میدونستید فایرفاکس و سافاری از محصولات متن باز هستن؟ اصلا میدونید محصول متن باز چیه؟ مدتهاست که من این دنیا رو دنبال میکنم و همیشه دوست داشتم به عنوان یک دیزاینر عضوی از این دنیا باشم. اما این دنیا اصلا چی هست؟ چرا این قدر برای من ارزشمند بوده؟

بیاید این طور شروع کنیم.
در دنیای متنباز یا Open Source کدها٬ نرمافزارها و به شکل کلی محصولات به صورت آزاد و عمومی در دسترس همه قرار میگیرن. ۴ تا مفهوم در این دنیا وجود داره:
در قسمتهای پیشرو به این موارد میپردازم و سعی میکنم یه نگاه کوتاهی به این دنیا بندازم و موارد مشابهای رو در حوزهی دیزاین پیدا کنم:

مفهوم متنباز به دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ برمیگرده، زمانی که سیستم عامل یونیکس به صورت متنباز منتشر شد. بعد از اون نرمافزار آزاد به شکل رسمی در دهه ۱۹۸۰ توسط ریچارد استالمن (برنامهنویس و هکر معروف) معرفی شد و اهمیت آزادی در استفاده از نرمافزار رو بیشتر از قبل مشخص کرد. با گسترش اینترنت، نرمافزارهای متنباز به سرعت محبوبیت پیدا کردن و جوامع آنلاین بزرگی شکل گرفتن. به صورتی که بدون اینکه ما بدونیم خیلی از برنامهها و محصولاتی که همین الان داریم استفاده میکنیم در این دستهبندی قرار میگیرن. معروفترینشون هم که در دسترس همه ما هست، گوشیهای اندروید٬ مرورگرهای Mozilla Firefox, Safari هستن.

شاید یکی از مهم ترین ویژگی های دنیای متنباز افزایش دسترسی و گسترش فناوری باشه. دنیای متنباز طیف گستردهای از ابزارها و برنامهها رو به صورت رایگان در اختیار کاربران قرار میده. این یعنی هر کسی در هر نقطه از جهان، صرف نظر از توانایی مالی خودش، می تواند به ابزارهای قدرتمند برای انجام کار خود دسترسی داشته باشه.
اجازه بدین چنتا از مزیتهای دیگه این دنیا رو با هم ببینیم
هرچقدر که پیشرفت دنیای علم و فناوری بیشتر میشه، اهمیت دنیای متنباز هم بیشتر از قبل مشخص میشه.

در دنیای متنباز به واسطهی ارزشهایی که وجود داره فرهنگ خاصی هم حاکمه. از همکاری در توسعهی محصولات با هم دیگه و احترام به دیگران فارغ از سطح دانش و سواد افراد تا شفافیت و اشتراک دانش.
گیتهاب و فیگما کامیونیتی از شناخته شدهترین جوامعی هستن که افراد خانوادهی متنباز در آنها حضور فعال دارن.

در دنیای تولید محصولات دیجیتال به مرور زمان گواهینامههای مختلفی به وجود آمد. مهمترین دستهبندیهای گواهینامهها رو میشه در ۳ دستهی زیر خلاصه کرد.
طبق چیزی که دفتر حق تکثیر ایالات متحده آمریکا که زیر نظر کنگره هست میگه٬ حق تکثیر (کپیرایت) نوعی از حق مالکیت معنوی است که از آثار حمایت میکنه؛ بهویژه وقتی پدیدآورنده آن رو نه بهطور انتزاعی، بلکه بهطور ملموس عرضه میکنه. در این گواهینامه، قوانینی در نظر گرفته میشه که کاربران باید از آن پیروی کنن و اگر مالک یا توسعهدهندهی محصول عبارت «All Rights Reserved» رو ذکر بکنه؛ یعنی حق نسخهبرداری رو هم برای خودش محفوظ میدونه و راضی نیست دیگران بدون اجازه از محصول بهرهبرداری کنن.
در کنار گواهینامه Copyright ما گواهینامه Copyleft هم داریم. در این گواهینامه به توسعهدهندگان اجازه داده میشه که از منبع محصول استفاده کنن٬ آن رو تغییر بدن و حتی منتشر کنن؛ اما محدودیتها٬ شرایط و ساختار اولیهای که برای انتشار محصول بود رو باید رعایت بکنن مثلا اگر از یک محصول متنباز رایگان٬ محصول دیگری تولید شد باید حتما رایگان باشه.
این گواهینامه که به نوعی گواهینامه غیرکپیلفت هم بش میگن، به توسعهدهندهها اجازه میده شرایط و اصول اولیه رو رعایت نکنن و هر تغییری میخوان در محصولش بدن. مثلا اگر محصولی تحت گواهینامه Permissive به شکل رایگان منتشر شده باشه، سایر توسعهدهندهها میتونن محصول خودشون رو با به شکل متفاوتی منتشر کنن.
در دنیای متن باز دو گواهینامه Copyleft و Permissive محبوبیت بیشتری دارند و در اکثر مواقع مورد استفاده قرار میگیرند.
گواهینامههای کپی لفت خودشون چندین شکل مختلف دارن، بعضی از اونها رو در ادامه با هم میبینیم.
برخی از انواع اصلی گواهینامههای Permissive
با این گواهینامه تقریبا هر کاری که دلتون میخواد میتونید بکنید و تقریبا در برابرش هیچ تعهد خاصی ندارید.

