سالیانی که بوقهای تبلیغاتی مدام از واژههای درشت و مفاهیمی مثل «انقلاب فرهنگی» داد میزد واقعیتِ جاری از بیسوادی و جهل انسانهای همان جامعه سخن ها میگفت و بین سخن گفتن و داد و فریاد تشخیص اینکه حق و واقعیت کدام سمت ایستاده سخت نبود . برای مردمی که سهمشان از جهان، سفرههای بیرونق و کثرتِ بیحسابِ اولاد بود، این تعابیرِ متعالی (انقلاب فرهنگی )در همان متن کتابها تبخیر میشدند. ثروتِ واقعیِ هر خانه، قطارِ بیپایانِ بچههایی بود که متولد میشدند تا بازویی برای کارگری یا نفسی برای روز مبادا باشند.
در این فرهنگِ خشن و عضلانی، اگر پسربچهای در هجی کردنِ حروف درمانده میشد، پدر و مادر ککشان هم نمیگزید. نیمکتهای زمختِ چوبی هرگز خالی نمیماندند؛ سال بعد، برادرِ کوچکتر یا خواهرِ بعدی با همان کتابهای پاره روی آنها مینشست تا سهمِ ناچیزِ خانواده را از الفبا بپردازد. و به هر کیفیت شده یک نفر باسواد عمل آید .
رحیم و احسان، دو برادر از همین تبار بودند؛ فرزندان پایانیِ زنجیرهای شلوغ که دستِ قضا سنِ شناسنامهایشان را به تبِ آموزش همگانی گره زده بود. رحیم با قامتِ درشت، دهانِ همیشه نیمهباز و نفسهای سنگینی که از سینه میکشید، نمونهی تامِ آدمهای آن خانواده بود؛ شکمی ناهماهنگ که زیر پیراهنِ گلوگشادِ نخیاش بالا و پایین میرفت. او سنگین بود و کرخت. هشت سالِ تمام برای کلاس چهارم ابتدایی جان کنده بود، تا اینکه سرانجام مدیرِ مدرسه با نگاهی خسته، عذرش را خواست و او را روانهی کارهای یدی کرد.
با رفتنِ او، بارِ فرد باسواد روی شانههای نحیفِ احسان افتاد؛ او تکسوارِ این میدانِ خالی شده بود و وظیفه داشت خواندن و نوشتن بیاموزد پس همه خانواده و مخصوصا رحیم خود را موظف به حمایت و راهنمایی او میدانستند . برای احسان، رحیمِ بیسواد هرگز یک بازندهی درسی نبود؛ برای احسان داداش رحیم نماد توانایی و دانایی و افتخار بود
وقتی رحیم با ساکِ برزنتیاش راهیِ پادگان شد، احسان گمان میکرد برادرش برای فتحِ جهان رفته است. اما حقیقتِ پادگان برای رحیم، بشین پاشو بود و تحقیر برجک نگهبانی بود و خوابگاه کثیف . با این حال، او وظیفهی برادریاش را فراموش نکرد. برای نجاتِ احسان و نشان دادنِ راهِ رستگاری، نامهای با خطی ناخوانا و زشت و پر از غلط املایی نوشت که ماهها سرگردان بود تا سرانجام به مقصد رسید.
نامه به زعم خودش حاویِ نقشه گنج بود؛ اما احسانِ که تمامِ سوادِ ادعاییِ خانواده را یدک میکشید، در روخوانیِ آن کلماتِ درهمتنیده درماند. او از ترسِ فاش شدنِ این رسوایی، نامه را زیر پیراهنش پنهان کرد و با صورتی سرشار از استرس، به سراغ همکلاسیهایش رفت تا دستخطِ شبیه میخی رحیم را رمزگشایی کنند.
رحیم در آن کاغذِ چروکیده، جهنمِ پادگان را به یک حماسهی باشکوه بدل کرده بود. او از سرجوخهی دسته با چنان عظمتی حرف زده بود که گمان میرفت در وصفِ فرمانده کلِ ارتش مینویسد. برای اثباتِ مردانگیِ خودش یقینا با خالی بندی و رویا پردازی نوشته بود که چگونه برای دفاع از سربازی ضعیفتر، مقابل مافوق ایستاده و مجازات هم شده است:یک شب تمام در تاریکی، نگهبانِ یک آفتابه بودم، اما مثل مرد ایستادم و حالا همهی خوابگاه به من احترام میگذارند!
