«نگو… جدی میگی؟ منم یه چیزایی حس کرده بودم.»
«آره بابا، خودِ قاسمآقا به بچهها گفته بود ما تو کل این خرابشده فقط از این پسره حساب میبریم؛ معلوم نیست چهجور آدمیه، یه جوری نگاه میکنه اصلاً…»
کلمات، سنگین و کشدار، در لفافی از احتیاطِ نمایشی، از میان غرش بم و بیوقفهی پرسهای هیدرولیک میگذشتند و درست در مرکز ثقلِ توجه من فرود میآمدند. چشمم به خطکش کولیسِ روی میز دوخته بود، اما تمام رادارهای حسیام بر میز انتهای سالن کنترل کیفیت قفل شده بود؛ جایی که دو کارشناس باسابقه، استکانهای چای را میان پنجههای روغنیشان گرفته بودند و گهگاه با گوشهی چشم و حرکتی استادانه در زبان بدن، مرا رصد میکردند.
در فرهنگ سازمانی سنتی و بسته، سکوت هرگز به معنای آرامش نیست. سکوت همان خشونتی است که به نام بیتفاوتی میگذرد؛ خشونتی بیصدا که با بیاعتناییِ حسابشده اعمال میشود. ماجرا از دوشنبهای آغاز شده بود که مالک کارخانه، پدرخواندهی بلامنازع این قلمرو، شخصاً با ماشین اختصاصیاش مرا از ساختمان شیک دفتر مرکزی به این سولهی پر از براده و دود در حاشیهی جاده قدیم آورد. دستم را در دست سرپرست عبوس واحد گذاشت و با فرمانی کوتاه گفت: «مهندس پیش شما باشه تا محیط دستش بیاد.» و بعد، گردوغبارِ رفتنش ماند و انزوای مطلق من.
ورود با «امتیاز ویژه»، سمیترین شکل آغاز در هر سلسلهمراتب صنعتی است. در ناخودآگاه جمعی کارگران و کارشناسانِ فرودست، آدمی که از بالا سنجاق شده باشد نه یک همکار، بلکه چشمِ ناظر کارفرماست؛ دوربینی متحرک که باید با ایزوله کردنش، با مسدود کردن جریان حرفها و با بایکوت، از کار انداختش. در بیستودو سالگی، بدون هیچ شرح وظایف روشنی و بدون هیچ قطعهای برای سنجش، من در برزخ میان «حضور فیزیکی» و «غیبت عملکردی» معلق بودم. دردناکترین شکنجهی محیط کار حجم کارِ سنگین نیست؛ این است که سیستم وانمود کند تو وجود نداری. روح آدمی در عطشِ دیدهشدن، آمادهی پذیرش هولناکترین فریبها میشود.
در این زیستبومِ فرساینده، جزیرهای خودمختار و وحشتآور وجود داشت: سلفسرویس و آشپزخانه، قلمرو انحصاری برادران پاشایی. دو پیرمرد شصتسالهی آذری با چهرههایی سنگی، سبیلهای پرپشت جوگندمی و ابروهایی که گویی با خشم به پیشانیشان دوخته شده بودند. تراژدیی جاری در زندگی این دو، سالها قهرِ با هم بودنشان بود؛ همکاسه و همسنگر در اتاقی دوازدهمتری پر از بخار روغن و وایتکس، اما کاملاً لال نسبت به یکدیگر. پیامهایشان را با کوبیدن خشن ملاقهها بر لبهی دیگهای مسی و هُل دادن درهای قابلمه ردوبدل میکردند.
آشپزخانهی آنها مدل مینیاتوریِ یک استبداد اربابی بود؛ جایی که خدمتگزار، اربابِ مطلقِ مراجع میشود. وقتی منابع کم است و هیچ نظارت کیفی در کار نیست، آدمِ فرودست برای بازپسگیری حس قدرتی که در زندگی از او ربوده شده، دست به تحقیرِ ریهرِیهی مشتری میزند. از نگهبان شیفت شب تا مدیر ارشد مهندسی، رأس ساعت دوازدهونیم باید با نظمی اردوگاهی قطار میشدند، سینیهای استیل چندبخشی را میگرفتند، صدای شلیکِ ملاقهی عدسپلو را تحمل میکردند و در سکوت کامل غذا را فرومیدادند. کوچکترین اعتراضی به شوری یا سردی غذا، بهای نامرئیاش را در هفتههای بعد میپرداخت: محرومیت از سهمیهی گوشت.
