چالشی جناب جوجه تیغی برگزار نمود به طور کلی در مورد تغییر آدم در گذر زمان. خودشان هم که چراغ اول را روشن کردند.
چالش خوبی است. چالش اسم و رسم جناب جوجه تیغی هم خیلی خوب بود. از جناب جوجه تیغی و همه افرادی که در این چالش شرکت کردند، سپاس گزارم.

شاید اگر سال ها پیش به من در مورد برخی ها می گفتند، طور دیگری برخورد می کردم. شخص خاصی لزوما نه. به گونه ای، تفکر را از شخص ها می گرفتم. یعنی مثلاً می دیدم فلان فرد چه گفته. همان را هم می گفتم. واو به واو!دچار گونه ای شخصیت گرایی بودم. اما کم کم این رویه شروع کرد به سستی. نمی گویم اکنون دیگر دچار آن گونه شخص گرایی نیستم.
اکنون می کوشم اگر سخنی هم از کسی شنیدم؛ بی پژوهش و چشم و گوش بسته نپذیرم. بلکه بپژوهم ببینم این سخن درست است یا نه؟
برخی افراد بار ها در مواجهه با نظریات دیگران برچسب می زنند. شخصاً با برچسب زنی به دیگران موافق نیستم. اگر کسی حرفش اشتباه بوده، باید بگوییم به فلان دلیل حرفت اشتباه است. نه اینکه با برچسبی، دیگران را برانیم و پراکنده شویم.
حتی بر فرض کسی واقعاً در مورد موضوعی اشتباه هم داشته باشد. حرفش در مورد آن موضوع غلط بوده. اگر به کسی چنین برچسب هایی بزنیم، کم کم باعث گونه ای مرز بندی می شود. در نتیجه، اگر آن فرد روزی حرف درستی هم بزند؛ ممکن است با پیشداوری به سراغ سخنش برویم و به اشتباه بیفتیم.
البته پیروی بی چون و چرا هم میتواند خطرناک باشد. شاید این مسئله، به گونه ای با قدیسسازی هم بیارتباط نباشد. به ویژه وقتی کتابهای بزرگان را می خوانی. افرادی که واقعاً بزرگ بودند. پرسش اینجاست که آیا میتوان آن ها را نقد کرد یا نه؟
مدتی برایم پاسخ این پرسش، منفی بود. به یاد دارم کتابی از شهید آوینی میخواندم. بخشی از آن کتاب - که گویا به شکل بریده هم موجود است - در این مورد بود که هنرمند باطن خود را لو میدهد. به ویژه اگر فیلمساز باشد. ایشان با گفتن این جمله، داشت اهمیت تزکیه و پاکسازی نفس را میرساند. جملههای دیگری نیز از ایشان در آن کتاب بود. اما پرسش اصلی اینجاست. آیا چون شهید آوینی گفته، همه غیرقابلنقد اند؟
بسیاری از کتاب های دیگر نیز همین گونه بودند. مثلاً کتاب هایی که شهید مطهری نوشته بود. آن ها چطور؟ شهدای دیگر چطور؟
روزی از جایی شنیدم که اگر کتابی از شهید مطهری خواندی و نقد نکردی، یعنی درست نخوانده ای! در مورد درستی یا نادرستی خودِ این جمله نیز می توان بحث کرد. اما بیایید فرض کنیم درست می گوید. یعنی چه؟ مگر می توان شهدا را نقد کرد؟
از یکی پرسیدم. آیا می توان شهدا را نقد کرد؟ گفت شهید کسی ست که عاقبت به خیر شده. یعنی ممکن است حرفی زده باشد که بتوان به آن، نقدی محترمانه و علمی وارد کرد.
گذشت. تا اینکه چند روز پیش، یکی، فرسته ای در مورد رزمنده ای گذاشت که گویا برخورد نامناسبی با یک عراقی در وسط میدان جنگ داشته. البته آن موقع شرایط جنگی بوده و من نمیدانم روحیه اش دقیقاً چگونه بوده و نمی گویم کارش درست بوده یا نادرست. اما اصل حرفش این بود که برخی رزمندگان نیز اشتباهاتی داشته اند.
