
در کشوری مثلِ ایران که پر از مشکلات و موانع مختلف است، میدان دادن به «غم و غصه» یک خودزنی بزرگ است. غم و غصه سرعتگیر و دستاندازی است که میتواند «تیرِ خلاص» را به شما و زندگیتان بزند: «تمام! عملیات موفقیتآمیز بود. سوژهی موردنظر از صحنهی روزگار محو شد!»
شاید در وهلهی اول بگویید همین مشکلات و موانعِ مزمن افراد را فرسوده و افسرده میکند. نوعی وادادگی و درماندگی که سرانجام سراغ فرد میآید و دیر یا زود او را مغلوب میکند: «آخر مگر ما چند بار زندگی می کنیم و چند بهارِ جوانی برای ما باقی مانده است؟»
عدهای دیگر پای رویکردهای فرهنگی و حتی سیاسی را پیش میکشند: «غم و غصه در فرهنگ ما نهادینه شده است. نگاه کنید چند روز از ایام سال را به عزاداری میگذرانیم؟ استاد عزاداری هستیم و از آن طرف شادی کردن بلد نیستیم. تفریح هم که نداریم! تعطیلاتِ آخرِ هفته را باید در ویرگول بگذرانیم!»
البته که همهی اینها درست است. اما «غم و غصه» مامورانی موزی و سیاس هستند که بسیار پیچیدهتر از این حرفها عمل میکنند. مکر و حیلههای آنها راههای دیگری برای نفوذ به روح و روان و ذهن و سرشت ما پیدا میکند.
اما چطور؟ صادق هدایت میگوید: در زندگی زخمهایی است که در تنهایی روح را میخورد و میتراشد...

نفوذ با همین جمله شروع میشود و بر کودکی فردی همچون من آنچنان اثر میگذارد که مانند مطلبِ درسی که برای شبِ امتحان آماده میکنیم، بارها آن را تکرار کنم تا ملکهی ذهنم شود. تا آن را برای شما اینجا تکرار کنم. جملات کتابِ بوفِ کور، سربازانِ فردی چون صادقِ هدایت هستند که همچون اسبِ تروا در جان و شخصیت شما نفوذ میکنند و به تدریج متوجه میشوی که آن زخمهای خورهمانند که صادقِ هدایت میگفت؛ اگر وجود داشته باشند همینها هستند. همین کتابها و جملات که از افکارِ مسمومِ افرادی همچون صادقِ هدایت تغذیه میکنند.
گاهی شیطنتآمیز فکر میکنم صادق هدایت خوش داشت که سرنوشتِ تلخش برای هرکسی که کتابِ بوفِ کور را می خواند، تکرار شود. مانند فیلمِ کینه که هرکس آن نوار ویدئویی را میدید، کشته میشد، هر که بوفِ کور را بخواند هم گرفتارِ نوعی نفرین میشود و من ۹ سالم بود که بوفِ کور را خواندم و چه اشتباهی کردم!

بچه که بودم به نظر میرسید که از سنم بیشتر میدانم. اصطلاحا حرفهای گندهگندهای میزدم که از زبانِ بچههای دیگر شنیده نمیشد. هر چه کتابهای بیشتری می خواندم اعتمادبهنفسم بیشتر میشد و این حرفهای گندهگنده را در مهمانیها میزدم. در منزلِ خاله، دایی، مادربزرگ و پدربزرگ.
خب طبیعی بود که آدمبزرگها از این خوشزبانی من خوششان بیاید و حتی مجالسشان را گرمتر کند. کار به جایی رسید که در ۹ سالگی پدربزرگ و مادربزرگم را نصیحت میکردم و به آنها درس زندگی می دادم!
اینچنین که شد، در توهمِ دانایی خود اسیر شدم و سطحِ توقعات از خودم را به جایی رساندم که رفتار یک فردِ جاافتاده را از منِ کودک انتظار داشتند. اگر سر زدن شیطنت و اشتباهی از دیگر بچهها بد بود، سر زدن چنین اشتباهی از من مایهی سرشکستگی خانواده بود چرا که من «عاقلتر از بقیه بودم» وگرنه چطور جرات میکردم پدربزرگ و مادربزرگم را نصیحت کنم؟ نقشی گزاف و گران را بر شانهی من گذاشته بودند و من مغرورانه آن را ایفا میکردم.
سبکِ زندگی ناشی از این نقشِ عوضی، باعث شد در ۹ سالگی بوفِ کور را بخوانم و کافکا را کشف کنم. در ۱۲ سالگی خوانندهگان محبوبم فرهاد، سیاوش قمیشی، داریوش، فریدون فروغی و کوروش یغمائی باشد و در ۱۶ سالگی فیلمِ آخرین تانگو در پاریس را ببینم و کارگردان محبوبم برتولوچی باشد!

