
بعضی سازمانها اتاق منابع انسانی دارند.
بعضیها فرم ارزیابی عملکرد.
بعضیها جلسه تذکر.
و بعضیها...
دیوار دارند.
دیوارهایی که ظاهراً قرار است نظم ایجاد کنند، اما گاهی بیشتر شبیه تابلوی اعلاناتِ «چه کسی امروز خراب کرده؟» هستند.
چند وقت پیش، در یک محیط فروشگاهی، بهعنوان مشتری با صحنهای مواجه شدم که ذهنم را درگیر کرد.
در محلی که برای مراجعهکنندگان قابل مشاهده بود، نام برخی کارکنان همراه با توضیحاتی درباره عملکردشان و مواردی از کسر حقوق درج شده بود.
من از رابطه کاری این افراد، صحت تخلفهای نوشتهشده یا جزئیات تصمیم مدیریت اطلاعی ندارم.
اما یک سؤال دارم:
چرا بعضی مدیران فکر میکنند برای اصلاح عملکرد یک انسان، اول باید آبروی او را روی دیوار آویزان کرد؟
مدیریت یا نمایش عمومی خطا؟
فرض کنیم کارمندی واقعاً اشتباه کرده است.
فرض کنیم کمکاری کرده.
فرض کنیم مسئولیتش را درست انجام نداده.
حتی فرض کنیم طبق مقررات، برخورد انضباطی با او لازم بوده است.
خب؟
مدیریت باید چه کار کند؟
میتواند تذکر بدهد.
میتواند عملکرد او را ارزیابی کند.
میتواند آموزش مجدد بگذارد.
میتواند طبق قانون و قرارداد، اقدامات انضباطی لازم را انجام دهد.
اما یک گزینه عجیب هم وجود دارد:
اسمش را بنویسیم و بگذاریم همه ببینند.
مشتری ببیند.
همکارش ببیند.
کارمند تازهوارد ببیند.
احتمالاً اگر فرصت شد، خودِ دیوار هم ببیند.
شاید این روش از نگاه بعضی مدیران «بازدارنده» باشد.
ولی سؤال اینجاست:
بازدارندگی با ترساندن چه تفاوتی با تحقیر دارد؟
کارمند، انسان است؛ نه تابلو اعلانات!
ما معمولاً وقتی از منابع انسانی حرف میزنیم، خیلی راحت کلمه «منابع» را میبینیم و «انسان» را فراموش میکنیم.
منابع انسانی.
دو کلمه ساده.
اما پشت این دو کلمه، آدمهایی هستند که صبح از خانه بیرون میآیند، سر کار میروند، اشتباه میکنند، خسته میشوند، یاد میگیرند، دوباره تلاش میکنند و آخر ماه منتظر حقوقشان هستند.
کارمند ماشین نیست که اگر خطا کرد، روی نمایشگرش بنویسیم:
خطای شماره ۲۷: مسئولیتپذیری پایین.
او انسان است.
و انسان، حتی وقتی اشتباه میکند، همچنان کرامت دارد.
یک سؤال کوچک درباره «فرهنگ سازمانی»
خیلی از شرکتها روی دیوارهایشان جملات زیبایی مینویسند:
«کارکنان سرمایههای ما هستند.»
«مشتری مهمترین دارایی ماست.»
«احترام، ارزش اصلی سازمان ماست.»
اما فرهنگ واقعی یک سازمان را همیشه نباید از روی شعارهایش شناخت.
گاهی کافی است ببینیم با ضعیفترین عضو سازمان چگونه رفتار میکند.
فرهنگ سازمانی دقیقاً همان جایی خودش را نشان میدهد که قدرت یک طرف بیشتر است و طرف دیگر امکان کمتری برای دفاع دارد.
در جلسه استخدام، همه مؤدباند.
در مصاحبه، همه لبخند میزنند.
روی سایت شرکت، همه چیز حرفهای است.
اما وقتی یک کارمند اشتباه میکند چه؟
آنجاست که مشخص میشود «احترام» واقعاً یک ارزش است یا فقط یک فونت زیبا روی دیوار.
اگر اشتباه عمومی است، موفقیت هم عمومی باشد.
اینجا یک سؤال شیطنتآمیز دارم.
اگر قرار است نام کارمند را به خاطر اشتباهش جلوی چشم همه قرار دهیم، چرا برای موفقیتهایش هم همین کار را نکنیم؟
مثلاً:
«خانم فلانی امروز با وجود شلوغی فروشگاه، بهترین عملکرد را داشت.»
یا:
«آقای فلانی این ماه بیشترین رضایت مشتری را کسب کرد.»
یا حتی:
«این همکار، سه ماه است بدون تأخیر سر کار حاضر شده است.»