در زیر همان فرسته، یکی میگفت یکی از اشتباهات ما، قدیسسازی از شهدا بوده. میگفت بسیاری از شهدا اشتباه هایی داشته بودند.
حتی در مورد اشتباه رهبر شهید در مسئلۀ جمعیت هم گفت. نخست نپذیرفتم. البته رهبران انقلاب هم معصوم نبوده اند و شاید اشتباه هایی انجام داده باشند. حتی امام خمینی (ره) هم در جاهایی فرموده بودند که من در فلان جا فلان اشتباه را کردم. اینکه آدم شجاعت داشته باشد و بگوید که فلان جا خطا کرده، خودش کار خیلی بزرگی است.
اما در آن مورد خاص، مخالفت کردم. رهبری در آن زمان رئیس جمهور نبود. یا اگر پیش از آن بود، قدرت در دست نخست وزیر بود.
تا اینکه رفتم و سخن خود ایشان در آن مورد را دیدم. نه تنها فرموده بودند که اشتباه کرده اند؛ بلکه از خداوند و تاریخ هم طلب بخشش کردند.
در نتیجه پذیرفتم. واقعاً ایشان اشتباه کرده بود. خودشان هم با شجاعت تمام این را گفتند. رهبری حقیقت را گفتند و باید معیار و ملاک مان سخنان خود شخص (و در اینجا رهبر شهید) باشد؛ نه حدس و گمان های شخصی.
به طور کلی باید به فرمایش رهبری نگاهی بیندازیم. نه اینکه آن را تفسیر به رأی کنیم.
خداوند به کسانی که در راهِ او گام بر می دارند، یاری می رساند. به رهبری هم همینطور. یعنی خداوند به رهبران انقلاب کمک می کند.
خلاصه پذیرفتم که اشتباه کردم. این موضوع به چه معنا بود؟ پذیرفتم که می توان همراه با احترام و بزرگداشت، افراد را نقد کرد.
البته برخی هم از آن ور بوم می افتند و می گویند همه قابل نقد هستند! این در حالی است که چهارده معصوم (ع) انسان های کامل و فرستادگان خداوند هستند و سخن شان صد درصد درست می باشد. همچنین قرآن نیز کتاب خداوند است و مطالبش صد درصد درست هستند و همه بی کم و کاست از سوی خداوند هستند. خداوند نیز که کمال مطلق است.
یک بار یکی از شبهه پراکنان داشت با ما صحبت می کرد. گفت در فلان موضوع، اصلاً روایتی نداریم! فردی آن روایت شناخته شده در مورد «امر بین الامرین» را یادآور شد. پس از آن که فهمید روایتی هست (شاید هم می دانست و می خواست ما را گمراه کند!) با جمله ای سعی کرد بگریزد و به عبارتی فرار کرد.
بیایید برگردیم به همان بحثِ کانالِ فلان و بهمان. سال ها پیش در کانال هایی عضو بودم.
روزگاری برای یکی از این کانال ها احترام بسیاری قائل بودم. پیام هایش را بازنشر می دادم. به سخنان شان گوش می دادم و ... اما پس از مدتی چیزهایی از آن ها دیدم. پیروی ام کمتر شد. پس از آن، در کانال یکی از مخالفان شان دیدم که مطلب هایی در نقد شان گذاشته بودند. انصافاً هم درست به نظر می آمد. واقعاً هم برخی از انتقاداتی که به آن ها می شود، درست است.
اما تا اینجا چه تغییری کرده بودم؟ تقریباً هیچ. شخص گرایی هنوز سرِ جایش بود. تنها از کانالی به کانالِ دیگر. از جریانی به جریان دیگر.
بعد ها یکی از کانال ها می گفت باید به دنبال «شاخص» بود، نه «شخص». درست می گوید تقریباً. زمانی به حرف های این یکی هم خیلی گوش می دادم. اما اکنون؟ حرف هایش را می خوانم. اما تا مدتی باز هم دچار شخص گرایی بودم.
