوقی میشوند که مهمترین آنها، حق حیات است اما این زیستن فاقد کیفیت مدنظر نیست و افراد بر همین مبنا شایستگی دارند که از زیستی انسانی برخوردار باشند اما باید توجه داشت که بعضی به واسطۀ فقر، از فرصت برابر محروماند و بعضا زندگی سختی در پیش دارند. انسانهای پولدار از خانوادههای خوبی برخوردارند که میتوانند حامی آنها باشند، سالماند، تحصیلکردهاند و تغذیه مناسبی دارند اما خانوادههای فقیر، هر کدام به شکلی دچار فقر هستند. بعضی از آنها شغل مناسبی ندارند، یا آنان که شغلی هم دارند، بعضی به دلیل هزینههای درمانی دچار فقر میشوند یا آنکه به دلیل هزینههای بالای وام همیشه بدهکار هستند. در نتیجه فقر، فقر میآورد و پول، پول.
گویا راهی برای خروج از این شرایط نیست. دادههای وضعیت اقتصادی خانوارها نیز تایید میکند که بین درآمد دو نسل از یک خانواده همبستگی وجود دارد. پژوهش پیکتی در کتاب سرمایه در قرن بیستویکم چنین نتیجهای را نشان میدهد و بیان میکند که ثروت در بعضی خانوادهها باقی مانده است و فقر و فلاکت برای بقیه. حال این روایت از وضعیت اقتصادی اجتماعی، این سوال را ایجاد میکند که درآمد و موفقیت آیندۀ یک فرد، چقدر تحت تاثیر درآمد امروز خانواده و به طور کلی، شرایط محیطی اوست و چه میزان تحت تاثیر ژن و آنچه به صورت مادرزادی به او رسیده است؟ آیا به نظر ما فقر یک پدیده تحمیل شده از بیرون است که خود افراد فقیر نقش چندانی در گرفتار شدن به آن ندارند و در نتیجه کاری هم از دست آنها برای رهایی از منجلاب فقر برنمیآید و باید منتظر تغییری برونزا در وضعیت خود باشند یا آنکه با تقویت قدرت شناخت، تفکر و تصمیمگیری منطقی مردم و بهویژه طبقات فرودست جامعه میتوان وضعیت آنها را تغییر داد، بدون آنکه نیاز به پرداخت هزینهای خاص بود.
محیط مهمتر از ژن
این سوال از آنجا اهمیت دارد که اگر بدانیم نتایجی که فرد کسب کرده است، ناشی از شرایط ذاتی اوست، ما را بدین نکته رهنمون میکند که فقرا به دلیل این فقیر ماندهاند که از هوش کمتری برخوردار بودهاند، به همین خاطر خوب درس نخواندهاند یا در کار خود موفق نیستد و هر نوع سرمایهگذاری برای موفقیت آنان بیهوده بوده است و نتایجی از این دست. اما اگر فقر آنان محصول شرایطی باشد که بر آنان تحمیل شده است، راه حل خروج از فقر هم متفاوت خواهدبود. در این صورت باید راهکارهایی پیدا کرد که محیط آنان را بهبود دهد. اما پاسخ به این سوال که فقر نتیجۀ شرایط ذاتی فرد است یا شرایط محیطی، پاسخی ساده ندارد. سختی این پاسخ آنجاست که نمیتوانیم بین ژن افراد و خانۀ آنها تفاوتی بگذاریم. کاوه مجلسی و همکاران در پژوهشی تلاش کردند که این تمایز را با داده ایجاد کنند. آنها دادههای اقتصادی وضعیت دوقلوهایی را در اختیار داشتند که در دو خانواده متفاوت بزرگ شده بودند. انتظار این است که دوقلوها دارای تواناییهای ذهنی یکسان (نزدیک) باشند و تفاوت در عملکرد آنها باید تابعی از وضعیت محیطی باشد که در آن بزرگ شدهاند. مجلسی و همکاران در این پژوهش نشان دادند که در میان این دوقلوها چنین تفاوتی مشاهده میشود که وضعیت بهتر فرزندان خانوادههای ثروتمند به دلیل استعداد یا توانایی بیشتر آنها نیست. در پژوهش مجلسی، با مقایسه وضعیت فرزندخواندگان با فرزندان طبیعی خانوادهها نشان داده میشود که وضعیت فاکتورهای قبل از تولد هم به اندازه وضعیت محیطی رشد موثر نیست.
در نتیجۀ این موارد است که به نظر میرسد مواردی همچون عدم اشتغال، بیماری و ... که در بند ابتدایی به آن پرداختیم، هم نشانههای فقر است و هم علت ایجاد آن. حال سوال کلیدی اینجاست که چرا خانوادههای فقیر نمیتوانند وضعیت خود را تغییر دهند تا در دورههای بعد ثروتمند باشند. اینجا باید چند پاسخ مختلف را مرور کنیم. گروهی از پژوهشگران نظیر متخصصین رفتاری بر این باورند که کمبود منابع در دسترس افراد سبب میشود توانایی شناختی آنها کاهش یافته و در نتیجه خطاهای تصمیمگیری و رفتارهای کوتهنگرانه از آنها سر بزند. ایدهی دیگر، آن را به شرایط اجتماعی افراد مربوط میداند. افرادی که در خانوادۀ فقیری باشند، آموزش مناسبی نمیبینند، در نتیجه کار مناسبی کسب نمیکنند و به دلیل نداشتن مهارت، وارد شغلهای سطح پایین میشوند یا آنکه از امکان شغلی محروم میمانند. این مورد برای فرزندان آنها نیز اتفاق میافتد و آنها در وضعیتی قرار میگیرند که به صورت پویا ادامه خواهد داشت که به آن اصطلاحا چرخۀ فقر گفته میشود. چرخهای که در ادبیات پویایی سیستمها به عنوان یک چرخۀ خودتقویتکننده یاد میشود. شاید لازم باشد که اینجا و قبل از ادامۀ بحث تاکید کنم که این بحث و آنچه در ادامه هم میآید، پیرامون روندهای عمومی است و نباید به معدود افرادی که در محیطی فقیر عملکرد موفق داشتهاند، دل خوش کنیم و آنها را بیشتر از استثنائی خلاف قاعده در نظر بگیریم.