اما هستهی اصلی و پیامِ غاییِ نامه، سقفِ آرزوی رحیم بود؛ جایی که با شگفتی از امتیازاتِ بینظیرِ سرجوخه مینوشت: سرجوخه مجبور نبود با یغلاوی در صفِ طولانیِ غذا بایستد، چون خودِ رحیم با افتخار غذایش را برایش میبرد. سرجوخه میتوانست به راحتی به بقیه لگد بزند و فحش بدهد و فریاد بکشد، بیآنکه کسی جرئتِ اعتراض داشته باشد. در جهانِ رحیم، این نهایتِ قدرتی بود که یک انسان میتوانست به دست آورد؛ پادشاهیِ کوچکی بر بسترِ حقارتِ دیگران. او خودکار را روی کاغذ فشار داده و با حروفِ درشت نوشته بود:
«احسان جان، درست را بخوان، سیکلت را بگیر و خودت را بچوکان توی ارتش.»
(بچوکان =خودت را جا کن .به هر زحمت و سختی شده ورود کن و معانی شبیه این ها)
***
تراژدیِ این نامهی چروکیده، در خطِ خرابِ رحیم یا غلطهای املاییاش نبود؛ در «سقفِ آرزویی» بود که روی آن ترسیم شده بود. رحیم با دستهای پینهبسته و ذهنِ محدودش، این سقفِ کوتاه را نه به عنوان یک گزینهی اضطراری، بلکه به عنوانِ خیرِ مطلق و نهایتِ رستگاری کشف کرده بود. برای او، سواد و درس خواندن ابزارِ کشفِ جهان یا رهایی نبود؛ نردبانِ کوتاهی بود برای فرار از صفِ یغلاویبهدستان و رسیدن به پلهای که بشود از آنجا به زیردستان لگد زد.
در این نقطه، نامهی رحیم از یک روایتِ شخصی خارج میشود و به آیینهی تمامنمای روانی بدل میگردد که لایههای زیرینِ جامعه را اداره میکند. ذهنِ آسیبدیده و تحقیرشدهی رحیم در پادگان، برای دوام آوردن و فرو نریختن، راهی جز همذاتپنداری با خودِ تحقیرکننده پیدا نکرده است. سرجوخهای که لگد میزند، در چشمِ او دیگر یک متجاوزِ منفور نیست؛ بلکه الگوی تامِ موفقیت است. رحیم نه به تغییرِ ساختارِ خشن فکر میکند و نه به خروج از آن؛ تمامِ رویای او این است که برادرش جایش را در این زنجیرهی ستم ارتقا دهد.
این همان فرمولِ بازتولیدِ استبدادِ روزمره است که در ادارهها، کارخانهها و بوروکراسیِ ما جاری است. وقتی مجاریِ رشدِ طبیعی، کرامتِ انسانی و شایستهسالاری در یک ساختار بسته باشد، افقِ آرزوی آدمها به اندازهی دیوارهای قفسشان کوتاه میشود. حاکمان و مدیرانی که خود محصولِ همین تحقیرهای رسوبکردهاند، صندلیِ سرجوخگی را غایتِ تواناییِ خود میبینند؛ آنها با افتخار این فهمِ سرجوخهای را ترویج میکنند و انضباط را در سرسپردگی و احترام را در ایجادِ ترس تعریف میکنند.
نسخهای که رحیم برای احسان میپیچد، دعوتی صمیمانه برای ورود به ارتشِ لگدزنندگانِ جدید است. جامعهای که مسیرهای دادخواهی و گفتوگو در آن مسدود باشد، توصیه به «بچوکاندنِ خود در سیستم» را به عنوان خردِ جمعی دستبهدست میکند. تودهها یاد میگیرند که برای بقا، نباید چرخهی زور را بشکنند؛ بلکه باید فرزندانشان را مجهز کنند تا سهمی از این اقتدارِ زشت و بیرحمانه داشته باشند. غافل از اینکه در این بازیِ دوار، صندلیِ سرجوخه نیز موقتی است و این چرخهی نابرابر در نهایت همهی مهرههایش را در تاریکیِ شب، به نگهبانیِ همان آفتابهها محکوم خواهد کرد.
مخلص امین ظاهری