یعنی داوطلبانه خود را در میانِ هر چه نحسی و تاریکی بود قرار دادم و بعد آنقدر کرخت میشدم که حتی نمیتوانستم از خودم بپرسم، دلیل احساس کردنِ این همه غمگینی و ناخوشاحوالی چیست.
مسئلهی حیاتی آن است که این اسبِ تروای غم و غصه برای اینکه نفوذِ خود را حفظ کند و شما را نسبت به خودش غیرتی و متعصب کند، به هویتِ شما چنگ میزند و زیرِ سایهی کاذبِ این هویتِ جعلی خود را مقدس و زنده نگه میدارد.
همین سازوکار بود که در ۱۸ سالگی من به موسیقی هویمتال هم علاقهمند شدم و نامِکاربری خود را در شبکههای اجتماعی وقت «غمشاد» انتخاب کردم. ترکیبی جالب و ابداعی اما احمقانه. طلسم غم مرا جادو کرده بود. آخر «غمشاد»؟! یعنی کسی که با غمهایش شاد است؟! آخر چرا یکی باید با غمهایش شاد باشد؟ مگر خودآزاری دارد؟ انگار رسما خودآزاری گرفته بودم!


در زمانِ پیشدانشگاهی یک سالِ تمام آلبومِ «بیسرزمینتر از باد» از سیاوشِ قمیشی را گوش میدادم و پاهایم را خرجِ آسفالتهای بارانخورده میکردم. اشکِ چشمم و بارانِ آسمان با هم ممزوج میشد. بر روی گونهها میریخت و پس از سرازیر شدن روی آسفالت به جوبهای پرخروشِ خیابان وارد میشد. آنگاه بیارزش میشد و فلسفهی وجودیاش را از دست میداد. غیرقابلِ توجیه و احمقانه میشد.
۲۱ سالم بود و به دانشگاه میرفتم، قبل از خروج از خانه آهنگِ «این غریبه کیه از من چی میخواد» از فرهاد را گوش میکردم و در طولِ مسیر آلبوم خوانندهی محبوبِ آن زمانم محسن چاوشی را: نفرین

شکستِ عشقی بسیار سنگینی در دانشگاه خوردم. به شکلِ اذیتکنندهای هیچ مانعی هم سر راهم وجود نداشت. من بودم و دروازهی خالی! فقط باید توپ را از دو قدمی گل میکردم. اما من باختم، نه به رقیبِ عشقی که به اسب تروای غموغصه باختم! من وقتی صبحِ خود را با آهنگِ فرهاد شروع کردم، حکم به شکستِ خود دادم. وقتی ترانههای آلبومِ نفرین را یکبهیک حفظ شدم، مار در آستینِ خودم پرورش می دادم.
جالب اینجاست که چند سال بعد مصاحبهای از فرهاد خواندم که خیلی عجیب بود: « آهنگهایی که من می خونم برای همهوقت و زندگی روزمره نیست. مثلا اینطوری نیست که آهنگِ این غریبه کیه از من چی میخواد رو صبح گوش کنید و بعد برید سر کار.» عجب من دقیقا همین کار را میکردم!

تصور کنید من سیاوش قمیشی و محسنِ چاوشی گوش دادم و در نتیجه خزعبلات آنها تنها عشق زندگیام را از دست دادم تا آقای قمیشی ۵تا ۵تا زن بگیرد و پسرِ خود را در روزِ روشن منکر شود و آخرین همسرش ۳۰ سال از خودش کوچکتر باشد. من با آهنگهای آقای چاوشی از زندگی سیر شدم تا ایشان یکی از پولدارترین و شکمسیرترین ایرانیها باشد. چه ساده بودم در مقابلِ سودگران و قاچاقچیانِ غم!

بعد از این انقلاب درونی، هر جا رفتم به سلاطینِ غم فحش دادم و از امثالِ اندی و شهرام شپپره که عمری مسخره و تحقیرشان میکردم. حلالیت طلبیدم. اما نفرتِ من از ۴ نفر بیشتر از همه بود: نیچه، صادقِ هدایت، کافکا و علی شریعتی. اما چرا؟

احتمالا معروفترین جملهی نیچه این باشد: «هر چه مرا نکشد قویترم میکند.» اما گولِ این حرفها و فرافکنیها را نخورید. نیچه یکی از ضعیفترین افراد روزگارِ خود با ذهنیتی مریض بود و بدون هیچ بحران شاخص یا مسئولیت بزرگی در زندگیاش دیوانه شد و مرد! درست خلافِ آنچه خودش مدعی بود.
کسی اگر خامِ نیچه شود به حقیقتی راجع زندگی نائل نمیشود، بلکه تنها سمی را واردِ روح خود میکند که نیچه را به کام مرگ و دیوانگی کشید. سبیلِ بران، نگاهِ قاطع و جدی و جملاتِ قصار نیچه را جدی نگیرید. نیچه خوب زندگی نکرد و خوب نمرد.