برای توضیح آنچه در این شرایط اتفاق میافتد، مدلی که با کمک نمودار شماره 1 بیان میشود، به ما کمک میکند. محور افقی این نمودار، درآمد فرد در دورۀ حال است و محور عمودی، نمایانگر درآمد در دورۀ بعد (برای خود فرد یا نسل بعدی). خط مورب هم نشانگر y=x است که به معنای یکسان بودن درآمد در دوره خواهدبود. این مدل میخواهد نشان دهد که در بعضی از جاهای این توزیع درآمد، وضعیت بهتر از دوره قبل خواهد بود (از P تا Q) و در بعضی بخشها، وضعیت بدتر خواهد بود (از Q به بعد و از N تا P). همچنین (این نمودار میتواند حول خط مورب ادامه داشته باشد و نوسان کند اما چون برای توضیحات ما، افزودهای ندارد تا همین جا رسم و دربارهاش صحبت میکنیم). گرچه وضعیت برای افراد از Q به بعد نسبت به دورۀ قبل بدتر است اما چون در وضعیتی هستند که از حداقلها برخوردارند، کمتر مایۀ نگرانی هستند اما بخشی که در قسمت ماقبل P قرار دارند، به نقطه تعادلی میرسند که فقر برای آنان یک فرجام ناگزیر خواهدبود.

تحصیل و خروج از فقر
به صورت تاریخی، تحصیل یکی از ابزارهای مهم برای تغییر طبقه اجتماعی -یا اصطلاحا تحرک اجتماعی- بوده است. از خلال تحصیل، دانش و مهارت فرد بالاتر میرفته و او را توانمند میکرده است که کاری را انجام دهد یا آنکه نشانگری برای تواناییهای ذهنی او بوده است. از هرکدام از این مکانیزمها، فرد میتوانسته کار بهتری کسب کند و در نتیجه، درآمد بالاتری داشته باشد.
در ایران نیز همزمانی دو اتفاق رشد باسوادی و رشد شهرنشینی (کارهای اداری، درآمد ثابت و بالاتر و نزدیکی به دولت به عنوان منبع توزیع رانت) در این مسیر قابل توضیح است. موجهای اولیه مهاجرت تحصیلی در ایران نیز همین چرخه را نشان میدهد که درایران قاجار و پهلوی اول، گروههای اعزامی محصلین عموما از وابستگان به دربار و دولت و یا ثروتمندان بودهاند که در بازگشت نیز مناصب عالیه کسب میکردهاند. دسترسی به دانشگاه و البته مهاجرت تحصیلی در دهه چهل و پنجاه است که برای عموم مردم و طبقات پایین قابل دسترسی میشود و آن نیز به واسطۀ بهرهمندی کشور از درآمدهای نفتی بالا در این دوره است که دولت، با تامین هزینههای تحصیل، این فرصت را فراهم میکند که تحصیلات عمومی و عالیه در دسترس شهروندان قرار گیرد. موج اول گسترش دانشگاهها در این دوران، در اثر همین وضعیت است که البته در آن دوره نیز محدود به بعضی شهرها بوده است. در همین دهه، آموزش عمومی نیز از طریق راهاندازی سپاه دانش برای روستاها گسترش یافت اما از آنجا که نابرابری اولیه امکان فرصت برابر برای تحصیل عالیه را نمیداد، چارۀ دیگری لازم بود. بعدا در نظام انتخاب دانشجو با کنکور سراسری با طبقهبندی دانشجویان بر اساس منطقه تحصیلی این فرصت برای افراد حاضر در مناطق حاشیهنشین ایجاد شد تا با وجود آنکه ممکن است به دلیل دسترسی دشوار به امکانات آموزشی نظیر کلاسهای کمکآموزشی و خصوصی، فرصت دیگری برای دسترسی به تحصیلات عالی داشته باشند. از این روست که به نظر میرسد سهمیهبندی منطقهای در انتخاب دانشجو میتواند از مبنایی عادلانه به معنای دسترسی برابر داشته باشد.
حق آموزش و تبعات آن
فقها اصطلاحی دارند که «مقدمهی واجب، واجب است» و به نظر میرسد، بنا بر حق داشتن زندگی این اصل در مورد دسترسی به آموزش نیز صادق است زیرا یکی از راههای تضمین کیفیت زندگی است. حق افراد در این مورد، مبتنی بر ایجاد فرصت برابر برای دسترسی به امکانات است و از همین روست که همگانی کردن آموزش از طرف دولتها با دو جنبۀ اجباریکردن از لحاظ حقوقی و رایگانبودن اقتصادی پاسخی به این حق افراد است. موضوعی که به نظر میرسد تاکنون نیز از همین دریچه مورد توجه بوده است اما شاید ادامۀ منطقی آن، الزامات مداخلهای دیگری را نیز مطرح سازد، مثلا در کارهای هکمن، نشان داده شده است که سرمایهگذاریهایی که در دورۀ پیش از دبستان بر آموزش کودکان میشود، از لحاظ بازده، اثر بیشتری در آیندۀ کودک دارد. این در حالی است که در ایران در حال حاضر دورههای مهدکودک یا آمادگی اجباری نیست و به دلیل هزینههایی هم که دارد، عموما متعلق به گروههای بالای درآمدی است