در سال ۱۴۰۱، پژوهشی را با یکی از دانشجویان کارشناسی حقوق دانشگاه اصفهان، آقای نیما تقی‌یار، دربارهٔ تحلیل حقوقی عزل محمد مصدق از نخست‌وزیری آغاز کردیم. به نظر می‌رسید این مسئله را بر پایهٔ ظاهر نظامنامهٔ دارالشورای ملی و متمم آن (موسوم به قانون اساسی مشروطیت و متمم قانون اساسی) نتوان به‌خوبی حل‌وفصل کرد. مطالعات اولیه، عمدتاً بر اساس ادبیات موجود –به‌ویژه آثاری که دکتر محمود کاشانی در این زمینه تدوین کرده بود– پیرامون مسئلهٔ انحلال یا عدم انحلال مجلس سامان یافت. اما در هنگام فیش‌برداری، توجه ما به نکتهٔ کلیدی دیگری جلب شد: اساساً نقش مجلس در رابطهٔ میان شاه و نخست‌وزیر چیست؟
حاصل گسترش این پژوهش، مقاله‌ای شد که نگارش نخست آن در آذرماه ۱۴۰۱ به پایان رسید و آن را «به موجب فرمان همایون؟» نامیدیم؛ اشاره‌ای به دشواری قضیه در متون اساسی رژیم پیشین که عزل و نصب وزرا –از جمله نخست‌وزیر– را ظاهراً در گرو فرمان همایون شاه می‌دانست. نسخهٔ اولیهٔ مقاله چندان مورد استقبال مجلات قرار نگرفت؛ تا اینکه بنا به توصیهٔ یکی از اساتید، عنوان را شفاف‌تر کردیم و به شکل کنونی رساندیم. در فاصلهٔ زمانی تا شهریور ۱۴۰۲، بازبینی‌های دیگری نیز در متن انجام شد. از جمله، بسیاری از نقل‌قول‌های مستقیم از مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی –که به گمانمان می‌توانست فضای بحث را برای خواننده روشن کند– از مقاله حذف شد و تنها ارجاع به محل آنها باقی ماند.
نسخهٔ نهایی مقاله به مجلهٔ تحقیقات حقوقی دانشگاه شهید بهشتی تقدیم شد. فرایند داوری و اصلاحات پس از آن نزدیک به ۱۸ ماه به طول انجامید و سرانجام در آذرماه ۱۴۰۳ پذیرفته شد. این مقاله از دی‌ماه ۱۴۰۳ با شناسهٔ DOI در پایگاه مجله منتشر گردید. هرچند از نظر ضوابط دانشگاهی ایران، این انتشار «انتشار تام» محسوب می‌شود؛ اما در عمل، جز عنوان و چکیده، چیزی در دسترس مخاطب قرار نگرفت.
چند روز پیش به این نکته اندیشیدم که هر سال، بحث دربارهٔ قانونی یا غیرقانونی بودن عزل نخست‌وزیر توسط شاه، دوباره به عرصهٔ افکار عمومی بازمی‌گردد. برخی از استدلال‌های ابتدایی ما نیز در این سال‌ها در نوشته‌های مختلف بازتاب یافته؛ اما هنوز کسی آن استدلالِ پشتیبانی‌شده با شواهد مستحکم از سنت سیاسی صدر مشروطیت را به‌صراحت مطرح نکرده است. از سوی دیگر، ممکن است تشریفات انتشار مقاله در مجلهٔ تحقیقات حقوقی نیز سال‌ها به درازا بکشد –چنان‌که فهرست بلندبالای مقالات در نوبت چاپ در وبسایت مجله گواه این مدعاست. از این‌رو، با توجه به مجوزهای حقوق معنوی که در مجله اجازهٔ انتشار نسخه‌های غیررسمی را می‌دهد، مقاله را به‌صورت محدود (بدون امکان بارگیری فایل و صرفاً با امکان مطالعهٔ آنلاین) در ریسرچ‌گیت منتشر کردیم. امید که بتوانیم نوری هرچند کوچک بر این بحث دامنه‌دار در فضای عمومی بیفکنیم.
برای مطالعهٔ مقاله، می‌توانید از پیوند زیر استفاده کنید.
