امروز ساعت ۱۰ صبح تلفنم زنگ خورد.
شماره ناشناس بود.
از همان شمارههایی که قبل از فشردن دکمه سبز، مغز آدم تصمیم میگیرد تمام سناریوهای ممکن را در سه ثانیه مرور کند:
«نکند اداره مالیات است؟»
«نکند از بانک تماس گرفتهاند؟»
«نکند آن عمه ی نداشته ام، در سوئیس فوت کرده و ارثی برایم گذاشته؟»
و البته، در میان این احتمالات عجیب، یک احتمال کاملاً منطقی هم وجود داشت:
«نکند یک نفر رزومهام را دیده؟»
این یکی درست بود.
شرکتی که چندی پیش برای یکی از موقعیتهای شغلیاش رزومه فرستاده بودم، تماس گرفته بود.
طبیعی است وقتی یک شرکت بعد از بررسی رزومه با شما تماس میگیرد، ذهن آدم به سمت ادامه فرایند استخدام میرود.
من هم همین تصور را داشتم.
تماس شروع شد.
سؤالهایی درباره سابقه کاری، تجربه، شرایط و انگیزهها مطرح شد و من هم پاسخ دادم.
از تجربههایم گفتم، از مهارتهایم، از شرایط کاری و اینکه از نظر زمانی انعطافپذیر هستم.
همهچیز کاملاً عادی بود.
حتی آنقدر عادی که اگر این مکالمه یک فیلم بود، احتمالاً موسیقی پسزمینهاش همان موسیقی آرام و امیدوارکنندهای بود که معمولاً قبل از اتفاق بد پخش میشود.
بعد نوبت من رسید.
گفتم:
«من هم چند سؤال داشتم.»
و ظاهراً همین جمله، نقطهای بود که فیلمنامه تغییر کرد.
چهار سؤال خطرناک!
سؤالهایم خیلی پیچیده نبودند.
نه درباره اتاق اختصاصی پرسیدم.
نه درباره ناهار سازمانی.
نه پرسیدم شرکت جمعهها برای کارکنان صبحانه سلفسرویس دارد یا نه.
حتی درباره صندلی ماساژور و میز پینگپنگ هم کنجکاوی نکردم.
فقط چهار سؤال ساده پرسیدم:
۱. دوره آزمایشی دارید؟
۲. اگر دوره آزمایشی وجود دارد، با حقوق است یا بدون حقوق؟
۳. برای شروع همکاری ضمانت میگیرید؟
۴. مبلغ ضمانت چقدر است؟
چهار سؤال.
فقط همین.
سؤالهایی درباره شرایط همکاری.
سؤالهایی که اتفاقاً قبل از قبول یک پیشنهاد شغلی، دانستن پاسخشان برای هر دو طرف منطقی است.
اما پاسخ طرف مقابل چیزی بود که هنوز در ذهنم مانده:
«اول بذار استخدام بشی، بعد از مدیریت بپرس!»
و من همانجا در ذهنم یک مدال طلای «شفافیت سازمانی» طراحی کردم و با احترام تقدیمشان کردم.
چون ظاهراً در این مدل استخدام، کارجو باید ابتدا وارد بازی شود و بعد بفهمد قوانین بازی چیست.
یک جورهایی شبیه خرید یک قوطی کنسرو در تاریکی است.
اول باید بخری.
بعد بازش کنی.
بعد بخوری.
و اگر زنده ماندی، تازه بفهمی داخلش چه بوده است!
اما مسئله اصلی برای من خود پاسخ نبود.
مسئله این بود که چرا یک سؤال ساده از شرایط همکاری، میتواند به چنین واکنشی منجر شود؟
مصاحبه فقط آزمون کارجو نیست!
ما سالهاست به مصاحبه شغلی به چشم یک آزمون یکطرفه نگاه میکنیم.
کارفرما سؤال میپرسد.
کارجو جواب میدهد.
کارفرما ارزیابی میکند.
کارجو منتظر نتیجه میماند.