از زمانی که رخدادی رخ داد، حدس می زدم نوعی دوگانگی در رایانه سپهر - به ویژه پیام رسان های داخلی -شکل بگیرد. کار آن روحانی درست بوده یا نادرست؟ این بود بحث آن روز ها. گویی گونه ای لشگرکشی در برخی کانال ها به راه افتاده بود. «از کانالی که جزو دستۀ ما نیست، خط نگیرید ها»! این سخن اگرچه محدود گفته شد، اما نشانهی خوبی نبود.
زمانی پزشکیان را مسخره می کردم.
اما باز هم تغییر کردم. شدم کسی که بیشتر پشتیبان پزشکیان بود تا منتقدش. هر چند همان زمان هم نقدهایی به او داشتم؛ اما تا مدتی در همان وضعیت بودم.
اما در روز های اخیر، باز هم تغییر کردم. شنیده ام خود پزشکیان گفته که من بلد نیستم و از این حرف ها و آمده ام مشارکت را ببرم بالا و ... از درستی شان کاملاً مطمئن نیستم. اما گویا گفته. خب من چه بگویم؟ این ها که دیگر حرف های خودش است!
این شد که باز هم تغییر کردم. اکنون چه می گویم؟ می گویم درست است. شاید پزشکیان آن حرف ها را زده باشد. شاید خیلی جاها عملکردش درست نباشد. اما من نمیتوانم خوبی های او را نادیده بگیرم. شاید اوضاع کنونی کشور چندان خوب نباشد. مشکلاتی که داشتیم، بیشتر هم شدند. اکنون واقعاً شرایط خیلی سخت و دشوار شده است. خدا به دادمان برسد. اللهم عجل لولیک الفرج.
می گویم پزشکیان باز هم رئیس جمهور خوبی است. می گویم صادق است و مردمی. با مردم صمیمی است. هر چند رهبر انقلاب پیامی منتشر کردند در مورد اینکه ضعف ها را نگویید. گویی یکی از مخاطبان اصلی این پیام رئیس جمهور بوده. کارت در گفتن ضعف ها اشتباه بوده آقای پزشکیان! اما برخی ها هم چنان رفتار کردند که گویا مخاطبش فقط پزشکیان بوده و خودشان مسئولیتی ندارند.
با اینکه پزشکیان بخواهد به عمد ضربه ای بزند، یا اینکه طرفدار ترامپ است و ترامپ از او راضی است و ... این ها به قطع مخالفم.
البته برخی ها هم پیش از پیام رهبری می گفتند اینکه پزشکیان از ضعف ها می گوید خوب است. اما اکنون نادرست بودن حرف شان مشخص شده است. یعنی نباید از ضعف ها گفت.
به این نتیجه رسیده ام که باید حرف رهبر انقلاب را مبنا قرار دهیم. هر چه ایشان فرمود.
مثلاً رسانۀ ایشان آمد و سخنی از ایشان بازنشر داد با این مضمون که راهی جز جهاد و مقاومت باقی نمانده. همزمان، درگیری هایی میان ایران و آمریکا هم بوده. همان شب و چند شب پیش.
پیشتر در همین ویرگول یادداشتی نوشته بودم در مورد کودتا نشدن علیه نظام. همین سخن رهبری را هم آورده بودم و می گفتم که منظور ایشان تنها جهاد نظامی نبوده. خب می شود اینطور هم گفت. البته اصل آن یادداشت در مورد دیگری بود. اما ای مردم! بدانید و آگاه باشید که من رسماً اعتراف میکنم اشتباه می کردم. در چه موردی؟ در مورد تفاهم نامه.