اما بحران واقعی، «آیین آبجوش» در ساعت نه تا نه و ربع صبح بود. هر واحد باید سفیری به این قلعه میفرستاد تا چند لیتر آبجوش گدایی کند. برادران پاشایی آبجوش را حق پرسنل نمیدانستند؛ به چشم اکرامی میدیدند که از جانب خودشان نازل شده است. نمایندههای واحدها معمولاً با صورتهای برافروخته، کتریهای نیمهپر و گوشهایی سرخ از نیشوکنایههای پیرمردها بازمیگشتند.
و در آن صبح سرد، دام به راه افتاد. همکارانم که یک هفته تمام با نگاهشان از روی من رد میشدند، ناگهان فاصلهی فیزیکی را شکستند. یکیشان با لحنی که تملق و صمیمیت ساختگی از آن چکه میکرد نزدیک شد:
«مهندس جان… خودِ قاسمآقا دیشب به بچههای شیفت گفته این پسره که تازه اومده خیلی جذبه داره؛ از چشماش معلومه یه خطی بالا وصله، نمیشه باهاش دهنبهدهن شد… خوش به حالت واقعاً، اینا جلو هیشکی کوتاه نمیومدن. مهندس، ما که هر روز میریم کلی خوار و خفیف میشیم، دمت گرم، این کتری رو بردار خودت برو یه حالی ازشون بگیر…»
منِ بیستودوساله، تشنهی یک هویت، دامی را که با مهارت پهن کرده بودند دیدم و قدم در آن گذاشتم. وقتی سازمانی به آدمی هویت حرفهای نمیدهد، او هویت را در افسانههای خیالی از هیبت و اقتدار شخصی میجستجو میکند. من واژهی «مهندس» را که با تحسین ادا میشد، مثل مدال افتخاری بر سینهام حس کردم. اینکه پستترین وظیفهی خدماتی ممکن ــ حمل کتری آبجوش ــ به من محول شده بود، زیر پردهی ضخیم توهمی پنهان ماند که اینبار مرا فریب داده بود: من سفیر مقتدرم، نه پادوی واحد.
کتری زردِ رنگورورفته را که جرمِ سالها بر بدنهاش نشسته بود، مثل مشعل پیروزی برداشتم. حیاط وسیع و آسفالت ترکخوردهی میان سولهها را با گامهایی استوار طی کردم. از پشت پنجرههای غبارگرفته، نگاه کارگران را تصور میکردم که به این منجی جوان خیره شدهاند.
وارد سلف شدم. قاسم پشت کانتر بود، با پیشبانی زرد و خیس. کتری را با طمأنینهای تئاتری و بدون کلام روی استیل کوبیدم و مستقیم در مردمکهای خستهاش خیره شدم. قاسم مکثی کرد، نگاهی به چهرهی مصمم و بادکردهی من انداخت، شیر سماور تنورهای را تا انتها گشود، کتری را تا لبه پر کرد، با شتاب روی پیشخوان هل داد و رویش را برگرداند. سکوت محض بود.
پیروزی قطعی به نظر میرسید. آدمی در تمنای اثبات بزرگیاش، هر نشانهای را به نفع توهم خود مصادره میکند؛ من هم سکوتِ ناشی از رخوت پیرمرد را کرنشِ او در برابر جذبهی خیالیام تعبیر کردم.
این نمایش تراژیک پنج روز ادامه یافت. روزی پانزده دقیقه نقش «شوالیهی آبجوش» را بازی میکردم؛ همکارانم با واژهی «مهندس» قند در دلم آب میکردند و کتری پر میشد. در تمام ساعات دیگر روز، انزوا و بیکاری و طرد سر جایش بود، اما من با سرمستیی زودگذرِ همان چند دقیقهی تحسین پوشالی روزگار میگذراندم؛ ضعیفترین حلقهی زنجیر بودم و زنجیر از من سربارِ نامطلوب را سبک میکرد.
تا دوشنبهی بعد.
کتری به دست، با همان ژست فاتحانه وارد شدم. هوا گرفته بود و بوی تند گازوئیل با بخار پیازداغ درهمآمیخته بود. قاسم تنها بود؛ با کاردی بزرگ، چربیهای گوشت یخزده را جدا میکرد. کتری را روی پیشخوان گذاشتم و سینهام را جلو دادم.
قاسم دست از کار کشید. کارد را آرام روی تختهی ساطوری گذاشت، دستهای چربش را به پارچهای که به کمر بسته بود کشید و به سمتم آمد؛ اما نه با دستپاچگی، بلکه با سنگینی و طمأنینهای که فقط در مردان سالخوردهی کارگری دیده میشود. سرش را نزدیک آورد. در چشمهای کمسویش ذرهای ترس نبود؛ فقط شفافیتی عریان بود که مستقیم به نادانی من نگاه میکرد.