در این تصویر، یک نفر ارزیاب است و نفر دیگر ارزیابیشونده.
یک نفر انتخاب میکند و دیگری امیدوار است انتخاب شود.
اما یک حقیقت ساده معمولاً فراموش میشود:
کارجو هم دارد انتخاب میکند.
وقتی کسی وارد یک فرایند استخدام میشود، فقط شرکت نیست که میخواهد بداند آیا این فرد برای سازمان مناسب است یا نه.
کارجو هم میخواهد بداند آیا این سازمان برای او مناسب است یا نه.
این دو سؤال در واقع باید همزمان مطرح شوند:
آیا این فرد برای این شرکت مناسب است؟
و
آیا این شرکت برای این فرد مناسب است؟
اگر یکی از این دو سؤال حذف شود، اسمش دیگر «استخدام» نیست.
بیشتر شبیه انتخاب یکطرفه است.
سؤالهایی که نباید پرسید!
جالب اینجاست که از کارجو انتظار داریم در مصاحبه درباره خودش کاملاً شفاف باشد.
از او میپرسیم:
«پنج سال آینده خودت را کجا میبینی؟»
و کارجو باید با اعتمادبهنفس توضیح دهد که پنج سال دیگر قصد دارد با تمام وجود برای تحقق اهداف سازمان تلاش کند.
میپرسیم:
«چرا میخواهی با ما کار کنی؟»
و او باید توضیح دهد که از دوران کودکی رؤیایش کار کردن در همان شرکت بوده است.
میپرسیم:
«نقطه ضعف شما چیست؟»
و او باید با ظرافت یک نقطه قوت را در لباس نقطه ضعف تحویل دهد:
«من بیش از حد مسئولیتپذیرم.»
اما اگر کارجو بپرسد:
«حقوق چقدر است؟»
ممکن است ناگهان فضا جدی شود.
اگر بپرسد:
«بیمه از روز اول رد میشود؟»
ممکن است ابروها کمی بالا بروند.
اگر بپرسد:
«دوره آزمایشی با حقوق است؟»
ممکن است به او برچسب «مادیگرا» بخورد.
و اگر بپرسد:
«برای شروع ضمانت میگیرید؟»
احتمال دارد ناگهان از یک کاندیدای مشتاق به یک عنصر مشکوک تبدیل شود.
انگار کارجو باید ابتدا ثابت کند که به شرکت علاقه دارد و بعد، اگر شرایط اجازه داد، بفهمد دقیقاً قرار است در چه شرایطی کار کند.

چند ساعت بعد، طبق عادت، وضعیت رزومهام را بررسی کردم.
رزومهای که تا قبل از آن «تأییدشده» بود، حالا تبدیل شده بود به:
ردشده.
آیا به خاطر همان سؤالها بود؟
نمیتوانم با قطعیت بگویم.
ممکن است تصمیم دیگری گرفته شده باشد.
ممکن است گزینه دیگری انتخاب شده باشد.
ممکن است نیاز سازمان تغییر کرده باشد.
و ترجیح میدهم بدون سند، درباره علت رد شدن قضاوت نکنم.
اما یک سؤال همچنان برایم باقی ماند:
اگر یک شرکت از سؤالهای منطقی یک کارجو ناراحت شود، آن سؤالها دقیقاً چه چیزی را درباره فرهنگ آن سازمان آشکار میکنند؟
شاید پاسخ مهمتر از نتیجه استخدام باشد.
برند کارفرما از جایی شروع میشود که کسی فکرش را نمیکند
این روزها درباره Employer Brand یا «برند کارفرما» زیاد صحبت میکنیم.
شرکتها برای ساختنش برنامهریزی میکنند.
محتوا تولید میکنند.
در لینکدین از فرهنگ سازمانی مینویسند.
از محیط کاری عکس میگذارند.
از دورهمیهای تیمی، جشن تولد کارکنان، موفقیتهای سازمانی و ارزشهای شرکت میگویند.
گاهی هم عکسهایی منتشر میشود که همه در آن با لبخندی به وسعت افق ایستادهاند و یک کپشن هم پایینش نوشته شده:
«ما یک خانوادهایم.»