آری تغییر کرده ام. پس از آتش بس فکر می کردم که ببینید چه شده. آتش بس را پذیرفته اند. اکنون هم قراردادی می بندند و ترامپ را مجبور می کنیم به آن پایبند باشد و هورا. همه چیز به خوبی و خوشی تمام می شود. بند های تفاهم نامه را که می دیدم، با خودم می گفتم به به. عجب قرارداد خوبی. کاری می کند کارستان که ملت ما خاطرۀ ترکمانچای و دیگر قرارداد های ننگین دوران قاجار و پهلوی را از یاد می برد. اما زهی خیال باطل!
اگر چه تفاهم نامه سود هایی برای ایران و محور مقاومت داشت، اما بسیاری از بند هایش را طرف مقابل اجرا نکرد که نکرد و زد زیرشان. محاصره را هم برگرداند. منِ خوش خیال را بگو که فکر می کردم توانسته ایم شیطان بزرگ را مجبور کنیم. اکنون دیگر اوضاع درست می شود و ...
سپس می گفتم کسی دنبال صلح و تفاهم نیست. اما چند روز بعد، پزشکیان گفت اکنون بهترین زمان برای تفاهم است چرا که انسجام و فلان و بیسار در کشور وجود دارد. البته تقریباً این را گفت. باز هم اشتباه کردم. ای مردم! من اشتباه کردم.
چند روز پیش قالیباف صحبت از جنگ می کرد. می گفت که اگر لازم باشد برای باز کردن محاصرۀ دریایی می جنگیم و از این حرف ها. یعنی مسئولین هم به نتیجۀ مشابهی رسیده اند؟ شاید منظور رهبری از «علی الاصول نظر دیگری داشتم» هم همین بود. گرچه دور از ذهن می دانم ایشان به کل با تفاهم نامه مخالف بوده باشند؛ اما گویا با چیزی مخالف بوده اند که به ایشان تضمین دادند. این که چه بود را نمی دانم؛ ولی می دانم ایشان آموزگار بسیار خوبی ست.
از آینده بی خبرم. در کل ما از آینده بی خبریم. اما خداوند می فرماید:
وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
و اگر مؤمنيد، سستى مكنيد و غمگين مشويد، كه شما برتريد.
(آیۀ 139 سورۀ آل عمران)
نمی دانم در آینده مسئولین به کدام سو خواهند رفت. فکر نمی کنم بتوانیم دشمن را وادار به پذیرش تفاهم نامه کنیم. دست کم با شرایط کنونی. و فکر هم نکنم آن ها دست از سر ما بردارند. جنگ هم چندان دور از ذهن به نظر نمی آید. به هر روی، به نظرم باید منتظر فرمان رهبری باشیم. هر چه ایشان فرمود.
اما از دیگر تغییرات من، تغییر در برخی دیدگاه هایم بود. نسبت به اشخاص خاص که گفته بودم. اما نسبت به شخصیت های تاریخی هم همینطور.
متأسفانه برخی در کشور ما و البته در کشور های دیگر، در مورد تاریخ خودشان غلو می کنند. البته قطعاً تاریخ یک کشور ارزشمند است؛ البته تا وقتی که واقعاً «تاریخ» باشد. نه اینکه با افسانه ها در آمیخته شده باشد. این در آمیختگی، رگه هایی از نژاد پرستی را هم شاید در خود داشته باشد.
به عنوان مثال، تندیس چنگیز در مغولستان را ببینیم شاید بد نباشد. در مغولستان، تندیسی از چنگیرخان مغول ساخته اند. گویا برایش احترام بسیاری قائل اند. اما او که یک جنایتکار بوده. چرا او را بزرگ می شمارند؟ چون مغول بوده؟ این گونه ای نژادپرستی نیست؟

مسئلۀ دیگر، روایت سازی هاست. گاهی با روایت های دروغ. و گاهی با همان قضیۀ «دیهیدروژن مونوکسید». گرفتن نتیجه ای نادرست از واقعیت هایی کاملاً درست.
این مورد، مایۀ ناهمسانی بسیاری شده است. من در مورد کوروش هخامنشی، با پرسش ها و روایت های ناهمسانی مواجه شده ام.