اگر دیوار قرار است ابزار مدیریت باشد، چرا فقط با جوهر قرمز نوشته شود؟
چرا فهرست خطاها داریم اما فهرست موفقیتها نه؟
چرا برای کسر حقوق، قلم داریم اما برای تشویق، گاهی حتی یک «خسته نباشید» هم نداریم؟
شاید چون تنبیه کردن، برای بعضی ساختارها سادهتر از ساختن انگیزه است.
ترس، کارمند خوبی نمیسازد.
ممکن است کارمند بعد از دیدن نام خودش روی دیوار، دیگر آن اشتباه را تکرار نکند.
اما آیا این یعنی مدیریت موفق بوده؟
شاید.
اما شاید هم فقط یک اتفاق دیگر افتاده باشد:
کارمند یاد گرفته است چطور کمتر دیده شود.
و این دو با هم فرق دارند.
یک محیط سالم به کارمند یاد میدهد:
«اگر اشتباه کردی، اصلاحش کن.»
یک محیط مبتنی بر ترس ممکن است به او یاد بدهد:
«اگر اشتباه کردی، کاری کن کسی نفهمد.»
اولی فرهنگ یادگیری میسازد.
دومی فرهنگ پنهانکاری.
و سازمانی که کارکنانش از اشتباه کردن میترسند، دیر یا زود ممکن است با مشکل بزرگتری روبهرو شود:
اشتباههایی که دیگر گزارش نمیشوند.
تنبیه، بدون تحقیر هم ممکن است.
این نوشته دفاع از بیمسئولیتی کارکنان نیست.
کارمند هم در برابر کارفرما مسئولیت دارد.
اگر کسی عمداً کوتاهی کند، وظیفهاش را انجام ندهد یا مقررات محل کار را نقض کند، طبیعتاً باید پاسخگو باشد.
اما «پاسخگویی» با «تحقیر» یکی نیست.
اتفاقاً مدیریت حرفهای هنر همین تفکیک است.
میشود قاطع بود، بدون اینکه بیاحترامی کرد.
میشود قانون را اجرا کرد، بدون اینکه شخصیت فرد را زیر سؤال برد.
میشود از عملکرد ضعیف انتقاد کرد، بدون اینکه خودِ انسان را تبدیل به «آدم ضعیف» کرد.
و میشود گفت:
«این رفتار قابل قبول نیست.»
بدون اینکه بگوییم:
«تو قابل قبول نیستی.»
این دو جمله فقط چند کلمه با هم فاصله دارند؛
اما از نظر انسانی، یک جهان فاصله دارند.
دیوارها حافظه دارند!
شاید آن نوشته بعداً پاک شود.
شاید کارمند از آن محیط خارج شود.
شاید مدیر حتی فراموش کند چه چیزی روی دیوار نوشته بود.
اما آدمها همیشه به این راحتی فراموش نمیکنند که چگونه با آنها رفتار شده است.
یک محیط کار فقط حقوق و ساعت ورود و خروج نیست.
محیط کار جایی است که آدمها بخش بزرگی از روزشان را در آن میگذرانند.
بنابراین هر رفتار مدیریتی، علاوه بر نتیجه اقتصادی، یک اثر انسانی هم دارد.
گاهی یک جمله مدیر، کسی را برای سالها با اعتمادبهنفس بیشتری وارد محیط کار میکند.
و گاهی یک تحقیر عمومی، همان اعتمادبهنفس را از جایی میشکند که هیچ فیش حقوقیای نمیتواند جبرانش کند.
شاید مسئله، یک دیوار نباشد!
این نوشته درباره یک فروشگاه خاص نیست.
حتی درباره یک مدیر خاص هم نیست.
درباره یک سؤال بزرگتر است:
ما در محیطهای کاری، با انسانها چگونه رفتار میکنیم؟
آیا هدفمان فقط این است که کار انجام شود؟
یا برایمان مهم است که چگونه انجام میشود؟
چون اگر برای رسیدن به بهرهوری، کرامت آدمها را قربانی کنیم، شاید در جدول عملکرد چند عدد خوب ثبت کرده باشیم؛
اما در ساختن یک محیط انسانی، شکست خوردهایم.
و شاید بد نباشد هر مدیری قبل از نصب هر فهرستی روی دیوار، یک لحظه خودش را جای همان کارمند بگذارد.
نه جای مدیر.
نه جای صاحب کسبوکار.
جای آدمی که اسمش قرار است روی دیوار برود.
بعد از خودش بپرسد:
اگر این
اسم، اسم خود من بود، باز هم فکر میکردم این بهترین روش مدیریت است؟
شاید پاسخ همین سؤال، فاصله میان مدیریت کردن انسانها و مدیریت کردن علیه انسانها باشد.
و شاید بعضی دیوارها بهتر است به جای ثبت اشتباه آدمها، یادمان بیاورند که پشت هر اشتباه، هنوز یک آدم ایستاده است.