با صدایی خفه، زنگزده و آرام گفت:
«پسر جان… همکارات سرِ کارت گذاشتن. این کلهخرابها هر سال یه تازهواردو مهندسمهندس میکنن که حمالی آبجوششونو بکنه و خودشون غر نشنون. این کتری رو ببر، به اون زرنگها هم بگو قاسم گفت نوبتی پاشید بیاید آب بگیرید؛ دیگه من کتری به دست هیچکس نمیدم.»
شیر سماور را چرخاند، آب جوش با خشم سرازیر شد، در کتری را محکم جا انداخت و بیآنکه نگاهم کند، برگشت سر وقت گوشتها.
هوا ناگهان از اکسیژن خالی شد. هیچ دیواری فروننریخت و صدایی بلند نشد، اما کل کاخ مقواییِ عزتنفسی که در یک هفته با واژههای جعلی ساخته بودم، پودر شد. دستهی کتری دستم را میسوزاند، اما گرمایش دیگر حس غرور تولید نمیکرد؛ داغیِ مسلخ بود.
حالا مناسبات شفاف شده بود: من هرگز همکاری مقتدر نبودم؛ صرفاً ابزاری ارزان بودم در دست کارمندانی که برای فرار از زحمت یک وظیفهی روزمره، گرسنگیِ عاطفی جوانی منزوی را مصرف کرده بودند. این است ذات محیطهای کاری بدون شایستهسالاری: وقتی سیستم نه عدالت دارد و نه ارزیابی واقعی، انرژی آدمها به جای خلق ارزش، صرف تلههای روانی، دستهبندیهای غیررسمی و استثمار ضعیفترین عضو میشود.
به حیاط آمدم. دیگر روی ابرها راه نمیرفتم؛ روی آسفالت سرد و خیس قدم برمیداشتم.
درِ شیشهای واحد کنترل کیفیت را با هلدادنی آرام باز کردم. فضای سالن ساکت بود، اما چشمها بلافاصله به سمت من چرخیدند. همکارِ باسابقه، همان که مهندسمهندسگفتنهایش گوش فلک را کر کرده بود، با نیشخندی گشاد و حرکتی دستپاچه از جایش بلند شد، چند گام جلو آمد و با تمسخری آشکار دست گشود:
«بهبه… دست مریزاد مهندس! دیدی گفتم حریف تو نمیشن؟ بیارش بالا که هلاک شدیم از بیچایی… بده من کتری رو…»
درست روبهرویش ایستادم. فاصلهمان کمتر از یک قدم بود. در چشمهایش خیره شدم؛ چشمهایی که عمری در سایهی امنِ میانمایگی زیسته بودند و بقایشان را در تحقیرِ آرام و پنهان دیگران میجستند. هیچ خشم یا هیجانی در چهرهام نبود؛ فقط خونسردیای خشک و بُرنده.
بیآنکه نگاهم را از نگاهش بردارم، دستم را آرام به جلو و کمی پایین متمایل کردم. پنجهام روی دستهی باکالیتی کتری شل شد و زاویهاش تغییر کرد.
آبِ داغ با صدایی پرطنین، شُرشُرکنان بر کف سیمانی سالن ریخت. بخار غلیظی از برخورد آب جوش با بتن بلند شد و بوی نم و سیمانِ داغ، فضا را پر کرد. جوی باریکی از گلآب و برادههای شستهشده به سمت کفشهای چرمی همکارم جاری شد و او با بهتی هولناک، نیمی از قامتش را پس کشید.
سکوتی ناگهانی و خفهکننده کل سالن را بلعید. تکنسین خط تولید، مسئول انبار و حتی کارگران پشت دستگاهها دست از کار کشیدند. تمام نگاهها روی گودال آب جوش و کتریِ خالی قفل شد. هیچ دادی زده نشد و هیچ شیشهای نشکست؛ اما یک سازوکار بیمارِ بهرهکشی، با همان مایع جوشان شسته شد و به فاضلاب رفت.
کتری خالی را روی زمینِ خیس گذاشتم؛ صدای فلزی کوتاهی داد و آرام گرفت. نگاهم را برای آخرین بار از چهرهی یخزدهی همکارم و سکوت بهتزدهی بقیه گرفتم، به سمت کمد شخصیام رفتم، کتم را برداشتم و بدون کلمهای از در بیرون زدم. آب جوش روی سیمان دود میکرد، اما در درون من، تمام آن وهمِ بیستودوسالگی برای همیشه منجمد شده بود.
مخلص امین ظاهری
---