نمونه اش چیزی ست که ایشان گفته. البته برخی هم جمله هایی به او منتسب می کنند که منبع تاریخی ای ندارد. یا گلنوشتۀ او را به نادرستی ترجمه می کنند. در نادرست بودن این سخنان که شکی نیست. اما خودِ شخصیت کوروش چطور؟
این پرسش، ذهنم را مشغول کرده بود. از استاد «کورش هادیان» گرامی پرسیدم. ایشان لطف داشتند و راهنمایی ارزنده ای به بنده کردند.
ایشان نکته های بسیاری فرمودند. یکی از آن ها، این بود که به جای پرسیدن اینکه فلان شخصیت تاریخی خوب بود یا بد، بهتر است به گونۀ دیگری بپرسیم.
بهتر است بپرسیم فلان فرد «که بود و چه کرد»، «چرا کرد» و «نتیجۀ کارهایش چه بود». البته پاسخ به این پرسش ها به درستی، با تکیۀ به منابع تاریخی و کنار گذاشتن تعصبات بیهوده و پیش داوری بهتر انجام می گردد.
در مورد دیگر شخصیت های تاریخی هم میشود چیزهایی گفت.
اصلاً همین محمود غزنوی. آیا واقعاً مسلمان بود؟ گمان نمی کنم. لشگرکشی هایش به هند به خاطر طلا بود، نه اسلام. شنیده ام با گماردن جاسوس، زمان پُر شدن معبد هندوها از طلا را درمییافته و همان هنگام لشگر میکشیده.
اما تغییر دیگرم چیست؟ در مورد جوانگرایی. به یاد دارم یکی متنی در مورد محافظه کاری نوشته بود. و گفته بود ساختار های پیر ما را به اینجا رسانده اند و تصمیم های محافظه کارانه می گیرند. با بخشی از حرفش اکنون نیز موافق نیستم. بر این باورم که تصمیم ها بر اساس عقل و مصلحت گرفته شده و مصلحت هم اصلاً چیز بدی نیست. البته نمی گویم خطا نکرده ایم. بلکه می گویم برخورد هیجانی با رخداد ها نیز اشتباه است که مورد نظر نویسنده بوده. البته این نظر شخصی من است.
با این حال، بخشی از حرفش را پذیرفتم. اینکه ما به جوانگرایی نیاز داریم. نخست نمی پذیرفتم. اما گفتم بپژوهم ببینم سن مجلس و دولت چقدر است؟ متوجه شدم مجلس و دولت به طور کلی به سوی پیر شدن رفته اند. البته دولت سیزدهم کمی به سوی جوانی رفت و از دولت پیشینش 2 سال جوانتر بود. اما دولت کنونی ما بسیار پیر است. فکر کنم میانگین سن اعضای دولت، 60 سال است!
میانگین سنی دولت و مجلس، افزایش چشمگیری داشته. این اصلاً خوب نیست. تازه آنجا بود که به ژرفای فاجعه پی بردم و درستی سخن نویسنده را دریافتم. ما به نیروی جوان نیاز داریم. به نظرم، ریختِ خوبی از جوانگرایی و تجربه می تواند اثرگذار باشد. البته جوانی بیشتر از سن، به شیوۀ اندیشه و عمل بستگی دارد.
شاید یکی از دلایل مخالفتم، محافظه کاری خودم بود. شاید هنوز به جوانی نرسیده، پیر شده ام! البته امروزه دیگر همچون گذشته محافظه کار نیستم.
همچنین من برکناری آقای پزشکیان در زمان کنونی را نیز صلاح نمی دانم. با اینکه تغییر کرده ام و نمی توانم حرف های پزشکیان در مورد خودش را نادیده بگیرم. نمی توانم عملکرد نادرستش را نادیده بگیرم در برخی زمینه ها. اما همچنان زحمت هایش را نیز نمی توانم نادیده بگیرم. این نظر شخصی من است. شاید تا اندازه ای تحت تأثیر فلان کانال هم باشم.
در این زمینهها، حکایت ها بسیار است. و تغییراتی که کرده ام بیش از آن چه بود که در این یادداشت آمده است.