اما برند کارفرما فقط آن چیزی نیست که شرکت درباره خودش منتشر میکند.
برند کارفرما چیزی است که کارجو بعد از تعامل با شرکت، درباره آن تعریف میکند.
ممکن است یک شرکت صدها میلیون تومان برای ساخت تصویر حرفهای خود هزینه کند، اما یک تماس تلفنی پنجدقیقهای کافی باشد تا تمام آن تصویر ترک بردارد.
چون برند فقط در تبلیغات ساخته نمیشود.
در تجربه ساخته میشود.
در لحن یک کارشناس منابع انسانی.
در نحوه پاسخ دادن به یک سؤال.
در ایمیلی که برای رد رزومه ارسال میشود.
در مصاحبهای که برگزار میشود.
در شفافیت درباره حقوق و مزایا.
در توضیح شرایط همکاری.
و حتی در جملهای که به یک کارجو گفته میشود:
«اول استخدام شو، بعد بپرس.»
گاهی یک جمله میتواند بیشتر از صد پست لینکدینی درباره فرهنگ سازمانی حرف بزند.
تجربه کاندیدا، همان چیزی است که بعداً درباره شما روایت میشود
شرکت ممکن است فکر کند:
«این فقط یک کارجو بود.»
اما کارجو فقط یک نفر نیست.
او یک روایتگر بالقوه است.
تجربهاش را برای دوستانش تعریف میکند.
ممکن است در لینکدین درباره آن بنویسد.
ممکن است در پلتفرمهای کاریابی نظر بدهد.
ممکن است یک روز مشتری شرکت شود.
ممکن است یک روز تأمینکننده شرکت شود.
ممکن است سالها بعد دوباره رزومه بفرستد.
و حتی اگر هیچکدام از این اتفاقها نیفتد، یک تجربه بد همچنان بخشی از تصویر ذهنی او از آن برند باقی میماند.
به همین دلیل Candidate Experience یا «تجربه کاندیدا» دیگر یک موضوع حاشیهای در منابع انسانی نیست.
بخشی از برند است.
کارجو هم یک انسان است، نه فقط یک رزومه
گاهی در فرایند استخدام، آدمها پشت فایل PDF خودشان گم میشوند.
یک رزومه ۲ صفحهای.
چند مدرک.
چند سال سابقه.
چند مهارت.
یک عکس.
و تمام.
اما پشت همان رزومه، یک انسان نشسته است.
کسی که ممکن است برای رسیدن به یک شغل چندین ماه جستوجو کرده باشد.
ممکن است مسیر طولانی را طی کرده باشد.
ممکن است برای مصاحبه آماده شده باشد.
ممکن است درباره شرکت تحقیق کرده باشد.
ممکن است از چند فرصت دیگر گذشته باشد.
و مهمتر از همه، ممکن است بخواهد بداند:
«من قرار است وارد چه محیطی شوم؟»
این سؤال نشانه بیاعتمادی نیست.
نشانه بیعلاقگی هم نیست.
گاهی فقط نشانه این است که آدم میخواهد قبل از تصمیم گرفتن، تصمیم بگیرد.
شفافیت، امتیاز نیست!
به نظرم یکی از اشتباهات رایج در استخدام این است که شفافیت را نوعی لطف از طرف کارفرما تصور میکنیم.
در حالی که شفافیت درباره شرایط همکاری، لطف نیست.
حق هر دو طرف است.
اگر دوره آزمایشی وجود دارد، بهتر است مشخص باشد.
اگر دوره آزمایشی بدون حقوق است، بهتر است از ابتدا اعلام شود.
اگر ضمانت دریافت میشود، بهتر است شرایطش شفاف باشد.
اگر بیمه از روز اول پرداخت نمیشود، بهتر است پنهان نماند.
اگر حقوق بازه مشخصی دارد، بهتر است طرفین بدانند درباره چه چیزی مذاکره میکنند.
این اطلاعات نهتنها به نفع کارجوست، بلکه به نفع خود شرکت هم هست.