همون طور که تا الان توضیح دادم دنیای متنباز عبارتی هست که خیلی قدیمی نیست ولی اخیرا به محصولات دیجیتال اختصاص پیدا کرده. مثالش رو میتونیم تو دیزاین کتابخونههای عمومی سالهای گذشته ببینیم. جایی که مردم به عنوان عضوی از جامعه به کتابخونهها کتاب اهدا میکردن و برای رفع نیازشون کتاب قرض میگرفتن.
در دیزاین نیازمندیهای نوینتر میشه به صنایع مختلفی اشاره کرد. نیازمندیهایی که ممکنه به هزار دلیل خیلی از کشورهای جهان دانش حل اون رو نداشته باشن یا نتونن به راحتی به دست بیارن. نقشه طراحی انواع پروتزهای بیمارستانی رو تصور کنید یا فایلهای راهنما و ساخت قطعات و محصولات الکترونیکی تا چیزهای سادهتر و روزمرهای مثل سیستم عامل گوشیهای تو دستمون. یه نگاه به دور و برتون بندازید خیلی چیزهای مختلف دیگهای میبینین که به شکل متنباز دیزاین شدن یا خیلی بهتر میشد اگه متنباز میبودن تا در زمان و هزینهی توسعه صرفه جویی میشد.
احتمالا شمایی که دارید این یادداشت رو میخونید تا حدودی در دنیای محصول و ویژهتر طراحی محصول دیجیتال مشغول به کار هستید برای همین من خیلی وارد دیزاین محصولات فیزیکی و مشکلاتی که دنیای متنباز تونسته در اون فضا حل بکنه نمیشم. پس بهتره به برخی از منابع متنبازی که در این فضا وجود داره و تونسته نیازهای خوبی از ما رو برطرف بکنه رو معرفی کنم.
قسمت خوبی از این نرمافزارها تحت وب هستن و کاربرهای سیستمعاملهای مختلف امکان استفاده از این پلتفرمها رو دارند.
Quant-UX یه پلتفرم تحت وب هست که دیزاینرها میتونن پروتوتایپهای خودشون رو بسازن و تستهای کاربردپذیری خوبی بگیرن و از امکاناتی مثل task-based testing, heatmaps, user journey mapping, و reporting tools استفاده بکنن تا درک عمیقی از رفتار کاربر بدست بیارن.
سعی شده آیکونستها به ترتیب جامع بودن لیست بشن.
شاید بشه گفت این بخش کاربردیترین ابزار برای ما دیزاینرها هاست.
جمعبندی
دنیای متنباز٬ دنیای عجیب و مهمیه و حضور در این فضا و ساخت محصولات متنباز کمک میتونه کمک بزرگ به جامعه باشه. این محصولات به تیمهای توسعه کمک میکنن تا با سرعت٬ دقت و بهرهوری بیشتری پیش برن و محصولات بهتری رو برای جامعه فراهم کنن. با توسعه و استفاده از محصولات متنباز، میتونید اطمینان داشته باشید که احتمال تجربهی خطاها و اشتباهات در جامعه و تیمهای توسعه کمتر میشه که در نهایت این منجر به افزایش کیفیت سطح زندگی مردم خواهد شد.
در آخر خوبه از همین حالا شروع کنیم و وارد این دنیا بشیم. آیا منبع متنباز دیگهای میشناسید؟ آیا آمادهاید تا محصولات دیجیتال خودتون رو به یه سطح دیگه ببرید؟ آیا دوست دارید شما هم سهمی داشته باشین؟ پس از منابعی که بالاتر ذکر کردم استفاده کنید و در توسعه و بهبود اونها مشارکت کنید و نه تنها به جامعهی دیزاین٬ بلکه به رشد خودتون و محصولتون سرعت بدین.