کافکا نه تنها از این جهت که بر طبلِ مسخشدگی و محکوم بودنِ انسان میکوبد شایستهی سرزنش است که تفاوت او با پدرش نیز بر این سرزنش صحه میگذارد. کافکا فرزند یک مردِ تاجر و موفق بود. یعنی آنچه که یک انسان باید باشد. از منظرِ روانشناسی بسیار محتمل است که کلِ مزخرفاتی نظیرِ مسخ و محاکمه نوعی سرپوش و فرافکنی برای بیکفایتی کافکا در مقایسه با پدر موفق و قدرتمندش باشد که هرگز با او رابطهی خوبی نداشت.

صادقِ هدایت یک فردِ اشرافزاده مرفه بود، از آنهایی که هرچه دلش می خواست در زندگی داشت. این اشرافزادگی با نفوذِ سیاسی هم همراه بود. چه حاجعلی رزمآرا که قبل از ترورش همهکارهی کشور بود، داماد آنها بود و بسیاری از کارهای صادقِ هدایت از طریق او پیش میرفت. بنابراین صادقِ هدایت نه فردی سختی کشیده بود و نه فردی که زاویهای با سیستم داشته باشد.
نهایتا او به بهانهی درمان روح و روانش در فرانسه، از محلِ کارش مرخصی گرفت اما در فرانسه هیچکاری صورت نداد. با ترور رزمآرا او که امکان بازگشت به سر کارش را نداشت (چون مدرکی برای درمانش نداشت و اخراج میشد.) نتوانست اقامت فرانسه را هم بگیرد. یعنی بزرگترین مشکلاتِ او اینها بود: کارش را از دست داد و اقامت فرانسه را نگرفت. (با مشکلات خودتان مقایسه کنید.) اما او چه کرد؟ خودش را کشت و مزخرفاتِ نحسش را برای ما به یادگار گذاشت.

این یکی از همه منحوستر و منفورتر است. هیچچیز بدتر از ریاکاری و ادا درآوردن نیست و البته که مزخرفات او و امثال او نه فقط روی منِ نوعی که روی سرنوشتِ یک کشور اثر گذاشت. این که در سخرانیهایت جوری حرف بزنی که مو به تنِ افراد سیخ شود اما در ساواک به شکنندگی و سوسول بودن مشهور باشی، این که با پولِ مملکت به دانشگاه معظمِ سوربون بروی و به جای باسواد شدن، افکار رژی دبره و نطفههای شکلگیری سازمانِ منافقین را بیاوری. این که از اسلام و مارکسیسم ترکیبی خطرناک بسازی و در عینِ حال مزخرفاتی چون «کویریات» را بنویسی، نفرتِ هر متنفری را توجیه میکند.
یک بار با شکم گرسنه و بعد از اتمامِ کار نوشتههای شریعتی را بخوانید متوجه خواهید شد چه میگویم.
حقیقت آن است که بسیاری از فعالیتهای قبل از انقلاب، توسطِ روشنفکران و برجِ عاجنشینانی رقم خورد که دچار طلسمی مانندِ طلسمِ من بودند. سرانِ حزبِ توده، سرانِ حزبِ ملی مذهبی، سران مجاهدین و نهضتِ آزادی، از فرنگ برگشتهها، از فرانسه و آمریکا برگشتههایی که با پول همین مملکت تحصیل کرده بودند و گردی به پر پالتویشان هم ننشسته بود. شریعتیها، کیانوریها، رجویها، بازرگانها و سنجابیها که دچار نوعی خودآزاری و درگیری ذهنی با چیزی بودند که وجود واقعی نداشت. ولی پیامدِ این تفننها و ادا در آوردنهای تلخ و غمبار رقم زدنِ مشکلاتِ واقعی برای مردمی شد که در حسرتِ نان و آب و لباس و چیزهای واقعی میسوزند.
ما آنها را باد کردیم، آنها شوخی شوخی نوشتند و خواندند و سخنرانی کردند و فیلم ساختند و فکر کردند و ما جدی جدی بدبخت شدیم...