چون شفافیت، آدم نامناسب را زودتر حذف میکند.
و این اتفاق بدی نیست.
اگر فردی با شرایط شرکت مشکل دارد، بهتر است قبل از شروع همکاری متوجه شود، نه سه ماه بعد.
شاید کارجو با سؤالهایش دارد شما را استخدام میکند!
یک تغییر کوچک در زاویه نگاه میتواند همهچیز را عوض کند.
به جای اینکه بگوییم:
«چرا این کارجو اینقدر سؤال میپرسد؟»
بپرسیم:
«این سؤالها درباره چه چیزهایی به ما اطلاعات میدهند؟»
کسی که درباره بیمه سؤال میکند، شاید مسئولیتپذیر است.
کسی که درباره دوره آزمایشی سؤال میکند، شاید میخواهد بداند رابطه کاری دقیقاً چگونه شروع میشود.
کسی که درباره ضمانت سؤال میکند، شاید میخواهد از ریسکهای همکاری مطلع باشد.
و کسی که درباره حقوق سؤال میکند، لزوماً پولپرست نیست.
شاید فقط میخواهد بداند آیا این همکاری از نظر اقتصادی برای هر دو طرف منطقی است یا نه.
در واقع، سؤالهای کارجو میتوانند بخشی از فرایند ارزیابی سازمان باشند.
او دارد فرهنگ شرکت را میسنجد.
میزان شفافیت را میسنجد.
احترام را میسنجد.
و حتی واکنش سازمان به یک سؤال ساده را بررسی میکند.
و حالا برگردیم به آن تماس پنجدقیقهای!
شاید آن تماس فقط پنج دقیقه طول کشیده باشد.
اما برای ساخت یا تخریب یک برند، همیشه به کمپین چندماهه نیاز نیست.
گاهی پنج دقیقه کافی است.
پنج دقیقه برای اینکه یک کارجو به خودش بگوید:
«اینجا جای من نیست.»
یا برعکس:
«این شرکت دقیقاً همان جایی است که میخواهم کار کنم.»
برند کارفرما ممکن است روی بیلبوردها ساخته شود، اما در تماسهای کوچک روزمره امتحان پس میدهد.
در پاسخ به یک سؤال.
در رفتار با یک کاندیدا.
در نحوه اعلام نتیجه.
در شفافیت یک پیشنهاد شغلی.
و در همان لحظهای که یک کارجو میپرسد:
«من هم چند سؤال داشتم...»
شاید آن لحظه، اتفاقاً یکی از مهمترین لحظات برندسازی شما باشد.
چون آنجا دیگر قرار نیست فقط کارجو را ارزیابی کنید.
او هم دارد شما را ارزیابی میکند.
و اگر پاسخ شما خوب باشد، شاید یک نیروی خوب جذب کنید.
اگر پاسخ بد باشد، شاید فقط یک رزومه را از دست ندهید.
ممکن است بخشی از اعتبار برندتان را هم از دست بدهید.
پس اگر قرار است درباره Employer Brand حرف بزنیم، شاید بد نباشد قبل از طراحی پست بعدی لینکدین و عکس بعدی از «خانواده بزرگ سازمان»، یک سؤال ساده از خودمان بپرسیم:
اگر من جای این کارجو بودم، بعد از این تمس هنوز دوست داشتم برای این شرکت کار کنم؟
اگر جواب «نه» است، شاید مشکل از کمپین برند کارفرما نیست.
شاید مشکل از همان پنج دقیقهای است که هیچ دوربینی آن را ضبط نکرد.
و گاهی، تمام آنچه برای خاکستر کردن یک برند لازم است، نه یک بحران بزرگ است، نه یک کمپین شکستخورده.
فقط ۳۰۰ ثانیه.
یک تماس تلفنی.
چهار سؤال ساده.
و یک پاسخ اشتباه.
برند کارفرما را شاید تیم مارکتینگ بسازد؛ اما هر تماس با یک کارجو، آن را دوباره تعریف میکند.